Trong quan niệm phong thủy, tầng hầm là phần "âm" nhất của ngôi nhà: nằm dưới đất, thiếu ánh sáng, gần nước ngầm. Vì vậy hầm thường được khuyên dùng cho công năng phụ — để xe, kho, phòng kỹ thuật, phòng giải trí — và tránh đặt phòng ngủ thường xuyên hay bàn thờ ở đó. Những lời khuyên này trùng với thực tế xây dựng: hầm khó chống ẩm, khó lấy sáng tự nhiên, khó thoát hiểm khi có cháy hay ngập.
Bài này dành cho người đang cân nhắc làm hầm cho biệt thự hoặc đang có hầm mà chưa biết dùng sao cho tốt. Vị trí gara ô tô trong nhà đã có bài ở mục hành lang – kho – gara, ở đây chỉ nhắc khi liên quan. Quan niệm về âm dương của hầm là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn chống thấm, thông gió và lối thoát hiểm là yêu cầu kỹ thuật theo quy chuẩn hiện hành.
Vì sao phong thủy dè dặt với tầng hầm
Nhà ở truyền thống Việt hầu như không có tầng hầm. Nền nhà còn được tôn cao hơn sân để tránh ẩm và ngập. Phong thủy hình thành trong bối cảnh đó nên coi chỗ thấp trũng, tối, ẩm là nơi khí âm đọng lại, không hợp cho người ở lâu. Tầng hầm của biệt thự hiện đại là một không gian mà các sách xưa gần như không bàn tới, nên những lời khuyên về hầm ngày nay phần lớn là suy ra từ nguyên lý âm dương: hầm là âm, cần đưa dương vào bằng ánh sáng, không khí và hoạt động.
Lời giải thích thực tế rất gần với cách nói đó. Hầm nằm dưới mặt đất nên chịu áp lực nước ngầm, chỉ cần một khe nứt là nước thấm vào. Không khí trong hầm ít trao đổi với bên ngoài, độ ẩm cao, dễ mốc. Ánh sáng tự nhiên gần như không có nếu không thiết kế giếng sáng. Khi có cháy, khói dồn xuống và lối thoát chỉ có cầu thang đi lên. Khi mưa lớn, nước từ đường có thể tràn xuống dốc hầm.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là "có nên làm hầm theo phong thủy không" mà là "làm hầm để làm gì, và có giải quyết được ẩm, sáng, thoát hiểm không". Trả lời được thì hầm là phần diện tích hữu ích; không trả lời được thì hầm là gánh nặng bảo trì.
Công năng đặt dưới hầm: nên và không nên
Bảng tổng hợp theo hai tiêu chí: quan niệm phong thủy và điều kiện kỹ thuật của hầm.
| Công năng | Quan niệm | Điều kiện thực tế | Đánh giá chung |
|---|---|---|---|
| Để xe | Chấp nhận, là công năng phụ | Cần thông gió thải khí xe, dốc hầm an toàn, chống nước tràn | Phù hợp |
| Kho, hầm rượu | Chấp nhận | Ổn định nhiệt độ là lợi thế; cần chống ẩm, kệ cách sàn | Phù hợp |
| Phòng kỹ thuật, máy bơm, bể nước | Chấp nhận | Gần hố thu, dễ bảo trì; cách âm với phòng trên | Phù hợp |
| Phòng giải trí, chiếu phim, tập thể dục | Chấp nhận nếu có sáng, gió | Hầm cách âm tốt; cần thông gió cưỡng bức, lối thoát | Phù hợp nếu đủ điều kiện |
| Phòng ngủ thường xuyên | Không chuộng: ngủ ở chỗ âm thịnh | Thiếu ánh sáng tự nhiên, ẩm, thoát hiểm khó | Hạn chế; chỉ khi có giếng sáng lớn và lối thoát riêng |
| Bàn thờ, phòng thờ | Nhiều gia đình kiêng đặt nơi thờ dưới mặt đất | Khói hương khó thoát trong hầm | Không nên |
| Bếp chính | Không chuộng | Khói, mùi, gas trong không gian kín là rủi ro | Không nên |
Việc kiêng đặt bàn thờ dưới hầm là tập quán của nhiều gia đình, không phải quy định. Lý do thực tế đã đủ thuyết phục: nơi thắp hương cần thông thoáng, và nơi thờ thường được đặt ở chỗ trang trọng, cao ráo của ngôi nhà.
Chống ẩm, chống thấm: phần quyết định hầm sống hay chết
Khảo sát nước ngầm trước khi thiết kế. Mực nước ngầm cao thì hầm chịu áp lực lớn và chi phí chống thấm tăng mạnh. Khảo sát địa chất là bước không nên bỏ qua.
