Phong thủy là gì: nghĩa gốc của hai chữ gió nước và cách hiểu cho đúng ngày nay

Phong thủy là một hệ tri thức cổ của phương Đông về việc chọn đất, đặt hướng và bố trí nơi ở, nơi chôn cất sao cho hợp với gió, nước, ánh sáng và địa hình xung quanh. Hai chữ "phong" (gió) và "thủy" (nước) nói lên cách người xưa nhìn một khu đất: gió thổi tới đâu, nước chảy về đâu, chỗ nào kín đáo, chỗ nào trống trải. Từ những quan sát đó, qua nhiều đời, người ta xây thành một bộ quy tắc có cả phần thực dụng lẫn phần tín ngưỡng.

Hiểu cho đúng, phong thủy không phải phép màu đổi vận, cũng không phải trò mê tín vô căn cứ hoàn toàn. Nó giống một lớp kinh nghiệm cư trú được ghi lại bằng ngôn ngữ âm dương ngũ hành, trộn với quan niệm cát hung của từng thời. Bài này giải nghĩa từ gốc, cho biết phong thủy bàn những chuyện gì, khác các môn huyền học khác ở đâu và nên dùng nó tới mức nào.

Nghĩa gốc của hai chữ phong và thủy

Chữ Hán của phong thủy là 風水, đọc theo âm phổ thông Trung Quốc là fēngshuǐ, vì vậy sách tiếng Anh viết "feng shui". Câu được dẫn nhiều nhất để giải thích tên gọi nằm trong Táng thư, cuốn sách tương truyền do Quách Phác đời Tấn soạn: "Khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ", nghĩa là khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Người xưa tìm cách giữ cho khí tụ lại mà không tan, đi mà có chỗ dừng, nên gọi môn này là phong thủy.

Nói gọn, gió là thứ cần được chắn bớt, nước là thứ cần được đón và giữ. Một khu đất được coi là tốt khi phía sau có thế dựa, hai bên có thế ôm, phía trước thoáng và có nước uốn quanh. Hình ảnh đó trùng khớp với kinh nghiệm sống của cư dân nông nghiệp: lưng nhà tựa đồi hay lũy tre để tránh gió bấc, trước nhà có ao, có sông để lấy nước, tưới ruộng và điều hoà nhiệt.

Vì vậy khi đọc chữ "khí" trong phong thủy, bạn có thể hình dung trước hết những thứ rất cụ thể: luồng gió, độ ẩm, ánh nắng, hơi đất, dòng người qua lại. Các trường phái về sau thêm vào nhiều lớp trừu tượng, nhưng gốc rễ của tên gọi vẫn là gió và nước, hai yếu tố mà bất kỳ người làm nhà nào cũng phải tính.

Phong thủy bàn những chuyện gì

Chọn đất. Xem địa hình, nguồn nước, hướng gió, đường vào, những công trình xung quanh trước khi dựng nhà hay đặt mộ. Phần này gần với việc khảo sát hiện trạng của kiến trúc sư ngày nay.

Đặt hướng. Xác định nhà quay về đâu, cửa mở về đâu, dùng la bàn hoặc la kinh để đo. Đây là phần mà các trường phái lý khí như Bát trạch hay Huyền không phi tinh tính toán nhiều nhất.

Bố trí bên trong. Vị trí cửa chính, bếp, giường, bàn thờ, nhà vệ sinh, cầu thang; mối quan hệ giữa các phòng; đồ đạc kê ở đâu. Đây là phần người thành phố quan tâm nhiều nhất vì ít khi được chọn đất.

Chọn thời điểm. Ngày động thổ, ngày nhập trạch, năm nào sửa phương nào. Phần này giao với lịch pháp và tập quán, mức tin rất khác nhau giữa các gia đình.

Âm phần. Chọn đất và hướng cho mộ phần, tục cải táng. Ở Việt Nam đây từng là mảng được coi trọng nhất, nay thu hẹp vì phần lớn gia đình chôn cất trong nghĩa trang quy hoạch hoặc hoả táng.

Biểu tượng và bài trí. Tranh, cây, bể cá, màu sắc, vật phẩm. Đây là phần hiện đại nhất và cũng là phần bị thương mại hoá nhiều nhất, nên cần đọc tỉnh táo.

Phong thủy khác gì những thứ hay bị gộp chung

Nhiều người gọi chung mọi thứ liên quan tới tuổi, mệnh, ngày giờ là "phong thủy". Bảng dưới tách các môn hay bị nhầm để bạn biết mình đang hỏi về cái gì.

