Dương trạch tam yếu là sách phong thủy nhà ở đời Thanh, thường ghi tác giả là Triệu Cửu Phong. "Tam yếu" là ba yếu tố cốt lõi của một ngôi nhà: môn (cửa chính), chủ (phòng chủ, gian chính) và táo (bếp). Sách cho rằng xét nhà phải xét ba thứ này trước, xem chúng phối hợp với nhau thế nào theo du niên và ngũ hành, rồi mới bàn chi tiết.
Cách tiếp cận này đã định hình nhiều thói quen xem nhà ở Việt Nam: hỏi cửa chính quay đâu, bếp đặt đâu, phòng ông bà hay bàn thờ ở gian nào. Bài này giới thiệu sách, giải thích ba yếu tố, cách sách phân loại nhà theo số lớp, và lọc ra những ý còn có ích với nhà phố, căn hộ hôm nay.
Sách và người soạn
Dương trạch tam yếu lưu hành từ khoảng giữa đời Thanh. Tác giả thường được ghi là Triệu Cửu Phong, người cũng được gắn tên với sách Địa lý ngũ quyết về hình thế. Thân thế ông được biết không nhiều; các thông tin trong sách nghề về ông nên đọc với sự dè dặt.
Sách thuộc dòng Bát trạch theo nghĩa rộng: dùng tám trạch, đông tây và du niên giống Bát trạch minh kính. Điểm khác là trọng tâm. Bát trạch minh kính đặt câu hỏi "người này hợp nhà nào", còn Dương trạch tam yếu đặt câu hỏi "trong một ngôi nhà, ba bộ phận quan trọng nhất có hợp nhau không". Vì vậy nó thiên về bố cục nội bộ của nhà hơn là ghép tuổi.
Văn phong của sách tương đối dễ đọc so với các sách lý khí, có nhiều hình vẽ mặt bằng nhà có sân, có lớp, kèm lời bàn từng trường hợp. Đây là lý do nhiều người học phong thủy nhà ở coi nó là sách thực hành tiếp theo sau khi đã nắm du niên.
Ở Việt Nam, sách được dịch và trích dẫn khá nhiều trong các tài liệu phong thủy nhà ở phổ thông. Có khi người viết không nêu tên sách, nhưng bộ ba "cửa, phòng, bếp" với cách phối đông tây chính là khung của nó.
Ba yếu tố: môn, chủ, táo
Môn (cửa chính). Cửa là miệng của nhà, nơi người và khí đi vào. Sách bắt đầu từ cửa: cửa mở ở cung nào, đối với toạ nhà là du niên gì. Một ngôi nhà có cửa đặt ở cung xấu theo sách sẽ được bàn cách bù bằng cách đặt phòng chủ, bếp cho hợp.
Chủ (phòng chủ). Chủ là gian cao lớn nhất, quan trọng nhất của nhà, thường là gian giữa nơi đặt bàn thờ hoặc phòng của chủ gia đình. Sách coi chủ như trái tim, phải ở chỗ vững, và phải "hợp" với cửa theo đông tây.
Táo (bếp). Bếp là nơi nấu ăn, nuôi sống cả nhà, nên được coi là yếu tố thứ ba không thể thiếu. Sách bàn kỹ chỗ đặt bếp và hướng miệng bếp, gốc của câu quen thuộc "toạ hung hướng cát": thân bếp ở chỗ xấu, miệng bếp quay về hướng tốt.
Ba thứ phải phối hợp. Theo sách, cửa và chủ cùng nhóm đông hoặc cùng nhóm tây thì gọi là phối hợp; bếp lại được xét theo quan hệ với cả hai. Nhà mà ba yếu tố "đánh nhau" theo du niên thì sách coi là kém; đây là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao chọn đúng ba thứ này. Nhìn bằng con mắt sinh hoạt, đây là ba điểm có nhiều người qua lại và nhiều hoạt động nhất trong nhà truyền thống: lối vào, gian chính, chỗ nấu. Đặt chúng hợp lý thì cả nhà vận hành trơn tru; chọn chúng làm trục là một lựa chọn rất thực tế của người soạn.
