Tên thương hiệu nên tránh, theo quan niệm của nhiều người Việt, gồm năm nhóm: tên có chữ đồng âm hoặc gần âm với điều xui, tên nói lái ra nghĩa xấu, tên chứa chữ gợi tang tóc – mất mát, tên mang số kiêng, và tên khi bỏ dấu lại thành một nghĩa khác. Ngoài ra, Luật Doanh nghiệp còn cấm một số loại tên vì lý do pháp lý, độc lập với mọi quan niệm.
Điều đáng chú ý là phần lớn những điều kiêng này có lý do rất thực tế: một cái tên dễ bị đọc lệch, bị trêu, bị gõ sai trên mạng thì khó giữ khách, bất kể người chủ có tin phong thủy hay không. Bài này đi qua từng nhóm, cách tự kiểm và một bảng kiểm dùng được ngay. Phần kiêng kỵ là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao người Việt kỹ với cái tên
Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn tiết có thanh điệu, nhiều tiếng đồng âm, và người Việt quen chơi chữ: câu đối, câu đố, nói lái, đọc trại. Một cái tên đẹp trên giấy có thể bị người nghe "biến" thành câu đùa chỉ sau vài lần nhắc. Văn hoá kiêng huý lâu đời — kiêng gọi thẳng tên vua, tên thần, tên người bề trên — cũng để lại thói quen cân nhắc từng chữ trước khi dùng làm tên.
Với thương hiệu, tên được nhắc hàng nghìn lần mỗi ngày: trên biển, trên hoá đơn, trên mạng xã hội, trong câu "mua ở tiệm nào vậy". Theo quan niệm, cái tên mang nghĩa không lành sẽ "gọi" điều không lành đến. Dù bạn không tin điều đó, khách hàng, nhân viên và đối tác có thể tin, và họ sẽ né một cái tên khiến họ thấy không thoải mái. Vì thế, tránh những tên gây cảm giác xấu là điều nên làm ngay cả với người hoàn toàn không theo phong thủy.
Cũng cần nói rằng danh sách kiêng có thể dài vô tận nếu ai cũng thêm vào một điều mình nghe được. Bài này chỉ gom những nhóm được nhắc phổ biến và có lý do rõ ràng. Một tên không thể tránh hết mọi liên tưởng; mục tiêu là tránh những liên tưởng xấu mà đa số khách sẽ nhận ra, không phải làm vừa lòng mọi cách kiêng của mọi vùng.
Nhóm một: đồng âm và gần âm xấu
Chữ trùng âm với điều xui. Những tiếng như "tán", "bại", "phá", "lỗ", "sập", "chìm", "cạn", "khô" đứng một mình thì vô hại, nhưng trong tên thương hiệu dễ bị ghép nghĩa với tán gia, thất bại, thua lỗ. Nhiều người tránh chúng, nhất là ở vị trí cuối tên, chỗ được nhấn khi đọc.
Chữ Hán Việt nghĩa đẹp nhưng âm gợi điều khác. Có chữ Hán Việt nghĩa lành mà âm đọc trùng với một từ thuần Việt nghĩa xấu hoặc tục; người không biết chữ Hán chỉ nghe ra nghĩa thuần Việt. Đọc tên to cho người không học chữ Hán nghe là cách kiểm tốt nhất.
Lệch theo phương ngữ. Cùng một chữ, giọng Bắc, Trung, Nam đọc khác nhau: "d", "gi", "r" lẫn nhau ở miền Nam, "l" và "n" lẫn ở một số vùng phía Bắc, thanh hỏi và ngã gần nhau ở nhiều nơi. Ví dụ giả định: một tên có chữ "Lành" ở vùng lẫn l – n có thể bị đọc thành "Nành"; chuyện nhỏ, nhưng nên biết trước.
Tên trùng tên người quen biết rộng. Tên thương hiệu trùng hệt tên một người nổi tiếng, một nhân vật trong tin tức gần đây, dễ khiến khách liên tưởng ngoài ý muốn, nhất là khi người đó gặp chuyện tiêu cực. Theo quan niệm, đó là "mượn vận người khác"; theo thực tế, đó là gắn hình ảnh mình vào thứ mình không kiểm soát được.
Tên quá gần một từ thông dụng. Tên trùng hẳn một từ thường ngày khiến thương hiệu khó tìm trên mạng và khó đăng ký nhãn hiệu vì thiếu khả năng phân biệt. Đây không phải chuyện kiêng, nhưng thường xuất hiện cùng lúc khi rà tên.
