Quan niệm phong thủy phổ biến khuyên trồng cây lớn ở phía sau và hai bên nhà để làm chỗ tựa và che chắn, còn phía trước giữ thoáng, không để cây to đứng chắn thẳng cửa chính. Về khoảng cách, phong thủy không đưa con số, nhưng kinh nghiệm làm vườn thường dùng một quy ước ước lượng: cây càng cao, rễ càng khoẻ thì càng phải trồng xa móng nhà, xa đường ống và bể ngầm, sao cho tán cây khi trưởng thành không trùm lên mái.
Bài này nói riêng về cây lớn — loại cây sẽ cao quá mái nhà sau mười, hai mươi năm — trong khuôn viên nhà vườn và biệt thự. Câu chuyện cây nào kiêng trồng, cây hợp mệnh hay cây cảnh trong nhà thuộc các mục khác; tục kiêng khi chặt cây cổ thụ lúc dọn đất cũng đã có bài riêng ở mục chọn đất. Mọi chỗ nói nên hay kiêng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; chuyện an toàn thì không tuỳ.
Cây lớn trong mô hình tứ linh của khuôn viên
Phong thủy vùng đồng bằng không có núi thật thì coi hàng cây cao là núi. Một rặng tre, một hàng cây ăn quả lâu năm hay vài cây bóng mát phía sau nhà được xem như thế Huyền vũ, cho ngôi nhà có chỗ tựa. Làng quê Bắc Bộ xưa có luỹ tre bao quanh, nhà nào cũng có vườn sau trồng cây lâu năm; đó vừa là lưng tựa vừa là lá chắn gió bấc mùa đông.
Hai bên nhà, cây lớn đóng vai Thanh long và Bạch hổ. Quan niệm chuộng bên trái (nhìn từ trong ra) dày hơn, bên phải thấp hơn. Trên thực tế, chọn bên nào trồng cây lớn nên dựa vào nắng: phía tây hứng nắng chiều gắt nhất, trồng cây tán rộng phía đó giảm nóng cho tường nhà rõ rệt. Khi quan niệm tả hữu và hướng nắng mâu thuẫn, ưu tiên chống nắng là lựa chọn hợp lý.
Phía trước, phong thủy muốn minh đường thoáng. Cây lớn đứng ngay trước cửa chính bị nói là chắn khí, che minh đường. Dân gian còn có lối chiết tự: một cây đứng giữa khoảng sân vuông vức giống chữ "khốn", gợi cảnh bị vây hãm. Đó là chơi chữ hơn là quy tắc, nhưng lý do thực tế dễ thấy: cây to trước cửa làm phòng khách tối, rễ đội nứt sân và bậc cửa, lá rụng dồn vào nhà.
Cũng cần nói rõ: mô hình tứ linh là cách nhìn, không phải bản vẽ bắt buộc. Một khu đất có hướng nắng, hướng gió, hàng xóm và cây sẵn có riêng; dùng mô hình để đặt câu hỏi "phía nào cần che, phía nào cần mở" thì hữu ích, còn ép từng cây vào đúng ô trái – phải – trước – sau bất chấp nắng gió thì mất ý nghĩa.
Trồng cây lớn ở đâu: quan niệm và lý do thực tế
Bảng tóm tắt các vị trí trong một khuôn viên điển hình. Hướng trái – phải tính từ trong nhà nhìn ra.
| Vị trí | Quan niệm thường gặp | Lý do thực tế |
|---|---|---|
| Phía sau nhà, cách tường sau một khoảng | Tốt: làm chỗ tựa Huyền vũ | Chắn gió mùa, che nắng chiều nếu sau nhà là hướng tây |
| Hai bên nhà | Chấp nhận, chuộng bên trái dày hơn | Che nắng tường hồi, tạo riêng tư với hàng xóm |
| Ngay trước cửa chính | Không chuộng: chắn minh đường | Tối phòng khách, rễ phá sân, lá dồn vào nhà |
| Góc sân trước, lệch khỏi trục cửa | Chấp nhận nếu không che mặt nhà | Bóng mát cho sân và chỗ đỗ xe |
| Sát tường nhà, tán trùm mái | Không chuộng: cây đè nhà | Lá tắc máng nước, cành gãy rơi lên mái, ẩm tường, côn trùng vào nhà |
Cây ở ranh đất giáp hàng xóm cần tính thêm: tán và rễ không dừng ở hàng rào. Một cây lớn của nhà mình có thể che sáng, rụng lá, đội nứt tường nhà bên. Nên trồng lùi vào trong và thoả thuận trước với hàng xóm.
