Tả thủy đáo hữu nghĩa là dòng nước, hoặc dòng xe được coi như nước, chảy từ bên trái sang bên phải của ngôi nhà; hữu thủy đáo tả là chiều ngược lại. Trái và phải ở đây luôn tính khi bạn đứng trong nhà, lưng quay vào nhà, mặt nhìn ra cửa chính — không phải khi đứng ngoài đường nhìn vào.
Chiều dòng chảy được một số trường phái dùng để bàn chuyện đặt cửa chính lệch trái hay lệch phải, đặt quầy, đặt cổng. Bài này hướng dẫn xác định chiều cho đúng, giải thích các quan niệm hay gặp, chỉ ra chỗ các nguồn nói ngược nhau và một quan sát thú vị về chiều xe chạy ở Việt Nam. Mọi nhận định tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Trái phải trong phong thủy tính từ đâu
Sách phong thủy đặt bốn con vật tượng trưng quanh ngôi nhà: thanh long bên trái, bạch hổ bên phải, chu tước phía trước, huyền vũ phía sau. Bốn vị trí ấy được xác định khi người đứng ở vị trí của ngôi nhà, lưng tựa vào phía sau, mặt nhìn ra phía trước. Vì vậy "tả" là bên tay trái của bạn khi đứng trong cửa nhìn ra, "hữu" là bên tay phải.
Nhầm lẫn phổ biến nhất xảy ra khi người xem đứng ngoài đường, nhìn vào mặt tiền rồi gọi bên trái của mình là thanh long. Khi đó trái phải bị đảo ngược hoàn toàn và mọi kết luận sau đó đều lệch. Nếu bạn đọc một bài viết hay nghe một lời khuyên về "nước chảy từ trái sang phải", hãy hỏi lại người nói họ đứng ở đâu.
Với căn hộ chung cư, cách làm tương tự: đứng trong cửa căn hộ nhìn ra hành lang. Nhưng nhiều người hành nghề lại xét "thủy" của căn hộ theo con đường lớn bên dưới toà nhà, khi đó họ đứng ở sảnh hoặc ban công nhìn ra. Hai cách cho kết quả khác nhau, nên ghi rõ bạn đang xét lớp nào.
Xác định chiều nước hoặc dòng xe trước nhà
Làm theo thứ tự dưới đây, ghi kết quả ra giấy để không lẫn:
- Đứng ngay trong ngưỡng cửa chính, lưng quay vào nhà. Giơ tay trái lên: đó là phía tả, thanh long. Tay phải là phía hữu, bạch hổ.
- Với nước thật: nhìn vật trôi trên mặt nước như lá, bọt, cỏ rác để biết chiều chảy. Với kênh rạch có thuỷ triều như ở Cần Thơ, Vĩnh Long, Cà Mau, chiều nước đổi theo con nước lớn ròng, nên quan sát nhiều lần trong ngày và hỏi người dân về chiều chảy chủ đạo.
- Với đường một chiều: chiều xe chính là chiều "thủy". Đây là trường hợp rõ ràng nhất.
- Với đường hai chiều: xét làn gần nhà, vì đó là dòng đi sát cửa nhất. Một số người hành nghề lại xét theo chiều đường dốc xuống hoặc theo phía có nhiều xe hơn — hỏi rõ họ dùng tiêu chí nào.
- Với nước mưa trên mặt đường: đợi mưa, xem nước rãnh chảy về phía nào. Ở vùng đồng bằng gần như phẳng, đây là cách người xưa xác định "cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước".
- Ghi kết luận: tả đáo hữu (trái sang phải) hay hữu đáo tả (phải sang trái), kèm tiêu chí đã dùng.
Nếu ba tiêu chí — làn xe gần nhà, độ dốc mặt đường, chiều nước mưa — cho ba kết quả khác nhau, đó là chuyện bình thường ở phố. Khi ấy kết luận "nước chảy chiều nào" vốn không chắc chắn, và mọi lời khuyên dựa trên nó cũng nên được nghe với mức dè dặt tương ứng.
Một quan sát thú vị: làn xe gần nhà ở Việt Nam thường chạy từ trái sang phải
Việt Nam đi bên phải đường. Hãy hình dung bạn đứng trong cửa nhà nhìn ra một con đường hai chiều chạy ngang trước mặt. Làn xe sát nhà bạn là làn mà xe đi bên phải theo chiều của chúng. Một chút hình học cho thấy xe trên làn ấy luôn chạy từ phía tay trái của bạn sang phía tay phải. Làn bên kia đường thì ngược lại.