Phân loại nhà theo số lớp
Sách chia nhà theo số lớp (gọi là "tiến", mỗi lớp là một dãy nhà có sân ngăn với dãy kế tiếp). Mỗi loại có cách xét ba yếu tố khác nhau. Tên gọi dưới đây theo cách trình bày phổ biến; số lớp chính xác cho từng loại có thể khác giữa các bản.
| Loại nhà | Đặc điểm | Cách xét chủ yếu |
|---|---|---|
| Tĩnh trạch | Nhà một lớp, gọn | Xét trực tiếp cửa, gian chính và bếp trong một khối |
| Động trạch | Nhà vài lớp nối tiếp | Xét theo đường đi từ cửa qua từng lớp, mỗi lớp như một "bước" của khí |
| Biến trạch | Nhà nhiều lớp hơn | Xét sự biến đổi giữa các lớp, lớp nào là chủ |
| Hoá trạch | Quần thể rất nhiều lớp, nhiều sân | Xét như một tổ hợp, chia nhỏ thành từng khối để bàn |
Phép chia này cho thấy sách sinh ra cho kiểu nhà sân trong của Trung Hoa, một kiểu nhà có nhiều dãy song song. Nhà ống Việt Nam nhiều tầng, nhà phố có giếng trời, ở mức nào đó cũng có "lớp" theo chiều sâu, nhưng việc ghép vào các loại trên là suy diễn của người sau.
Đọc chữ "chủ" cho đúng
Trong ba yếu tố, "chủ" là chỗ hay bị hiểu nhầm nhất. Nhiều người nghĩ chủ là phòng ngủ của người chủ nhà. Theo cách trình bày phổ biến của sách, chủ trước hết là gian cao lớn, quan trọng nhất về mặt kiến trúc, nơi được coi là trung tâm của ngôi nhà. Trong nhà truyền thống, đó thường là gian giữa có bàn thờ tổ tiên và là nơi chủ gia đình tiếp khách.
Với nhà hiện đại, câu hỏi "đâu là chủ" không có đáp án thống nhất. Có người lấy phòng khách, có người lấy phòng ngủ của vợ chồng chủ nhà, có người lấy phòng thờ. Mỗi cách cho ra kết luận khác nhau. Khi nghe một lời khuyên dựa trên Dương trạch tam yếu, bạn nên hỏi thầy đang lấy gian nào làm chủ và vì sao; câu trả lời cho biết nhiều về độ cẩn thận của người tư vấn.
Ý sâu hơn của chữ chủ là mỗi ngôi nhà cần một trung tâm. Một căn nhà mà không gian nào cũng na ná, không có chỗ tụ họp, không có chỗ trang trọng, thường khó tạo cảm giác "nhà". Điều này kiến trúc sư cũng hay nói, theo ngôn ngữ của họ.
Áp ba yếu tố vào nhà phố và căn hộ hôm nay
Tách khỏi phần du niên, ba yếu tố môn, chủ, táo vẫn là một khung kiểm tra hữu ích khi bạn xem nhà hoặc sửa nhà:
- Cửa chính: có lối vào rõ ràng không, mở ra có bị vướng, có chỗ đệm trước khi nhìn thẳng vào sâu trong nhà không, có an toàn khi thoát hiểm không.
- Gian chính: có một không gian chung đủ rộng, đủ sáng để cả nhà tụ họp không, có bị biến thành lối đi xuyên qua liên tục không.
- Bếp: có thông gió, có cửa sổ hay quạt hút không, có xa chỗ dễ cháy, có gần chỗ rửa và nơi ăn không.
- Quan hệ ba điểm: từ cửa vào bếp có phải xuyên qua phòng khách không, mùi bếp có lan vào gian chính không, khách vào có nhìn thẳng vào bếp không.
- Phần hướng theo du niên: nếu gia đình tin, có thể tham khảo để chọn hướng miệng bếp hay vị trí bàn thờ; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Bốn điểm đầu đều là chuyện công năng và an toàn, kiểm được bằng mắt. Điểm cuối là tầng văn hoá, có thể theo hoặc không mà không ảnh hưởng đến bốn điểm kia.
Ví dụ giả định: xét một nhà ống theo ba yếu tố
Ví dụ giả định: một nhà ống ngang 4 mét, sâu 18 mét, ba tầng, cửa chính mở ra đường ở mặt tiền, tầng một gồm phòng khách phía trước, cầu thang giữa, bếp và phòng ăn phía sau. Đi theo tinh thần môn, chủ, táo, có thể xét như sau:
- Xét cửa: cửa chính rộng gần hết mặt tiền, mở thẳng vào phòng khách, đứng ngoài đường nhìn xuyên được tới bếp. Về công năng, thiếu chỗ đệm; giải pháp quen dùng là một tấm bình phong thấp hoặc kệ giày tạo khoảng tiền sảnh.
