Phong thủy và kiến trúc cùng trả lời một câu hỏi: đặt và tổ chức một công trình thế nào cho người ở được dễ chịu, an toàn. Chúng trùng nhau ở nhiều nguyên tắc về địa hình, gió, nắng, bố cục; khác nhau ở phần lý khí theo tuổi, theo năm của phong thủy và phần kỹ thuật, pháp lý, chi phí của kiến trúc.
Khi xây hay sửa nhà, nhiều gia đình Việt muốn cả hai: một bản vẽ đẹp, đúng kỹ thuật, và một bố cục hợp phong thủy. Phần lớn trường hợp hai yêu cầu này đi cùng nhau được. Bài này chỉ ra chỗ trùng, chỗ vênh, và một thứ tự ưu tiên rõ ràng khi buộc phải chọn, để gia đình và người thiết kế không mất thời gian giằng co ở giai đoạn cuối.
Hai cách nói cho cùng một bài toán
Người xưa không có môn kiến trúc khí hậu, không có phần mềm mô phỏng nắng gió, nhưng họ cần biết làm nhà ở đâu để không ngập, không lạnh, không bị gió quật. Phong thủy là cách họ ghi lại câu trả lời bằng ngôn ngữ của âm dương, ngũ hành, tứ linh. Kiến trúc hiện đại giải cùng bài toán bằng ngôn ngữ khác: hướng gió chủ đạo, góc chiếu mặt trời, thoát nước, vi khí hậu, công năng.
Vì cùng bài toán, nhiều lời khuyên của hai bên trùng nhau dù cách nói khác hẳn. Phong thủy nói nhà nên tựa núi nhìn sông; kiến trúc nói nên chọn nền cao, phía sau che gió mùa bất lợi, phía trước mở về hướng đón gió mát và ánh sáng. Phong thủy nói cửa trước không nên thẳng cửa sau; kiến trúc nói nên có không gian chuyển tiếp để bảo đảm riêng tư và tránh gió lùa.
Nhận ra hai cách nói này giúp chủ nhà dễ trao đổi với kiến trúc sư hơn. Thay vì nói "em muốn nhà hợp phong thủy", bạn nên nêu cụ thể "em muốn giường không nằm dưới xà, bếp không nhìn thẳng ra cửa chính, phòng khách có chỗ tựa". Những yêu cầu cụ thể như vậy kiến trúc sư nào cũng đưa vào bản vẽ được.
Chỗ trùng và chỗ khác
Bảng dưới đặt một số chủ đề chung cạnh nhau để thấy hai bên đồng ý ở đâu và tách nhau ở đâu.
| Chủ đề | Phong thủy nói | Kiến trúc nói | Mức trùng |
|---|---|---|---|
| Chọn nền đất | Đất cao ráo, có chỗ dựa, không trũng | Khảo sát địa chất, cao độ nền, thoát nước | Trùng nhiều |
| Hướng nhà | Theo thế đất và theo cung phi chủ nhà | Theo nắng, gió chủ đạo, mặt tiền, quy hoạch | Trùng một phần |
| Cửa chính | Không xung, có minh đường, kích thước theo thước dân gian | Đủ rộng, thoát nạn, hợp mặt đứng, chống trộm | Trùng một phần |
| Cầu thang | Không đối cửa chính, không ở chính giữa nhà theo một số phái | Độ dốc, chiều cao bậc, lan can, ánh sáng, thoát nạn | Ít trùng |
| Bếp, nhà vệ sinh | Bếp tránh xung, vệ sinh không đè lên bếp, bàn thờ | Thông gió, cấp thoát nước, chống thấm, mùi | Trùng nhiều |
| Thời điểm khởi công | Chọn năm, chọn ngày theo tuổi và lịch | Theo thời tiết, giấy phép, tiến độ, vốn | Ít trùng |
Những dòng "trùng nhiều" là nơi bạn gần như không phải đánh đổi. Những dòng "ít trùng" là nơi cần thứ tự ưu tiên rõ ràng, và chủ nhà nên bàn sớm với người thiết kế.
Thứ tự ưu tiên khi hai bên vênh nhau
Thứ nhất: an toàn và pháp luật. Kết cấu chịu lực, phòng cháy chữa cháy, lối thoát nạn, lan can, giấy phép xây dựng, chỉ giới quy hoạch đứng trên mọi yêu cầu khác. Không có lời khuyên phong thủy nào đủ lý do để xây lấn, bịt lối thoát hiểm hay đục dầm chịu lực.