Nhóm hai: tự kiểm nói lái trong năm phút
Nói lái là đổi vần và thanh giữa hai tiếng. Một tên hai, ba tiếng có thể lái ra nghĩa tục hoặc nghĩa xui mà người đặt không để ý. Cách kiểm:
- Viết các tiếng của tên ra thành từng cặp liền nhau: tiếng một – tiếng hai, tiếng hai – tiếng ba.
- Với mỗi cặp, giữ phụ âm đầu, đổi phần vần và thanh cho nhau; đọc to kết quả.
- Thử thêm kiểu lái chỉ đổi thanh, và kiểu lái giữ vần đổi phụ âm đầu, vì người ta lái theo nhiều kiểu.
- Ghi lại mọi kết quả có nghĩa, dù nhẹ; đưa danh sách cho hai, ba người ở các vùng khác nhau xem.
- Nếu một cặp lái ra từ tục hoặc nghĩa xui rõ ràng, loại tên hoặc đổi thứ tự các tiếng.
Ví dụ giả định: một tên hai tiếng mà khi lái lại cho ra một cụm có chữ "lỗ" ở cuối. Với một cửa hàng, người qua đường đọc biển và lái đùa, cái tên dễ thành chuyện cười trong xóm. Không cần tin phong thủy cũng thấy nên tránh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng chuyện bị trêu thì có thật.
Nhóm ba và bốn: chữ kiêng, số kiêng
Bảng dưới gom các nhóm chữ và số hay được kiêng khi đặt tên thương hiệu, kèm lý do theo quan niệm và lý do thực tế đi cùng.
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Lý do theo quan niệm | Lý do thực tế |
|---|---|---|---|
| Chữ gợi tang tóc | Tang, mộ, quan, hương án (dùng sai ngữ cảnh) | Gợi chết chóc, mất mát | Khách thấy nặng nề, không muốn ghé |
| Chữ gợi mất mát | Thất, bại, tán, mạt, tận | Gợi tan, hết, mất | Ý nghĩa tiêu cực rõ với người biết Hán Việt |
| Tên nhân vật lịch sử, tên thần | Tên vua chúa, anh hùng dân tộc, tên thần | Kiêng huý, tôn trọng | Dễ bị coi là phản cảm, có thể vướng quy định |
| Số 4 | Tên có "4" hoặc "tứ" | Âm "tứ" gần "tử" (chết) theo cách đọc Hán Việt | Nhiều khách gốc Hoa và một số người Việt né |
| Số 13 | Tên có "13" | Kiêng theo văn hoá phương Tây | Đáng xét nếu khách nước ngoài nhiều |
Các nhóm này có độ kiêng khác nhau theo vùng và cộng đồng. Số 4 được kiêng mạnh ở cộng đồng gốc Hoa, nhẹ hơn ở nhiều người Việt; một số nơi kiêng thêm số 7 vì "thất" gần "mất". Bài riêng về con số trong phong thủy trên trang phân tích kỹ chuyện số đẹp, số kiêng theo vùng.
Nhóm năm: tên mất dấu, tên sang tiếng nước ngoài
Đây là nhóm mới, ít sách phong thủy nhắc, nhưng gây rắc rối nhiều nhất hiện nay. Tên thương hiệu tiếng Việt khi lên mạng thường bị bỏ dấu: trong tên miền, tên tài khoản mạng xã hội, đường dẫn trang, tin nhắn của khách gõ vội. Một tên có dấu nghĩa đẹp có thể thành một từ khác khi bỏ dấu, thậm chí thành từ tục trong một ngôn ngữ khác. Ví dụ giả định: một tên ba tiếng khi viết liền không dấu bị đọc thành một từ tiếng Anh nghĩa tiêu cực.
Cách kiểm đơn giản: viết tên liền, không dấu, chữ thường, rồi đưa cho vài người đọc như họ đọc một từ lạ. Thử thêm việc gõ tên ấy vào ô tìm kiếm xem kết quả gợi ý ra gì. Nếu định bán hàng ra nước ngoài, nhờ người bản ngữ ở thị trường đích đọc tên và cho biết nó gợi điều gì.
Nhóm này không phải "kiêng" theo nghĩa phong thủy, nhưng tinh thần là một: tên nên mang nghĩa lành ở mọi nơi nó xuất hiện. Theo quan niệm, đó là giữ cho tên "sạch"; theo thực tế, đó là tránh mất khách vì một hiểu lầm có thể đoán trước.