Chống thấm từ ngoài vào là chính. Lớp chống thấm phía ngoài tường và đáy hầm, cộng với bê tông đặc chắc và xử lý kỹ các mạch ngừng thi công. Chống thấm từ trong ra chỉ là biện pháp bổ trợ.
Hố thu và bơm tự động. Đáy hầm cần hố thu nước, bơm chìm tự động, tốt nhất có bơm dự phòng và nguồn điện dự phòng. Đây là thiết bị phải kiểm tra định kỳ.
Chặn nước tràn từ dốc hầm. Đỉnh dốc hầm cao hơn mặt đường, có gờ chắn và rãnh thu ngang. Ở vùng hay ngập, cân nhắc thêm cửa chắn nước.
Kiểm soát độ ẩm không khí. Thông gió cưỡng bức kết hợp máy hút ẩm. Trong mùa nồm, không mở thông trực tiếp với không khí ẩm bên ngoài mà để hệ thống xử lý.
Đưa ánh sáng và không khí xuống hầm
Nếu hầm có công năng cho người ở lâu như phòng giải trí, phòng tập hay phòng làm việc, nên có ánh sáng tự nhiên. Cách hiệu quả nhất là giếng sáng: một khoảng sân lõm xuống ngang cao độ hầm, cạnh tường hầm, phía trên để mở. Giếng sáng cho ánh sáng xuống, cho tầm nhìn ra một mảng cây xanh, và có thể là một lối thoát phụ nếu có bậc lên. Phong thủy gọi đây là đưa dương khí vào nơi âm; nói theo đời sống, đó là khác biệt giữa một căn phòng như dưới đất và một căn phòng dễ chịu.
Giếng sáng cần thoát nước tốt vì nó là chỗ trũng thứ hai sau đáy hầm, có lan can hoặc nắp an toàn trên miệng, và cây trồng dưới đáy phải chịu được bóng râm. Nếu không làm được giếng sáng, có thể dùng ô kính lấy sáng sát trần hầm nhô lên khỏi mặt sân, hoặc ống dẫn sáng.
Về không khí, hầm cần hệ thông gió cưỡng bức có cửa cấp và cửa thải bố trí đối nhau để không khí đi qua hết không gian. Khu để xe dưới hầm cần thải khí xe ra ngoài, tách khỏi luồng không khí cấp cho các phòng khác. Hầm có bếp ga, máy phát điện hay bình nóng lạnh đốt ga thì càng phải tính kỹ, vì khí độc tích tụ trong không gian kín là nguy hiểm thật.
Thoát hiểm và an toàn: phần không thoả hiệp
Mọi quan niệm về âm dương đều xếp sau an toàn tính mạng. Với tầng hầm biệt thự, những điểm sau cần được thiết kế đúng quy chuẩn hiện hành và kiểm tra bởi người có chuyên môn:
- Lối thoát hiểm: cầu thang lên đủ rộng, không bị khoá; hầm có người sinh hoạt thường xuyên nên có thêm lối thoát thứ hai, ví dụ qua giếng sáng có bậc.
- Báo cháy, báo khói và báo khí độc ở hầm; đèn chiếu sáng sự cố chỉ hướng lối ra.
- Bình chữa cháy đặt ở chân cầu thang và gần khu để xe.
- Điện dưới hầm đi trong ống, ổ cắm đặt cao khỏi sàn, có thiết bị chống giật; tủ điện hầm có thể ngắt riêng.
- Không cất xăng dầu, bình gas dự trữ, hoá chất dễ cháy dưới hầm.
- Kế hoạch khi ngập: biết trước sẽ ngắt điện hầm ở đâu, đưa xe và đồ giá trị lên chỗ cao bằng cách nào.
Các yêu cầu cụ thể về phòng cháy chữa cháy cho nhà ở có tầng hầm có thể thay đổi theo quy chuẩn mới; nên hỏi đơn vị thiết kế và cơ quan có thẩm quyền ở địa phương thay vì tự áp số liệu.
Hầm và móng nhà hàng xóm: chuyện phải tính từ đầu
Đào hầm là đào sâu xuống đất sát ranh giới, nên có thể ảnh hưởng tới móng nhà bên cạnh: lún, nứt tường, nghiêng. Ở các khu dân cư dày, tranh chấp vì đào hầm làm nứt nhà hàng xóm không hiếm. Phong thủy hay nhắc "động thổ" ảnh hưởng tới nhà xung quanh; dịch sang kỹ thuật, đó là yêu cầu biện pháp thi công tường chắn đất, quan trắc lún và nghiêng của nhà lân cận trong suốt quá trình đào.