- Xét chủ: phòng khách là không gian chung lớn nhất, nhưng bị cầu thang và lối đi xuyên qua. Nếu gia đình coi phòng thờ trên tầng ba là "chủ", câu hỏi đặt ra lại khác: phòng thờ có yên tĩnh, đủ sáng, có lối lên thuận cho người già không.
- Xét bếp: bếp ở cuối nhà, có giếng trời bên cạnh nên thông gió tốt. Mùi bếp không lan ra phòng khách nhờ cầu thang làm vách ngăn một phần.
- Xét quan hệ: từ cửa tới bếp là một đường thẳng; giảm bớt bằng cách lệch lối đi, đặt bàn ăn chắn tầm nhìn.
- Phần du niên: nếu gia đình muốn, có thể đo hướng nhà, tra cung của cửa và bếp theo Bát trạch để tham khảo hướng đứng nấu; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ví dụ cho thấy phần lớn việc xét nhà theo khung ba yếu tố có thể làm bằng con mắt công năng; phần lý khí chỉ là lớp phủ thêm cho người tin.
Những giới hạn khi dùng Dương trạch tam yếu
Giới hạn thứ nhất là kiểu nhà. Sách viết cho nhà thấp tầng có sân, mỗi gian một công năng rõ, bếp tách khỏi nhà chính. Nhà phố nhiều tầng, căn hộ có bếp mở liền phòng khách, nhà vệ sinh trong phòng ngủ là những thứ sách không biết đến. Mọi cách áp đều phải suy diễn.
Giới hạn thứ hai là chuyện bếp. Thời xưa bếp là bếp lửa củi, khói nhiều, nguy cơ cháy cao, nên việc đặt bếp có ý nghĩa an toàn lớn. Bếp điện, bếp từ ngày nay ít khói lửa hơn, nhưng chuyện thông gió, hút mùi, an toàn gas vẫn quan trọng. Câu "toạ hung hướng cát" nên được đọc như tập quán; còn quy tắc an toàn điện, gas, khoảng cách với vật dễ cháy là quy tắc thật, phải theo.
Giới hạn thứ ba là tranh luận trong nghề. Phái Huyền không và phái Hình thế đều có lời phê bình dòng Bát trạch, trong đó có Dương trạch tam yếu. Biết sách thuộc dòng nào giúp bạn hiểu vì sao hai thầy khác phái nói ngược nhau về cùng một cái bếp.
Câu hỏi thường gặp
Dương trạch tam yếu là gì?
Đây là sách phong thủy nhà ở đời Thanh, thường ghi tác giả là Triệu Cửu Phong. Tam yếu là ba yếu tố cửa chính, phòng chủ và bếp. Sách cho rằng muốn xét nhà phải xét ba thứ này trước, xem chúng có phối hợp với nhau theo du niên và ngũ hành không.
Môn chủ táo nghĩa là gì?
Môn là cửa chính, chủ là gian chính hoặc phòng quan trọng nhất của nhà, táo là bếp. Ba chữ này là khung xét nhà của Dương trạch tam yếu và được dùng rất rộng trong phong thủy nhà ở phổ thông ở Việt Nam.
Toạ hung hướng cát là gì?
Đây là quan niệm đặt thân bếp ở cung bị coi là xấu, còn miệng bếp, tức hướng người đứng nấu nhìn vào hoặc hướng cửa lò, quay về hướng tốt. Đây là tập quán của dòng Bát trạch, mức tin tuỳ mỗi người; an toàn và thông gió bếp vẫn là ưu tiên.
Nhà bếp mở liền phòng khách có sao không?
Dương trạch tam yếu không bàn kiểu bếp mở vì ra đời trước rất lâu. Về thực tế, bếp mở cần hút mùi tốt, có khoảng cách hợp lý với sofa và khu tiếp khách. Các lời khuyên phong thủy về bếp mở là suy diễn của người sau, không phải lời sách gốc.
Dương trạch tam yếu khác Bát trạch minh kính thế nào?
Hai sách cùng dùng du niên và phân đông tây. Bát trạch minh kính nhấn vào việc ghép mệnh người với trạch, còn Dương trạch tam yếu nhấn vào quan hệ giữa cửa, phòng chủ và bếp trong cùng một ngôi nhà, tức thiên về bố cục nội bộ.
Có nên sửa bếp chỉ vì không hợp Dương trạch tam yếu?
Nếu bếp đang an toàn, thông gió và tiện dụng, việc đục phá chỉ vì hướng theo sách là tốn kém mà lợi ích khó kiểm chứng. Gia đình tin có thể điều chỉnh nhỏ như hướng đứng nấu. Sửa bếp lớn cần tính đến đường gas, điện, nước và quy định chung cư.