Người Việt xưa có sách phong thủy riêng, nhưng phần lớn là các tập chép tay chữ Hán, chữ Nôm, lưu truyền trong gia đình làm nghề địa lý. Nổi tiếng nhất là những tập mang tên Tả Ao, thường gọi chung là sách địa lý Tả Ao, nhiều đoạn viết dạng ca quyết vần cho dễ nhớ. Bên cạnh đó có các văn bản gắn tên Cao Biền và nhiều sách Trung Hoa được chép lại, chú thêm.
Đặc điểm chung của nhóm sách này là tác giả và niên đại hầu như không xác định được, mỗi bản chép một khác, và nội dung trộn lẫn kinh nghiệm bản địa với kiến thức từ sách phương Bắc. Bài này giới thiệu những gì đã biết tương đối chắc, tách khỏi giai thoại, và gợi ý cách đọc chúng như một phần di sản văn hoá.
Phong thủy vào Việt Nam qua sách vở thế nào
Sách phong thủy Trung Hoa vào Việt Nam theo con đường chung của chữ Hán: qua quan lại, nho sĩ, nhà sư, thương nhân. Các bộ như Táng thư, sách Hình thế, sách Bát trạch được chép, khắc in, mua bán, rồi được các thầy địa lý Việt chú thích bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm. Nhiều bản chép tay còn giữ đến nay là sách Trung Hoa chép lại, có khi thêm lời bàn của người Việt ở lề hoặc cuối sách.
Song song, kinh nghiệm chọn đất của người Việt đã có từ lâu trước khi có sách: chọn gò cao tránh lũ, dựng nhà hướng Nam đón gió mát, đào ao lấy đất đắp nền, trồng tre làm luỹ. Câu "nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ" là kinh nghiệm chọn chỗ ở gắn với buôn bán và đi lại, không cần la kinh. Sách phong thủy khi vào đã gặp lớp kinh nghiệm này và hoà vào đó.
Vì vậy, khi nói "sách phong thủy Việt", nên hiểu là một kho rất pha trộn: sách phương Bắc chép lại, sách phương Bắc có chú giải Việt, sách soạn bằng chữ Nôm, và ca quyết truyền miệng được ghi lại. Ranh giới giữa các loại này thường không rõ. Một tập sách trong gia đình có khi gồm cả bốn loại, chép nối tiếp nhau qua nhiều đời, với nhiều nét chữ khác nhau.
Các tập địa lý mang tên Tả Ao
Tả Ao là ai. Tả Ao là tên dân gian của một thầy địa lý nổi tiếng, quê vùng Nghi Xuân, Hà Tĩnh, được nghề tôn là ông tổ địa lý nước Nam. Tên thật, thời đại ông sống được các nguồn kể khác nhau; phần lớn chuyện về ông là giai thoại.
Sách mang tên ông. Có nhiều tập chép tay mang tên Tả Ao, gọi chung là sách địa lý Tả Ao. Tên gọi, số quyển, nội dung mỗi bản một khác. Có bản là ca quyết Nôm, có bản chữ Hán kèm hình vẽ thế đất, có bản trộn lẫn sách Trung Hoa.
Nội dung thường gặp. Bàn thế đất mộ và đất ở theo lối Hình thế: mạch, huyệt, nước, núi chầu; kiểu đất được đặt tên theo hình ảnh quen thuộc với người Việt như con vật, đồ vật; kiêng kỵ khi đặt mộ, làm nhà.
Tác giả thật. Giới nghiên cứu nhìn chung coi việc gán tên Tả Ao là hiện tượng tôn tổ nghề, giống như việc gán sách cho Dương Quân Tùng. Một phần có thể do chính ông hoặc học trò truyền lại, phần khác do người đời sau soạn rồi mượn tên.
Giá trị. Dù tác giả không chắc, các tập này cho thấy cách người Việt nội địa hoá phong thủy: dùng hình ảnh, ngôn ngữ, địa danh quen thuộc, viết vần cho dễ thuộc.
Văn bản gắn tên Cao Biền và lớp giai thoại trấn yểm
Cao Biền là nhân vật có thật trong sử: quan nhà Đường, giữ chức tiết độ sứ ở An Nam vào thế kỷ 9. Quanh ông hình thành một lớp giai thoại dân gian rất dày: đi khắp nơi xem đất, yểm long mạch, cưỡi diều giấy bay xem thế núi. Những chuyện ấy được kể lại trong nhiều sách truyện và trong ký ức các làng, nhưng là giai thoại, không phải sử liệu.