Trước khi khởi công, nên cùng hàng xóm chụp ảnh, ghi lại hiện trạng nhà họ (vết nứt có sẵn, độ nghiêng), có biên bản hai bên ký. Việc này bảo vệ cả hai: nếu có hư hại, có căn cứ để xử lý; nếu không, tránh được những nghi ngờ không đáng có. Chọn đơn vị thi công có kinh nghiệm làm hầm trong khu dân cư và có biện pháp thi công được phê duyệt.
Nếu khảo sát cho thấy nước ngầm cao, đất yếu hoặc nhà bên cạnh móng nông, cân nhắc giảm độ sâu, làm bán hầm (nửa chìm nửa nổi) để lấy sáng và thông gió tự nhiên qua phần nhô lên, hoặc không làm hầm. Bán hầm thường dễ chịu hơn hầm chìm hoàn toàn, và cũng "dương" hơn theo cách nói của phong thủy.
Lịch bảo trì tầng hầm theo năm
Hầm hỏng thường không phải vì thiết kế sai mà vì thiếu bảo trì. Một lịch đơn giản giúp phát hiện sớm vấn đề:
- Hằng tháng: bật thử bơm hố thu bằng tay, nhìn mực nước hố thu; kiểm tra máy hút ẩm, đổ nước nếu không có ống thoát.
- Trước mùa mưa: dọn rãnh thu ở đỉnh dốc hầm, ga giếng sáng, kiểm tra cửa chắn nước nếu có; thử nguồn điện dự phòng cho bơm.
- Sau mỗi trận mưa lớn: đi một vòng xem chân tường, góc sàn có vệt nước mới không; chụp ảnh lại để so sánh.
- Hằng năm: kiểm tra quạt thông gió, vệ sinh miệng gió; kiểm tra thiết bị báo khói, báo khí, bình chữa cháy; xem vết nứt tường, trần.
- Khi phát hiện thấm: đánh dấu, theo dõi vài trận mưa để xem vết lan hay không, rồi mời đơn vị chống thấm khảo sát sớm, vì thấm để lâu làm gỉ cốt thép.
Phong thủy hay nói nhà cần "khí lưu thông"; với tầng hầm, khí lưu thông được bảo đảm bằng quạt chạy tốt, bơm hoạt động và người chủ thỉnh thoảng xuống xem. Một tầng hầm được dùng và được nhìn tới thường xuyên ít khi trở thành góc âm u của ngôi nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm tầng hầm cho biệt thự không?
Tuỳ nhu cầu và điều kiện đất. Nếu cần chỗ để xe, kho, phòng kỹ thuật và khảo sát cho thấy nước ngầm, địa chất cho phép, hầm là phần diện tích hữu ích. Nếu chỉ làm cho "đủ bộ", chi phí chống thấm và bảo trì có thể không xứng.
Đặt phòng ngủ dưới tầng hầm có được không?
Phong thủy không chuộng vì hầm là nơi âm, thiếu sáng. Về thực tế, phòng ngủ dưới hầm cần ánh sáng tự nhiên, thông gió tốt và lối thoát hiểm riêng. Nếu không đáp ứng được, nên dùng hầm cho công năng khác. Đây là quan niệm kết hợp yêu cầu an toàn.
Tầng hầm bị ẩm mốc thì xử lý thế nào?
Tìm nguồn ẩm trước: thấm từ tường, đáy hay do ngưng tụ không khí. Thấm thì cần xử lý chống thấm, có khi phải can thiệp từ ngoài; ngưng tụ thì tăng thông gió cưỡng bức và dùng máy hút ẩm. Nên mời đơn vị chuyên chống thấm khảo sát.
Có nên đặt bàn thờ ở tầng hầm không?
Nhiều gia đình kiêng đặt nơi thờ dưới mặt đất, và khói hương khó thoát trong hầm. Nơi thờ thường được đặt ở vị trí cao ráo, trang trọng. Đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng lý do thông gió là thực tế.
Bán hầm khác hầm chìm thế nào?
Bán hầm có một phần nhô lên khỏi mặt đất, đủ để làm cửa sổ lấy sáng và thông gió tự nhiên, ít chịu áp lực nước ngầm hơn. Hầm chìm nằm hoàn toàn dưới đất, cần giếng sáng và thông gió cưỡng bức. Bán hầm thường dễ sống hơn.
Đào hầm có ảnh hưởng nhà hàng xóm không?
Có thể, nếu biện pháp thi công không tốt: lún, nứt, nghiêng. Nên khảo sát, ghi hiện trạng nhà lân cận có xác nhận hai bên, dùng tường chắn đất phù hợp và quan trắc trong suốt quá trình đào.