Tách như vậy giúp bạn tránh một kiểu nhầm phổ biến: tưởng "nhà không hợp phong thủy" là chuyện số phận, trong khi phần lớn câu hỏi phong thủy thực chất là câu hỏi về bố trí không gian, có thể sửa bằng thiết kế.

Phần thực dụng và phần quan niệm nằm chung một hệ thống

Đọc một cuốn sách phong thủy, bạn sẽ thấy hai loại lời khuyên đứng cạnh nhau. Loại thứ nhất có lý do nhìn thấy được: không đặt giường ngay dưới xà ngang lớn, không để cửa chính nhìn thẳng xuyên ra cửa sau, bếp không nên đặt ở chỗ gió lùa mạnh. Những điều này giải thích được bằng cảm giác an toàn, bằng luồng gió, bằng ngọn lửa bếp và sự riêng tư.

Loại thứ hai dựa trên hệ quy ước riêng của từng trường phái: hướng này hợp người sinh năm kia, năm nay phương này có sao xấu, con số này tốt con số kia kiêng. Phần này không kiểm chứng được bằng đo đạc, và chính các trường phái cũng nói khác nhau. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.

Một người đọc tỉnh táo không cần vứt bỏ cả hệ thống, cũng không cần tin trọn gói. Cách làm hợp lý là ưu tiên lớp thứ nhất vì nó cải thiện chỗ ở thật, còn lớp thứ hai thì tham khảo như một phần văn hoá, chỉ áp dụng khi không tốn kém, không phải đập phá, không làm gia đình bất an.

Phong thủy như một hệ tri thức kiến trúc – môi trường cổ

Nếu bỏ qua lớp ngôn từ cát hung, phần cốt lõi của phong thủy là một bộ kinh nghiệm về cách đặt công trình vào môi trường. Người xưa không có máy đo gió, bản đồ địa hình hay phần mềm mô phỏng nắng, nên họ quan sát rất kỹ: nước lũ lên tới đâu, gió mùa đông thổi từ phía nào, sườn đồi nào khô ráo, chỗ nào sương đọng lâu. Kết quả quan sát được nén lại thành những nguyên tắc dễ nhớ như lưng tựa núi, mặt nhìn nước, tả hữu có che.

Nhiều nhà nghiên cứu kiến trúc khi khảo sát làng cổ, kinh thành, lăng mộ ở Đông Á đều nhận xét rằng cách chọn thế đất theo phong thủy thường trùng với điều kiện vi khí hậu tốt: tránh gió lạnh, đón nắng ấm, gần nguồn nước mà không ngập. Đó là lý do khi tìm hiểu kiến trúc truyền thống, người ta khó bỏ qua phong thủy, dù tin hay không tin phần cát hung.

Tuy vậy, kinh nghiệm cổ gắn với hoàn cảnh cổ. Một nguyên tắc đúng cho nhà gỗ giữa đồng bằng chưa chắc đúng cho căn hộ tầng hai mươi, nhà khung bê tông hay khu đô thị san lấp. Đọc phong thủy như tri thức môi trường nghĩa là luôn hỏi: lý do thực tế ban đầu của quy tắc này là gì, và lý do đó còn tồn tại ở nhà mình không. Hỏi được câu đó, bạn giữ lại được phần khôn ngoan và bỏ được phần chỉ còn là hình thức.

Những hiểu lầm hay gặp khi mới nghe về phong thủy

Phần lớn sự hoang mang quanh phong thủy đến từ vài hiểu lầm lặp đi lặp lại. Nhận ra chúng sớm giúp bạn đọc các lời khuyên trên mạng với cái đầu bình tĩnh hơn:

• Phong thủy là mua vật phẩm. Thực ra vật phẩm chỉ là lớp biểu tượng ngoài cùng; sách cổ bàn chủ yếu về đất, hướng và bố cục.
• Phong thủy xấu thì nhà gặp hoạ. Không có cơ sở nào cho mối quan hệ nhân quả như vậy; nhà bố trí bất tiện thì sống bất tiện, đó là điều có thật và sửa được.
• Chỉ có một cách đúng. Các trường phái mâu thuẫn nhau ở nhiều điểm, nên hai người xem cùng một căn nhà có thể đưa ra hai kết luận ngược nhau mà không ai cố tình sai.
• Phong thủy chỉ dành cho nhà to. Nguyên lý sáng, thoáng, có chỗ dựa, có lối đi rõ áp dụng được cho cả phòng trọ mười mấy mét vuông.
• Theo phong thủy là phải đập phá sửa nhà. Phần nhiều điều chỉnh hợp lý chỉ là kê lại đồ, thêm rèm, đổi chỗ ngủ, mở thêm lối sáng.