Kiểm lại bằng ví dụ giả định: nhà bạn quay mặt ra hướng Bắc, con đường chạy theo trục Đông – Tây. Đứng trong cửa nhìn ra, tay trái là phía Tây, tay phải là phía Đông. Xe đi về hướng Đông phải giữ bên phải đường, tức làn phía Nam — chính là làn sát nhà bạn. Xe ấy đi từ Tây sang Đông, nghĩa là từ trái sang phải của bạn.
Hệ quả là trên đường hai chiều ở Việt Nam, nếu chỉ xét làn gần nhà, hầu như nhà nào cũng "tả thủy đáo hữu". Điều này cho thấy hai việc. Một là quy tắc tả – hữu áp vào đường phố cần thêm tiêu chí khác mới phân biệt được nhà này với nhà kia. Hai là các sách viết ở nơi đi bên trái đường như Hồng Kông, hay viết cho sông chứ không cho đường, không thể bê nguyên kết luận sang phố Việt. Đây là một ví dụ tốt về việc phải hiểu cơ chế trước khi áp dụng quy tắc.
Các quan niệm hay gặp về chiều dòng chảy và cửa chính
Chỗ người đọc bối rối nhất là các nguồn khuyên đặt cửa theo chiều dòng chảy theo những cách khác nhau. Bảng dưới gom các cách nói phổ biến; chúng không thống nhất với nhau và đều là quan niệm.
| Cách nói | Lập luận của người theo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đặt cửa về phía dòng chảy tới | Cửa "đón" khí ngay khi dòng vừa tới, như đón khách ở đầu ngõ | Thường gặp trong lời khuyên cho cửa hàng |
| Đặt cửa về phía dòng chảy đi | Cửa "thu" khí trước khi dòng rời đi, như chắn dòng lại | Có người gọi là cách nghịch thủy |
| Đặt cửa ở giữa, thêm khoảng tụ | Không quan trọng lệch trái phải, quan trọng là trước cửa có chỗ dừng | Gần cách đọc của phái hình thế |
| Xét theo phương la kinh | Chiều dòng chảy kết hợp phương nước tới, nước đi mới định được tốt xấu | Cách của phái Tam hợp, cần đo hướng chính xác |
| Không xét chiều, chỉ xét an toàn | Cửa đặt chỗ ra vào thuận, tầm nhìn tốt, xe không lao vào | Cách của kiến trúc sư và kỹ sư giao thông |
Vì các nguồn mâu thuẫn, bạn sẽ gặp hai người hành nghề khuyên ngược nhau cho cùng một ngôi nhà. Đó không phải vì một người sai hẳn, mà vì họ theo hai quy ước khác nhau. Nếu nhà đã xây, đừng vì một lời khuyên mà đục tường dời cửa; nếu đang thiết kế, hãy đặt tiêu chí an toàn và công năng lên trước, rồi nếu muốn mới cân nhắc theo một quy ước mà gia đình tin.
Áp vào cửa hàng và nhà phố: chuyện dòng người là có thật
Gạt quy ước sang một bên, chiều dòng người và dòng xe vẫn ảnh hưởng thật đến việc kinh doanh. Người đi xe máy thường quan sát cửa hàng ở phía bên phải của mình. Trên đường hai chiều ở Việt Nam, khách trên làn gần nhà đi tới từ phía tay trái của bạn khi bạn đứng trong cửa nhìn ra; họ thấy phần mặt tiền phía ấy trước, rồi cần một quãng để giảm tốc, rẽ vào.
Vì vậy nhiều chủ cửa hàng đặt biển hiệu, quầy trưng bày nổi bật ở phía dòng xe tới để khách có thời gian nhìn thấy, rồi đặt lối vào, chỗ dựng xe ở phía dòng xe đi để khách rẽ vào thuận tay. Đây là cách đọc dòng chảy bằng hành vi người mua, không cần đến phương vị.
Với nhà ở thuần tuý, chiều dòng xe chủ yếu ảnh hưởng đến bụi, tiếng ồn và độ an toàn khi dắt xe ra. Nếu cổng nằm ở phía dòng xe tới, người dắt xe ra phải nhìn kỹ vì xe đến từ phía bị tường che; gương cầu lồi ở cổng hay một khoảng lùi nhỏ giải quyết việc này hiệu quả hơn mọi vật phẩm.
Nước thật quanh nhà vườn và nhà ven kênh
Với nhà ở quê có mương, kênh hay suối chảy ngang trước sân, chiều dòng nước được quan sát dễ hơn và ít bị nhiễu. Quan niệm hình thế chú ý hai điều: dòng nước chảy tới có êm không, và dòng nước rời đi có bị khuất sau một khúc quanh, một bụi tre, một gò đất hay không. Chỗ nước đi khuất được coi là "giữ" được khí cho khu đất.
