Tàng phong tụ thủy nghĩa là "giấu gió, gom nước": một nơi được coi là tốt khi gió mạnh bị chắn lại và nước được đón vào, giữ lại, để khí không tán đi. Đây là nguyên lý nền mà gần như mọi trường phái phong thủy đều thừa nhận, dù sau đó mỗi phái tính hướng, tính sao theo cách riêng.
Nguyên lý này xuất phát từ câu thường được dẫn từ Táng thư: khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Từ đó, người xưa vẽ ra một hình mẫu thế đất lý tưởng với núi dựa phía sau, đồi ôm hai bên, khoảng trống phía trước và dòng nước uốn quanh. Bài này giải thích hình mẫu đó, lý do thực tế đằng sau nó, và cách đọc nguyên lý vào những ngôi nhà không có núi, không có sông như nhà phố, căn hộ.
Câu gốc và cách hiểu từng chữ
Tàng là giấu, cất kín; phong là gió; tụ là gom lại; thủy là nước. Ghép lại, cụm từ mô tả một hoạt động kép: một mặt che chắn để gió không thổi thốc vào, mặt khác tạo chỗ cho nước đến và đọng lại. Một số sách dùng biến thể "tàng phong tụ khí" vì mục đích cuối cùng của cả hai việc là giữ khí lại cho nơi người ở.
Táng thư còn có một câu thường được nhắc kèm: theo phép phong thủy, được nước là quan trọng nhất, tàng phong đứng sau. Thứ tự này dễ hiểu với cư dân nông nghiệp: thiếu nước thì không trồng cấy, không sinh hoạt được, còn gió thì có thể che bằng cây, bằng tường. Câu này cũng cho thấy phong thủy thuở đầu xuất phát từ nhu cầu sống còn chứ không phải từ chuyện cầu may.
Điều cần lưu ý là những câu này vốn viết cho việc chọn đất táng, tức âm trạch, rồi mới được mở rộng sang nhà ở. Vì vậy khi áp vào dương trạch, người ta phải diễn giải thêm, và chính chỗ diễn giải đó sinh ra khác biệt giữa các thầy. Đọc nguyên lý ở mức tinh thần chung sẽ an toàn hơn đọc từng chữ như một quy tắc cứng.
Hình mẫu thế đất lý tưởng theo nguyên lý này
Phía sau có chỗ dựa. Núi hoặc đồi cao hơn nằm sau lưng khu đất, sách gọi là huyền vũ. Về thực tế, nó chắn gió lạnh từ phía sau, hạn chế sạt trượt nếu là đồi đá vững và cho cảm giác được che chở khi ngồi trong nhà.
Hai bên có thế ôm. Hai dãy đồi thấp hơn chạy dọc hai bên như hai cánh tay, bên trái gọi là thanh long, bên phải gọi là bạch hổ, tính theo hướng người đứng trong nhà nhìn ra. Chúng làm gió bị chậm lại trước khi tới nhà và tạo thành một lòng chảo nhỏ ấm áp.
Phía trước có khoảng trống. Khoảng đất bằng phẳng trước nhà gọi là minh đường, như một cái sân lớn để khí tụ và để mắt nhìn được xa. Đó cũng là chỗ đón nắng, làm sân phơi, ruộng vườn, nơi tụ họp.
Xa phía trước có điểm dừng. Một ngọn đồi thấp phía trước gọi là án sơn, như cái bàn đặt trước mặt. Nó giúp khoảng trống phía trước không trống tuột, gió từ xa không lùa thẳng vào nhà.
Nước uốn quanh, chảy chậm. Dòng sông, con suối hay ao hồ nằm phía trước, ôm lấy khu đất thay vì đâm thẳng hay chảy xiết. Nước ở đây vừa là nguồn sống, vừa điều hoà nhiệt độ, vừa là ranh giới tự nhiên giữ khí lại.
Chắn gió nào, đón gió nào
Chữ tàng phong dễ khiến người ta nghĩ phải chặn mọi luồng gió. Thực ra người xưa phân biệt rất rõ. Gió cần chắn là gió mạnh, gió lạnh, gió mang cát bụi hay hơi nóng khô; gió cần đón là gió nhẹ, mát, mang hơi ẩm vừa phải. Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhà quay về hướng nam để đón gió nồm mát mùa hè và quay lưng về phía bắc để tránh gió mùa đông. Cùng một ngôi nhà, cùng một nguyên lý, nhưng một phía mở, một phía kín.