Nếu một lời khuyên vừa doạ bạn vừa đòi bạn chi nhiều tiền, hãy coi đó là tín hiệu để dừng lại và hỏi thêm người khác.

Dùng phong thủy tới mức nào là vừa

Mức vừa phải là coi phong thủy như một bảng câu hỏi để tự xét chỗ ở của mình: nhà có đủ sáng không, có chỗ nào gió lùa quá, lối đi có thông không, giường và bàn làm việc có tạo cảm giác yên không, bếp có an toàn không. Những câu hỏi này đáng giá dù bạn tin hay không tin phần lý khí.

Khi xây hay sửa nhà, phong thủy chỉ là một lớp tham khảo đứng sau quy chuẩn xây dựng, kết cấu, phòng cháy chữa cháy và giấy phép. Không có lời khuyên phong thủy nào cho phép đặt cầu thang dốc nguy hiểm hay bịt lối thoát hiểm. Nếu hai thứ mâu thuẫn, an toàn và pháp luật đi trước.

Với những quyết định lớn như mua nhà, chọn căn hộ, việc xem xét phong thủy nên đặt cạnh pháp lý, giá, vị trí đi lại, chất lượng xây dựng. Một căn nhà hướng "hợp tuổi" nhưng thấm dột, nóng hầm hập, giấy tờ không rõ ràng thì không có trường phái nào cứu được. Ngược lại, một căn hướng "không hợp" vẫn có thể bố trí bên trong cho dễ chịu.

Trên trang này, các danh mục tiếp theo đi lần lượt từ nền tảng như âm dương ngũ hành, bát quái, la kinh, đến chọn đất, xây nhà, từng không gian. Bạn có thể đọc theo thứ tự đó nếu muốn hiểu có hệ thống, hoặc nhảy thẳng vào vấn đề nhà mình đang gặp.

Câu hỏi thường gặp

Phong thủy tiếng Anh là gì?

Trong tiếng Anh, phong thủy thường được viết là feng shui, phiên theo cách đọc tiếng phổ thông Trung Quốc của hai chữ gió và nước. Sách học thuật đôi khi dùng thêm cụm geomancy, nhưng từ này rộng hơn và có thể chỉ cả các thuật xem đất của nền văn hoá khác.

Phong thủy có từ bao giờ?

Không có mốc chính xác. Việc chọn đất ở và đất chôn cất theo địa hình đã có từ rất sớm ở Trung Hoa cổ đại, còn hệ thống lý thuyết với tên gọi phong thủy hình thành dần qua nhiều triều đại. Câu giải thích tên gọi thường được dẫn từ Táng thư, sách tương truyền thời Tấn.

Phong thủy có phải tôn giáo không?

Không. Phong thủy không có giáo chủ, giáo lý về cứu rỗi hay tổ chức tu hành. Nó là một tập hợp tri thức và quan niệm về nơi chốn, có giao thoa với tín ngưỡng dân gian ở chỗ thờ cúng và âm phần, nhưng người thuộc bất cứ tôn giáo nào cũng có thể tham khảo phần bố trí nhà ở.

Không tin phong thủy thì có cần quan tâm không?

Phần thực dụng vẫn đáng quan tâm: ánh sáng, thông gió, lối đi, vị trí giường và bếp ảnh hưởng thật tới sinh hoạt. Ngoài ra, khi mua bán nhà hoặc sống chung nhiều thế hệ, hiểu phong thủy giúp bạn nói chuyện được với người lớn tuổi hay người mua tin vào nó.

Học phong thủy nên bắt đầu từ đâu?

Nên bắt đầu từ khái niệm gốc như khí, tàng phong tụ thủy, âm dương ngũ hành, rồi tới cách đọc địa hình và đo hướng. Phần tính toán theo năm sinh, theo phi tinh nên để sau, khi đã nắm được vì sao các trường phái nói khác nhau.

Phong thủy có giúp giàu lên không?

Không có cơ sở nào để cam kết điều đó. Một không gian sáng sủa, ngăn nắp có thể giúp bạn làm việc thoải mái và tiếp khách tốt hơn, nhưng kết quả tài chính phụ thuộc vào công việc, quyết định và hoàn cảnh của mỗi người.