Thứ hai: sức khoẻ và công năng. Ánh sáng, thông gió, chống ẩm, cách âm, đi lại thuận tiện. Nếu đổi vị trí phòng ngủ cho "đúng hướng" mà phòng đó thành không có cửa sổ, cái được không bù cái mất.
Thứ ba: các nguyên tắc phong thủy có lý do thực tế. Chỗ dựa, che chắn cửa xung, động tĩnh phân minh, bếp không đối cửa. Những điều này nên đưa vào thiết kế vì chúng thường trùng với công năng tốt.
Thứ tư: các quy ước theo trường phái. Hướng hợp tuổi, kích thước theo cung tốt của thước Lỗ Ban, số bậc thang theo vòng đếm. Áp dụng khi không ảnh hưởng ba lớp trên; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Thứ năm: lớp trang trí. Màu sắc, vật phẩm, tranh, cây. Đây là phần linh hoạt nhất, có thể thay đổi sau khi ở mà không phải sửa công trình.
Một vài tình huống vênh hay gặp
Tình huống phổ biến nhất ở nhà phố là hướng cửa. Lô đất chỉ có một mặt tiền, mặt tiền đó lại rơi vào hướng mà theo cung phi của chủ nhà là hướng xấu. Kiến trúc không thể mở cửa chính ra phía sau giáp nhà hàng xóm. Cách xử lý thường thấy là giữ cửa chính theo mặt tiền, còn điều chỉnh hướng cửa phòng, hướng bếp, hướng bàn làm việc theo ý gia chủ. Nhiều thầy theo trường phái khác còn cho rằng không cần xét hướng theo tuổi.
Tình huống thứ hai là cầu thang. Một số quan niệm kiêng cầu thang ở chính giữa nhà hay đối thẳng cửa chính, nhưng trong nhà ống hẹp, vị trí giữa nhà thường là chỗ hợp lý nhất để kết hợp giếng trời, chia không gian trước sau. Kiến trúc sư có thể xoay hướng bậc đầu, thêm chiếu nghỉ, đặt vách thoáng để cửa chính không nhìn thẳng vào bậc thang, vừa giữ công năng vừa đáp ứng mong muốn của gia chủ mà không phải dời cầu thang ra chỗ bất tiện.
Tình huống thứ ba là kích thước cửa theo thước Lỗ Ban. Đây là quy ước dân gian của nghề mộc, chia chiều dài thành các cung tốt xấu. Phần lớn trường hợp có thể chọn một kích thước vừa nằm trong cung được coi là tốt, vừa đủ rộng cho công năng và yêu cầu thoát nạn. Nếu hai yêu cầu không gặp nhau, kích thước đủ an toàn phải được ưu tiên.
Trong nhà truyền thống, hai vai từng nằm trong một người
Trước khi có nghề kiến trúc sư theo nghĩa hiện đại, ngôi nhà gỗ truyền thống của người Việt được dựng bởi người thợ cả và phường thợ, theo những kích thước, tỷ lệ được truyền qua nhiều đời. Người thợ cả vừa lo kết cấu khung, vừa nắm các quy ước về số gian, số bước cột, chiều cao cửa, và thường làm việc cùng người xem đất, xem ngày. Ranh giới giữa kỹ thuật và phong thủy lúc ấy rất mờ.
Nhiều đặc điểm của nhà truyền thống vì vậy vừa là kỹ thuật vừa là phong thủy: nhà quay về hướng có gió mát, hiên sâu che nắng mưa, sân trước rộng làm chỗ phơi và tụ họp, ao trước nhà vừa lấy nước vừa điều hoà nhiệt, vườn và luỹ tre phía sau che gió. Người ở không cần tách xem đâu là lý do kỹ thuật, đâu là lý do phong thủy, vì hai thứ đã hoà vào nhau qua kinh nghiệm.
Ngày nay vật liệu, kết cấu, mật độ đô thị đã khác hẳn, và hai vai được tách cho hai nghề. Hiểu điều này giúp bạn nhìn nhận rằng phong thủy không phải là kẻ đối nghịch của kiến trúc, mà là một phần lịch sử của chính nghề xây nhà.
Kiến trúc sư nghĩ gì về phong thủy
Trong giới kiến trúc có nhiều thái độ khác nhau. Có người không đưa phong thủy vào thiết kế và chỉ làm theo yêu cầu cụ thể của chủ nhà. Có người coi phong thủy là một phần của di sản kiến trúc phương Đông, nghiên cứu nó để hiểu cách người xưa chọn thế đất, tổ chức làng, dựng kinh thành. Có người dùng nó như một ngôn ngữ chung để trao đổi với khách hàng, vì nhiều nguyên tắc hợp lý được khách hiểu nhanh hơn khi gọi bằng tên phong thủy.