Vì vậy khi đánh giá một ngôi nhà theo tàng phong, câu hỏi đúng không phải là nhà có kín gió không, mà là gió nào đang vào nhà, vào lúc nào trong năm. Một căn hộ tầng cao hướng ra biển ở Đà Nẵng hay Khánh Hoà có gió mát ban ngày nhưng có thể chịu gió bão lớn vào mùa mưa; một căn nhà ở cuối ngõ hẹp có thể gần như không có gió, ngột ngạt suốt mùa hè.
Kiến trúc khí hậu hiện đại nói đúng điều này bằng ngôn ngữ khác: tận dụng gió chủ đạo mùa nóng để thông gió tự nhiên, che chắn hướng gió bất lợi mùa lạnh hoặc mùa bão. Nếu bạn hỏi một kiến trúc sư và một người xem phong thủy cùng về chuyện gió của một ngôi nhà, hai câu trả lời thường gần nhau hơn bạn nghĩ, chỉ khác ở cách gọi tên.
Vì sao "nước ôm" được khen, "nước quay lưng" bị chê
Một chi tiết hay được nhắc khi xem đất là chiều cong của dòng nước. Nhà nằm ở phía lòng cong, nơi dòng sông vòng tay ôm lấy, được coi là tốt; sách hay ví dòng nước như dải đai ngọc quấn quanh eo. Nhà nằm ở phía lưng cong, nơi dòng nước cong ngược ra ngoài như cánh cung, bị coi là xấu, thường gọi là phản cung.
Địa mạo học cho một lời giải thích rất cụ thể. Ở khúc uốn của sông, dòng chảy mạnh nhất dồn vào bờ lõm, tức phía lưng cong nhìn từ đất liền, làm bờ bị xói lở dần. Phía lòng cong, tức bờ lồi, nước chảy chậm hơn và phù sa bồi lắng, đất được mở rộng. Người sống lâu đời bên sông hiểu điều này qua kinh nghiệm: làng ở bờ bồi thì yên, làng ở bờ lở thì có ngày mất đất.
Nhìn như vậy, lời khen chê của phong thủy có một lớp lý do mà ai cũng kiểm chứng được. Phần gắn thêm như nước ôm thì giữ được tài, nước phản cung thì hao người tốn của là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nhưng nếu bạn định mua đất ven sông, kênh, việc xem đất đó nằm ở bờ bồi hay bờ lở là hoàn toàn đáng làm, kèm theo hỏi chính quyền địa phương về quy hoạch hành lang bảo vệ bờ.
Đọc nguyên lý vào nhà phố và căn hộ
Ở thành phố hiếm có núi, có sông ngay sau và trước nhà. Người làm phong thủy hiện đại vì vậy dịch các yếu tố tự nhiên sang yếu tố đô thị. Bảng dưới là cách dịch phổ biến, kèm lý do thực tế để bạn tự đánh giá.
| Yếu tố trong sách | Cách dịch ở đô thị | Lý do thực tế đi kèm |
|---|---|---|
| Núi dựa phía sau | Toà nhà cao hơn, khối nhà vững phía sau; với căn hộ là bức tường đặc sau giường, sau ghế | Chắn gió, giảm tầm nhìn từ phía sau, tạo cảm giác an toàn |
| Hai cánh tay ôm hai bên | Nhà hai bên cao tương đương, không quá chênh; trong phòng là hai bên có tường hoặc tủ | Giảm gió xoáy hành lang, che nắng chiếu ngang |
| Minh đường phía trước | Vỉa hè rộng, sân trước, sảnh căn hộ, phòng khách thoáng | Có chỗ dừng xe, chỗ đón khách, ánh sáng vào nhà |
| Nước uốn quanh | Đường phố có dòng xe chạy vừa phải, cong nhẹ trước nhà | Ít ồn hơn đường thẳng tốc độ cao, ít nguy cơ va chạm |
| Gió cần được chắn | Ban công tầng cao có kính chắn, cửa có lớp chuyển tiếp | Gió tầng cao rất mạnh, dễ làm đổ đồ, lùa mưa |
Cách dịch này có giới hạn: không thể đổi được toà nhà bên cạnh hay con đường trước mặt. Điều bạn làm được là chọn đúng căn khi mua hoặc thuê, và bố trí bên trong để bù lại phần không chọn được.
Áp dụng tàng phong tụ thủy trong nhà mà không cần đập phá
Phần hữu ích nhất của nguyên lý nằm ở những điều chỉnh nhỏ trong nhà. Các gợi ý dưới đây có lý do thực tế rõ ràng, chi phí thấp, và không đòi hỏi bạn tin vào phần cát hung:
- Đặt sofa, giường, bàn làm việc tựa lưng vào tường đặc, không quay lưng ra cửa hay ra lối đi.
- Tạo một khoảng trống trước cửa chính, không chất giày dép, xe cộ chắn lối; đó là minh đường thu nhỏ.