Trong kho văn bản Hán Nôm có những sách mang tên Cao Biền, nội dung kể và vẽ các kiểu đất ở nước Nam, có khi kèm lời bàn về đất "phát" ra người tài. Giới nghiên cứu xem đây là sách người sau soạn và gán tên, phản ánh tâm thế của các thời đại muộn hơn nhiều so với Cao Biền. Đọc chúng là đọc một tư liệu văn hoá về cách người xưa tưởng tượng địa lý quê hương mình.
Lớp giai thoại trấn yểm cần được kể với giọng văn hoá: nó nói lên mối quan tâm của người Việt đối với đất đai, núi sông, và tâm lý đối kháng với phương Bắc trong ký ức dân gian. Không nên dùng nó để giải thích các hiện tượng tự nhiên hay để phán một vùng đất "bị yểm" mà sinh hoang mang.
Phân loại kho sách phong thủy Việt xưa
Có thể chia các văn bản thường gặp trong kho Hán Nôm và trong gia đình làm nghề thành mấy loại sau. Đây là cách chia để dễ hình dung, không phải phân loại chính thức của thư viện.
| Loại | Hình thức | Ví dụ thường gặp | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|---|
| Sách Trung Hoa chép lại | Chữ Hán, giữ nguyên văn | Các bản Táng thư, sách Hình thế, Bát trạch | Có khi chép sai, sót chữ |
| Sách Trung Hoa có chú giải Việt | Chữ Hán, thêm lời bàn ở lề | Bản chép có ghi chú của thầy Việt | Lời bàn quý vì cho thấy cách hiểu bản địa |
| Sách soạn hoặc gán cho người Việt | Chữ Hán, chữ Nôm, có hình | Các tập mang tên Tả Ao | Tác giả, niên đại không chắc |
| Sách gán cho nhân vật lịch sử | Chữ Hán, kèm kiểu đất | Văn bản mang tên Cao Biền | Gán tên, phản ánh thời muộn |
| Ca quyết, diễn ca | Chữ Nôm, thể vần | Các bài ca địa lý chép trong sổ tay | Dễ nhớ nhưng hay bị chép lẫn |
Phần lớn các văn bản này chưa được dịch, hoặc mới được giới thiệu một phần. Những bản dịch đang có trên thị trường cũng nên được xem kỹ: dịch từ bản nào, người dịch có so nhiều bản không.
Kiểu đất mang tên hình ảnh quen thuộc
Một nét rất đặc trưng của sách và ca quyết địa lý Việt là đặt tên kiểu đất theo hình ảnh. Người ta nói đất hình rồng cuộn, hổ phục, voi quỳ, rùa nổi, phượng múa, đất hình ấn, hình kiếm, hình yên ngựa, hình cái nón, cái mõ. Mỗi tên gọi gợi một dáng đồi núi nhìn từ xa và đi kèm một lời bình về loại người hay nghề nghiệp mà đất ấy được cho là "phát".
Lối đặt tên này có gốc từ sách Trung Hoa, nhưng ở Việt Nam nó gắn chặt với địa danh và truyện làng. Nhiều làng có truyện kể về một quả đồi hình con voi, một gò hình cái ấn, gắn với việc làng có người đỗ đạt hoặc với một dòng họ lớn. Các truyện ấy là một phần của văn hoá địa phương, đáng được ghi lại và kể lại như truyện kể.
Về mặt đọc sách, tên kiểu đất là ngôn ngữ hình ảnh để mô tả và ghi nhớ địa hình, giống như cách người đi rừng đặt tên cho các mỏm núi. Phần gắn tên kiểu đất với phúc hoạ là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; không nên vì một lời bình "đất xấu" mà mang tâm lý nặng nề về một ngôi mộ hay một mảnh đất của gia đình.
Vì sao sách Việt hay viết bằng vần
Một nét dễ thấy ở sách địa lý Việt là ưa thể vần, nhất là lục bát và song thất lục bát bằng chữ Nôm. Lý do rất thực tế: nghề địa lý ở làng xã truyền chủ yếu qua thầy trò, nhiều người học ít chữ Hán, cần thuộc lòng để dùng khi đi thực địa. Câu vần dễ nhớ, dễ truyền miệng, và cũng dễ sửa cho hợp địa phương.