Về mặt thực tế, khúc kênh mà nước chảy đi có vật cản tự nhiên thường là chỗ dòng chảy chậm, ít xói bờ; người làm vườn cũng ưa dòng chậm vì dễ lấy nước tưới. Ngược lại, khúc kênh thẳng tuột, nước chảy xiết mùa lũ thì bờ dễ lở, cầu ván dễ trôi. Người dân lâu năm thường biết khúc nào hiền, khúc nào dữ, và kinh nghiệm ấy đáng giá hơn chuyện trái hay phải.
Nếu bạn đang chọn đất ven kênh, hãy hỏi thêm: mùa lũ nước lên tới đâu, kênh có được nạo vét định kỳ, có bị nhiễm mặn vào mùa khô không, bờ đã kè chưa. Những câu ấy quyết định chuyện ở có yên hay không nhiều hơn chiều chảy.
Đọc lời khuyên về chiều nước cho tỉnh táo
Thứ nhất, kiểm tra người khuyên đứng ở đâu để xác định trái phải. Nếu họ đứng ngoài đường nhìn vào, kết luận có thể bị đảo ngược. Thứ hai, hỏi họ dùng tiêu chí gì cho "thủy": nước thật, làn xe gần, chiều dốc hay chiều nước mưa. Thứ ba, hỏi họ theo phái nào, vì như bảng trên cho thấy các phái khuyên ngược nhau.
Thứ tư, đặt lời khuyên cạnh chi phí. Đổi chiều mở cánh cửa, dời chậu cây, đặt lại quầy là việc rẻ, làm được ngay nếu gia đình thấy yên tâm hơn. Đục tường dời cửa chính, đổi cổng là việc tốn kém, có khi đụng đến kết cấu và giấy phép, nên cần lý do mạnh hơn một quy ước về chiều nước.
Cuối cùng, nếu ai đó dùng chiều dòng chảy để doạ — "nước chảy sai chiều thì làm ăn thất bát" — rồi gợi ý mua vật phẩm giá cao để "đảo chiều", bạn nên dừng lại. Không vật phẩm nào đổi được chiều nước hay chiều xe, và phong thủy đọc đúng không bao giờ cần lời doạ.
Câu hỏi thường gặp
Đứng ngoài đường nhìn vào nhà thì bên trái là thanh long đúng không?
Không đúng. Thanh long là bên trái khi bạn đứng trong nhà nhìn ra. Nếu đứng ngoài đường nhìn vào, bên trái của bạn lại là bạch hổ của ngôi nhà. Đây là lỗi hay gặp nhất khi tự xem chiều nước và khiến mọi kết luận phía sau bị đảo ngược.
Nhà ở đường hai chiều thì xét tả thủy hay hữu thủy theo làn nào?
Mỗi người hành nghề dùng một tiêu chí: làn xe gần nhà, chiều dốc của mặt đường, hay chiều nước mưa trong rãnh. Ở Việt Nam đi bên phải, làn gần nhà gần như luôn chạy từ trái sang phải, nên chỉ xét làn thì nhà nào cũng giống nhau. Hãy hỏi rõ tiêu chí trước khi nghe kết luận.
Tả thủy đáo hữu tốt hơn hay hữu thủy đáo tả tốt hơn?
Không có câu trả lời chung. Các tài liệu khác nhau đưa ra các quy ước khác nhau, một số còn kết hợp với phương vị trên la kinh mới kết luận. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; chiều dòng chảy tự nó không làm nhà tốt hay xấu.
Kênh có thuỷ triều đổi chiều trong ngày thì xét thế nào?
Với kênh rạch chịu ảnh hưởng triều ở Nam Bộ, nước chảy vào khi triều lên và chảy ra khi triều xuống. Có người lấy chiều chảy ra biển, tức chiều nước ròng, làm chiều chủ đạo, nhưng không có quy ước thống nhất. Về thực tế, điều đáng quan tâm hơn là mức triều cường có tràn vào nhà hay không.
Có nên dời cửa chính vì nước chảy sai chiều không?
Nếu nhà đã ổn về đi lại, an toàn và thông gió, việc dời cửa chính chỉ vì một quy ước về chiều nước là tốn kém mà lợi ích không chắc chắn. Những chỉnh sửa nhỏ như chiều mở cánh cửa, vị trí quầy, chậu cây dễ làm hơn nhiều. Việc đụng đến tường chịu lực cần kỹ sư và giấy phép.
Cửa hàng nên đặt lối vào ở phía dòng xe tới hay dòng xe đi?
Xét theo hành vi khách, biển hiệu và hàng trưng bày nên dễ thấy từ phía dòng xe tới để khách có thời gian nhận ra, còn lối vào và chỗ dựng xe đặt sao cho khách giảm tốc và rẽ vào thuận. Cách đọc này dựa trên quan sát dòng người, không phụ thuộc phương vị.