Những tên mà luật đã chặn sẵn
Trùng hoặc gây nhầm lẫn. Luật Doanh nghiệp 2020 cấm đặt tên doanh nghiệp trùng hoặc gây nhầm lẫn với tên doanh nghiệp đã đăng ký. Tên thương hiệu trùng nhãn hiệu đã bảo hộ trong cùng nhóm hàng còn có thể bị coi là xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Tên cơ quan, tổ chức. Luật cấm dùng tên cơ quan nhà nước, đơn vị lực lượng vũ trang, tên tổ chức chính trị, chính trị – xã hội và một số tổ chức khác làm toàn bộ hoặc một phần tên riêng, trừ khi được chấp thuận.
Từ ngữ trái thuần phong. Tên dùng từ ngữ, ký hiệu vi phạm truyền thống lịch sử, văn hoá, đạo đức và thuần phong mỹ tục của dân tộc sẽ bị từ chối. Đây là chỗ luật và quan niệm kiêng kỵ gặp nhau rõ nhất.
Kiểm lại văn bản hiện hành. Các quy định có thể được hướng dẫn chi tiết hoặc sửa đổi; trước khi nộp hồ sơ, nên tra lại trên cổng đăng ký doanh nghiệp quốc gia hoặc hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh.
Bảng kiểm mười điểm trước khi chốt tên
Gom tất cả các nhóm trên lại, bạn có thể dùng mười câu hỏi sau cho mỗi tên trong danh sách cuối:
- Tên có trùng hoặc gần trùng tên doanh nghiệp, nhãn hiệu đã có trong cùng ngành không?
- Đọc to, có tiếng nào đồng âm với điều xui, điều tục không?
- Lái từng cặp tiếng, có ra nghĩa xấu không?
- Đọc theo giọng ba miền, có bị lệch thành từ khác không?
- Có chữ gợi tang tóc, mất mát, hay tên nhân vật cần kiêng huý không?
- Có số mà khách mục tiêu kiêng không?
- Viết liền không dấu, có thành từ khác ở tiếng Việt hoặc tiếng nước ngoài không?
- Có vướng nhóm tên mà luật chặn không?
- Người nghe một lần có viết lại đúng không?
- Khách đọc tên có đoán được bạn bán gì, hoặc ít nhất không đoán sai hẳn không?
Tên nào qua đủ mười câu thì có thể yên tâm đưa sang bước xét ngũ hành và thiết kế. Phần lớn những tên phải đổi sau khi khai trương đều trượt ở một trong mười câu này, rất hiếm khi vì lý do sinh khắc.
Câu hỏi thường gặp
Tên có chữ "Phát" mà lái ra nghĩa không đẹp thì có nên dùng?
Nên kiểm cụ thể cặp lái ấy với vài người. Nếu nghĩa lái ra chỉ người rất kỹ mới nghĩ tới, nhiều chủ tiệm vẫn dùng; nếu ai nghe cũng bật cười, nên đổi thứ tự tiếng hoặc chọn tên khác.
Tên thương hiệu có số 4 có nhất thiết phải tránh?
Không nhất thiết. Số 4 bị kiêng mạnh ở cộng đồng gốc Hoa và một số khách người Việt. Nếu khách mục tiêu không quan tâm, hoặc số 4 mang nghĩa riêng của thương hiệu, nhiều nơi vẫn dùng bình thường. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Đặt tên thương hiệu theo tên người thân đã mất có kiêng không?
Một số gia đình đặt tên tiệm theo tên ông bà để tưởng nhớ, đó là lựa chọn tình cảm. Theo quan niệm kiêng huý, có gia đình lại tránh. Nên bàn trong gia đình và dòng họ trước khi quyết.
Tên tiếng Anh có cần kiểm nói lái không?
Nếu khách chủ yếu là người Việt, họ sẽ đọc tên tiếng Anh theo âm Việt và có thể lái theo kiểu tiếng Việt. Đọc tên theo cách người Việt bình thường đọc rồi kiểm như tên tiếng Việt là cách an toàn.
Dùng tên địa danh làm tên thương hiệu có được không?
Được trong nhiều trường hợp, nhưng tên địa danh đơn thuần khó đăng ký nhãn hiệu vì thiếu khả năng phân biệt, và có thể gây hiểu lầm về xuất xứ. Thường người ta ghép địa danh với một yếu tố riêng.
Đã lỡ đặt tên có chữ kiêng thì có cần đổi?
Không nhất thiết. Nếu tên đã được khách nhớ và không gây phản ứng xấu, chi phí đổi có thể lớn hơn mọi lợi ích theo quan niệm. Chỉ nên đổi khi tên thực sự gây hiểu lầm, bị trêu nhiều hoặc vướng pháp lý.