Mặt trái là ca quyết thường rất cô đọng, dùng hình ảnh mà không giải thích, và mỗi người chép lại có thể sửa một chữ cho vần hay hơn. Sau vài thế hệ, cùng một bài có thể có nhiều dị bản. Người đọc hôm nay vì vậy không nên coi bất kỳ câu vần nào là "lời Tả Ao nguyên văn"; đúng hơn, đó là kinh nghiệm của một dòng thầy, được nén lại cho dễ nhớ.
Thể vần cũng giúp ta hiểu vì sao nhiều câu phong thủy dân gian ở Việt Nam nghe như tục ngữ. Chúng ở ranh giới giữa sách nghề và kho tục ngữ chung, nơi kinh nghiệm thời tiết, đất đai, làm nhà hoà vào nhau.
Đọc sách phong thủy Việt xưa cho đúng mức
Nếu bạn có dịp đọc một tập địa lý chép tay trong gia đình hay một bản dịch sách Tả Ao, vài nguyên tắc sau giúp giữ thái độ đúng:
- Coi tập sách là di vật văn hoá của gia đình, bảo quản nơi khô ráo, tránh ánh nắng; nếu cần, liên hệ thư viện hoặc cơ quan nghiên cứu Hán Nôm để được hướng dẫn số hoá.
- Không coi mọi câu trong sách là lời của Tả Ao hay một nhân vật nổi tiếng; ghi nhận rằng đây là truyền thống nghề nhiều lớp.
- Tách phần mô tả địa hình, kinh nghiệm làm nhà (có thể đối chiếu thực tế) khỏi phần phán phúc hoạ (là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người).
- Không dùng câu trong sách để doạ người khác về mộ phần, nhà cửa; giữ giọng tôn trọng với tập quán của mỗi gia đình.
- Cảnh giác với những lời chào bán "sách Tả Ao bí truyền" hay "bản gốc duy nhất"; các văn bản có giá trị nghiên cứu thường nằm trong thư viện, không cần mua giá cao.
Kho sách địa lý Việt là một mảng di sản còn ít được nghiên cứu. Đọc chúng với thái độ của người tìm hiểu văn hoá sẽ thấy nhiều điều thú vị về cách ông cha nhìn quê hương mình.
Câu hỏi thường gặp
Tả Ao có để lại sách không?
Có nhiều tập chép tay mang tên Tả Ao, gọi chung là sách địa lý Tả Ao. Tuy nhiên, việc ông có trực tiếp viết hay không chưa xác định được; phần lớn giới nghiên cứu coi đây là truyền thống nghề gán tên tổ. Các bản khác nhau nhiều về tên gọi và nội dung.
Sách phong thủy Việt khác sách Trung Hoa ở đâu?
Sách Việt hay dùng chữ Nôm và thể vần, đặt tên kiểu đất theo hình ảnh quen thuộc, gắn với địa danh trong nước, và trộn kinh nghiệm khí hậu nóng ẩm. Về nguyên lý, phần lớn vẫn dựa vào khung Hình thế của sách Trung Hoa.
Cao Biền có thật sự yểm long mạch nước ta không?
Cao Biền là quan nhà Đường có thật ở An Nam thế kỷ 9, nhưng chuyện yểm long mạch là giai thoại dân gian, không có sử liệu chứng minh. Các văn bản mang tên Cao Biền được coi là sách người sau soạn và gán tên.
Muốn đọc sách địa lý Hán Nôm thì tìm ở đâu?
Các thư viện lớn và cơ quan nghiên cứu Hán Nôm lưu giữ nhiều văn bản thuật số, trong đó có sách địa lý. Một số đã được số hoá. Bạn nên tìm qua hệ thống thư viện chính thức, đọc kèm bản giới thiệu của người nghiên cứu.
Nhà có tập sách địa lý chép tay của ông bà thì nên làm gì?
Bảo quản nơi khô, tránh nắng và côn trùng, không tự ý ép phẳng hay dán băng keo. Nếu muốn giữ lâu dài, có thể chụp ảnh từng trang hoặc nhờ thư viện, cơ quan nghiên cứu tư vấn số hoá. Đây là tư liệu gia đình quý dù nội dung có thể không độc đáo.
Có nên làm theo ca quyết địa lý dân gian không?
Nhiều câu là kinh nghiệm thời tiết, đất đai đáng tham khảo. Những câu phán phúc hoạ là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Khi xây nhà hay lo mộ phần, hãy ưu tiên an toàn, quy định địa phương và sự đồng thuận trong gia đình.