- Nếu cửa trước nhìn thẳng ra cửa sau, đặt một kệ thấp hay chậu cây để làm chậm tầm nhìn và luồng gió.
- Ở căn hộ tầng cao, dùng rèm hai lớp và khung kính để giảm gió mạnh ngoài ban công vào phòng.
- Thoát nước mưa trên mái, ban công phải thông; nước đọng sai chỗ gây thấm, không phải tụ thủy theo nghĩa tốt.
- Không cần đặt thác nước, bể cá chỉ vì muốn có nước; nếu đặt thì giữ sạch, có lọc, không để muỗi sinh sản.
Nhìn lại danh sách, bạn sẽ thấy nguyên lý tàng phong tụ thủy trong nhà ở thực chất là bài toán che chắn, tạo chỗ dựa và quản lý nước cho đúng, những điều kiến trúc sư nào cũng quan tâm.
Những cách hiểu sai thường gặp
Cách hiểu sai thứ nhất là coi tụ thủy là phải có thật nhiều nước trong nhà. Nhiều gia đình đặt bể cá lớn, thác nước, hòn non bộ ở mọi góc với hy vọng giữ tài, rồi sau vài tháng phải đối mặt với ẩm, mùi, rêu, tiền điện máy bơm. Trong sách, nước là yếu tố của thế đất ngoài trời, không phải lời khuyên đổ thật nhiều nước vào phòng.
Cách hiểu sai thứ hai là coi tàng phong là phải bịt kín. Nhà đóng kín cửa suốt ngày để giữ khí thực ra tạo ra khí tù, đúng thứ mà chính phong thủy chê. Chắn gió nghĩa là làm cho gió nhẹ đi, đổi hướng, không thổi thốc, chứ không phải không cho gió vào.
Cách hiểu sai thứ ba là đánh giá một khu đất chỉ qua tấm ảnh hay bản vẽ. Nguyên lý này cần quan sát tại chỗ vào nhiều thời điểm: gió mùa nào thổi mạnh, mưa lớn nước chảy về đâu, chiều tối có sương đọng không. Nếu bạn đang chọn đất, hãy đến xem vào ngày mưa và ngày nắng gắt, nói chuyện với người sống lâu năm quanh đó. Thông tin này đáng giá hơn mọi lời phán qua điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Tàng phong tụ thủy và tàng phong tụ khí có khác nhau không?
Về cơ bản hai cụm từ chỉ cùng một nguyên lý. Tụ thủy nhấn vào việc gom và giữ nước, tụ khí nhấn vào mục đích cuối cùng là giữ khí lại. Sách và người viết hiện nay dùng lẫn cả hai, bạn có thể coi là cách gọi khác nhau của một ý.
Nhà không có núi phía sau thì có vi phạm nguyên lý này không?
Không phải vi phạm. Phần lớn nhà ở đồng bằng hay đô thị không có núi thật, nên người ta dùng khối nhà cao hơn, hàng cây, bức tường đặc phía sau làm chỗ dựa. Điều cốt lõi là phía sau không trống trải, không có lối đi hay khoảng hở lớn ngay sau chỗ ngồi, chỗ ngủ.
Nhà gần sông có phải lúc nào cũng tốt không?
Không. Gần nước có lợi về khí hậu và cảnh quan nhưng đi kèm nguy cơ ngập, xói lở, ẩm. Theo cả phong thủy và kinh nghiệm thực tế, nên tránh nền đất trũng, bờ sông đang bị lở và vùng nằm trong hành lang thoát lũ.
Đặt bể cá trong nhà có phải là tụ thủy không?
Nhiều người hiểu như vậy, nhưng nguyên lý tụ thủy trong sách nói về thế nước ngoài trời. Bể cá trong nhà là yếu tố trang trí; nếu thích thì đặt ở chỗ thoáng, dễ chăm, không ngay cạnh ổ điện hay bếp. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Căn hộ chung cư tầng cao áp dụng tàng phong thế nào?
Ở tầng cao gió thường mạnh hơn mặt đất nhiều. Nên có rèm dày, cửa kính chắc, không để đồ nhẹ ngoài ban công, sắp xếp chỗ ngồi chính tựa vào tường đặc. Đó là cách hiểu thực tế của việc giấu gió trong căn hộ.
Có thể tự đánh giá một khu đất theo nguyên lý này không?
Có thể ở mức cơ bản. Hãy quan sát chỗ dựa phía sau, khoảng trống phía trước, hướng gió mạnh, đường nước mưa chảy, nơi nước sông hay kênh đang bồi hoặc lở. Kết hợp với kiểm tra quy hoạch và pháp lý, bạn đã có một đánh giá khá đầy đủ.