Bao xa là đủ: rễ, tán và các công trình ngầm
Quy ước ước lượng. Nhiều người làm vườn dùng quy tắc: khoảng cách từ cây lớn tới móng nhà ít nhất bằng khoảng một nửa đến bằng chiều cao trưởng thành của cây, cây càng thuộc loại rễ khoẻ thì càng nên xa. Đây là quy ước để ước lượng, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật; nền đất sét co ngót, nhà móng nông cần thận trọng hơn.
Rễ tìm nước. Rễ cây đi về phía có nước: đường ống cấp thoát, bể phốt, hố ga có khe nứt. Đó là lý do nhiều ống thoát nước bị rễ chui vào làm tắc. Cây lớn nên trồng xa các tuyến ống ngầm và bể ngầm, hoặc đặt màng chắn rễ khi buộc phải trồng gần.
Nhóm cây rễ khoẻ. Các cây họ si, đa, sung, bồ đề có rễ rất khoẻ, rễ phụ bám và len vào khe tường; nhiều cây bóng mát đô thị như bàng, phượng, xà cừ cũng có rễ nổi lớn. Những cây này hợp với khoảng đất rộng, xa nhà, không hợp với sân hẹp.
Tán khi trưởng thành. Lúc trồng, cây chỉ cao bằng người; hai mươi năm sau tán có thể rộng hơn cả căn nhà. Khi chọn chỗ, hãy hình dung tán lúc trưởng thành và giữ để tán không trùm lên mái.
Đường dây điện. Cây lớn dưới đường dây điện là nguy cơ chập cháy và sẽ bị ngành điện chặt tỉa. Kiểm tuyến dây trên cao trước khi trồng.
Mùa mưa bão: cây lớn là tài sản hay rủi ro
Ở miền Bắc và miền Trung, mỗi mùa bão đều có tin cây đổ đè lên nhà, lên xe, lên người. Phong thủy nói cây lớn cho nhà có chỗ tựa; nhưng một chỗ tựa có thể đổ thì không còn là chỗ tựa. Vì vậy với cây lớn gần nhà, việc chăm sóc định kỳ quan trọng hơn mọi lời bàn về vị trí.
Những dấu hiệu nên mời người có chuyên môn đến xem: thân nghiêng dần qua các năm, gốc có nấm mọc hoặc vỏ bong, cành khô lớn trên tán, rễ bị đứt vì đào móng hay làm đường gần gốc, đất quanh gốc nứt hoặc phồng lên sau mưa to. Trước mùa bão, cắt tỉa tán cho thưa để gió lọt qua, cắt cành vươn về phía mái và đường dây.
Cây có tuổi, cây gắn với kỷ niệm gia đình thường được giữ lại dù vị trí không đẹp. Đó là lựa chọn có giá trị: một cây ăn quả ông bà trồng có ý nghĩa riêng mà sách phong thủy không đo được. Khi giữ, hãy đầu tư chăm sóc và gia cố đúng cách, thay vì để mặc rồi lo lắng mỗi khi có gió lớn.
Dải cây chắn phía sau và phía tây: làm "núi" bằng cây cho đúng cách
Muốn có thế tựa bằng cây, một cây đơn lẻ ít khi đủ. Cách hiệu quả hơn là một dải cây nhiều tầng: tầng cao là vài cây tán lớn trồng thưa, tầng giữa là cây bụi cao ngang mái hiên, tầng thấp là cây bụi và cỏ phủ đất. Dải cây nhiều tầng chắn gió tốt hơn một bức tường đặc, vì gió bị lọc và giảm tốc thay vì dội ngược tạo xoáy. Đây cũng là hình ảnh "núi có thế đi xuống dần" mà phong thủy hình thế mô tả: cao ở xa, thấp dần khi tới gần nhà.
Ở miền Bắc, dải cây phía bắc và đông bắc giúp chắn gió mùa đông lạnh. Ở hầu khắp cả nước, dải cây phía tây che nắng chiều cho tường và sân. Khoảng cách giữa dải cây và nhà nên đủ để có một lối đi bảo trì, để không khí giữa cây và tường luân chuyển được, tránh ẩm mốc chân tường. Cây tầng cao trồng xa nhất, cây bụi gần hơn.
Dải cây cần vài năm mới thành hình. Trong thời gian đó, có thể dùng giàn leo, lưới che hay hàng rào tre tạm. Chọn hỗn hợp vài loài thay vì một loài duy nhất: nếu một loài bị sâu bệnh hay chết vì một đợt hạn, dải cây vẫn còn. Cách này cũng cho khu vườn nhiều tầng xanh, nhiều chim và bướm, đúng tinh thần "sinh khí" mà phong thủy hay nói.
Chọn cây lớn cho nhà vườn: những câu nên hỏi trước
Thay vì tra bảng "cây hợp phong thủy", hãy hỏi về cây những câu thực tế sau. Cây trả lời tốt hầu hết các câu thường cũng là cây được phong thủy khen là tươi tốt, hài hoà:
- Cây cao bao nhiêu và tán rộng bao nhiêu khi trưởng thành ở khí hậu nơi mình ở?