Điều mà kiến trúc sư có trách nhiệm thường lo ngại là những yêu cầu phong thủy làm hỏng công năng hoặc an toàn: phá vỡ mặt bằng chỉ để đổi hướng một cánh cửa, xây bậc tam cấp cao bất thường, dời nhà vệ sinh tới chỗ không thoát nước được. Một cuộc trao đổi tốt là khi chủ nhà nói rõ điều mình quan tâm, kiến trúc sư giải thích được cái giá phải trả của từng yêu cầu, rồi hai bên cùng chọn.
Bạn không cần tìm một kiến trúc sư "giỏi phong thủy". Điều cần hơn là một người thiết kế lắng nghe, giải thích rõ ràng và không ngại nói "không" với những yêu cầu ảnh hưởng an toàn.
Đưa yêu cầu phong thủy vào bản vẽ cho đúng lúc
Yêu cầu phong thủy đưa vào càng muộn càng tốn kém. Trình tự dưới đây giúp gia đình và người thiết kế làm việc gọn hơn:
- Trước khi thiết kế: gia đình thống nhất với nhau những điều thật sự coi trọng, ví dụ vị trí bàn thờ, hướng bếp, phòng ngủ của ông bà, và những điều có thể linh hoạt.
- Buổi làm việc đầu tiên: đưa danh sách đó cho kiến trúc sư cùng với nhu cầu sử dụng, ngân sách, số người ở. Đừng để tới khi bản vẽ gần xong mới bổ sung.
- Khi có phương án mặt bằng: cùng xem lại từng yêu cầu, hỏi kiến trúc sư cái nào đáp ứng được, cái nào phải đánh đổi gì.
- Nếu nhờ người xem phong thủy: mời họ góp ý ở giai đoạn phương án, không phải khi đã thi công; yêu cầu họ nói lý do và giải pháp cụ thể.
- Khi thi công: mọi thay đổi so với bản vẽ, dù vì lý do phong thủy, đều phải được kỹ sư kiểm tra về kết cấu và điều chỉnh hồ sơ nếu cần.
Làm theo trình tự này, phong thủy trở thành một đầu vào của thiết kế, không phải một lực kéo phá vỡ bản vẽ ở phút cuối.
Câu hỏi thường gặp
Thiết kế nhà theo phong thủy có tốn thêm chi phí không?
Nếu đưa yêu cầu vào ngay từ đầu, phần lớn trường hợp không tốn thêm đáng kể vì chỉ là chọn phương án bố trí. Chi phí tăng khi yêu cầu được bổ sung muộn, buộc phải sửa bản vẽ hoặc đập phá phần đã thi công.
Phong thủy có thay được quy chuẩn xây dựng không?
Không. Quy chuẩn xây dựng, phòng cháy chữa cháy, giấy phép và quy hoạch là yêu cầu bắt buộc. Phong thủy chỉ là lớp tham khảo về bố trí, và khi mâu thuẫn thì an toàn và pháp luật luôn đi trước.
Thước Lỗ Ban có phải là tiêu chuẩn kỹ thuật không?
Không. Thước Lỗ Ban là quy ước dân gian của nghề mộc, chia độ dài thành các cung mang tên tốt xấu. Nó không thay cho tiêu chuẩn kích thước về thoát nạn, chiều cao lan can hay độ dốc cầu thang. Nhiều người vẫn dùng nó để chọn kích thước khi các yêu cầu kỹ thuật đã được đáp ứng.
Kiến trúc sư không tin phong thủy thì có nên thuê không?
Có thể, nếu họ tôn trọng yêu cầu của gia đình và giải thích rõ khi một yêu cầu ảnh hưởng tới công năng hay an toàn. Niềm tin cá nhân của người thiết kế ít quan trọng hơn khả năng lắng nghe và chuyên môn kỹ thuật.
Nhà thiết kế hiện đại tối giản có hợp phong thủy không?
Phong cách không quyết định điều đó. Nhà tối giản thường sáng, thoáng, gọn, trùng với nhiều nguyên tắc phong thủy; nhưng nếu dùng quá nhiều kính, không gian mở hoàn toàn, có thể thiếu chỗ dựa và riêng tư. Có thể bổ sung vách, rèm, kệ để cân bằng.