- Rễ ăn sâu hay ăn ngang, có rễ nổi phá mặt sân không?
- Cây có rụng lá nhiều, rụng quả nặng, có nhựa hay gai gây hại cho trẻ nhỏ và thú nuôi không?
- Gỗ cây giòn hay dẻo, có dễ gãy cành khi gió lớn không?
- Cây có thu hút côn trùng, chim làm tổ ồn ào, có phấn hoa gây dị ứng không?
- Cây có hợp đất và lượng nước sẵn có, hay phải tưới và chăm nhiều?
- Gia đình có ai đủ thời gian cắt tỉa, hay phải thuê người hằng năm?
Câu cuối thường quyết định. Nhiều nhà vườn đẹp mấy năm đầu rồi xuống cấp vì cây lớn không ai chăm, tán rậm che hết nhà, lá rụng kín máng. Một khuôn viên vài cây lớn chăm tốt dễ chịu hơn một khuôn viên trồng dày mà bỏ mặc.
Trồng một cây lớn mới: trình tự gọn
Ví dụ giả định cho một cây bóng mát định trồng ở góc sau nhà:
- Xác định hướng nắng gắt và hướng gió chính để chọn góc trồng có lợi nhất.
- Đo khoảng cách tới móng nhà, tường rào, bể phốt, đường ống và dây điện; ghi lên bản vẽ khuôn viên.
- Ước tán và chiều cao lúc trưởng thành, vẽ vòng tròn tán lên bản vẽ, kiểm không trùm mái nhà mình và nhà bên.
- Chuẩn bị hố trồng rộng, đất tơi, có cọc chống trong vài năm đầu.
- Nếu buộc phải trồng gần công trình ngầm, đặt màng chắn rễ theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
- Lập lịch cắt tỉa định kỳ, đặc biệt trước mùa mưa bão.
Trồng đúng chỗ ngay từ đầu rẻ hơn rất nhiều so với chặt hạ hay dời một cây đã lớn. Với những cây đã có sẵn trên đất, hãy chụp ảnh, đo đạc và quyết định giữ – bỏ trước khi thiết kế nhà, để nhà đặt tránh cây chứ không phải cây phải nhường nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cây lớn trước cửa nhà có phải chặt đi không?
Không nhất thiết. Phong thủy không chuộng cây chắn thẳng cửa chính vì che minh đường; thực tế cây làm tối nhà và rễ phá sân. Có thể tỉa tán cho cao và thưa, hoặc làm lối vào lệch sang bên. Nếu cây khoẻ và có giá trị, giữ lại vẫn là lựa chọn hợp lý.
Trồng cây lớn cách nhà bao nhiêu mét?
Không có con số chung. Quy ước ước lượng của nhiều người làm vườn là ít nhất bằng một nửa đến bằng chiều cao trưởng thành của cây, xa hơn với cây rễ khoẻ và nền đất sét. Nhà móng nông, có bể ngầm gần đó thì nên hỏi kỹ sư.
Cây sau nhà có tốt theo phong thủy không?
Theo quan niệm phổ biến, cây cao phía sau làm chỗ tựa, được xem là tốt. Về thực tế, cây sau nhà chắn gió và nắng nếu đặt đúng hướng. Cần giữ khoảng cách để rễ không hại móng và tán không trùm mái.
Rễ cây đã chui vào ống thoát nước thì làm sao?
Cần thợ thông tắc chuyên dụng cắt rễ trong ống và kiểm tra ống có nứt không; ống nứt nên thay bằng loại kín khít hơn. Về lâu dài, đặt màng chắn rễ hoặc cân nhắc dời tuyến ống. Không đổ hoá chất mạnh vào ống vì có thể hỏng ống và gây hại.
Câu "trước không trồng dâu, sau không trồng liễu" có nghĩa gì?
Đây là một câu truyền miệng gốc Hán, thường được giải thích bằng chơi chữ: chữ dâu đồng âm với tang trong tang tóc, còn liễu bị liên tưởng đến điều không trọn. Đó là lối chiết âm dân gian, không phải quy tắc phong thủy có cơ sở; mức tin tuỳ mỗi người.
Cây cổ thụ có sẵn trên đất thì thiết kế nhà thế nào?
Đo vị trí, chiều cao, tán và kiểm sức khoẻ cây trước khi thiết kế. Nếu giữ, đặt nhà lùi khỏi vùng rễ chính, tránh đào móng cắt rễ lớn. Nếu cây yếu, nghiêng về phía nhà, nên hỏi người có chuyên môn về việc gia cố hoặc hạ cây an toàn.