Phong thủy phòng ăn xoay quanh một ý: đây là chỗ cả nhà ngồi lại với nhau mỗi ngày, nên cần sáng, thoáng, gần bếp, có chỗ tựa cho người ngồi, lối đi không cắt ngang bàn và không khí dễ chịu để ăn chậm, nói chuyện được. Tám nguyên tắc hay được nhắc trong sách phổ thông và lời các thợ xây lâu năm đều quy về những điều đó, dù mỗi trường phái gọi tên khác nhau.
Trong ba yếu tố mà Bát trạch coi là chính của một ngôi nhà (cửa, phòng chủ, bếp), phòng ăn không có tên riêng. Nó được xếp vào nhóm không gian động, chịu ảnh hưởng của bếp và của luồng đi trong nhà. Vì vậy phần lớn lời khuyên về phòng ăn nghiêng về loan đầu, tức hình thế và bố cục, hơn là tính hướng theo tuổi. Bài dưới đây trình bày từng nguyên tắc theo quan niệm, rồi đặt cạnh lý do thực tế. Đây là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người; phần thực tế thì ai cũng kiểm được bằng mắt và bằng cảm giác khi ngồi ăn.
Nguyên tắc một và hai: gần bếp, nhưng không ngồi sát bếp nấu
Phòng ăn nối liền hoặc rất gần bếp. Theo quan niệm, bếp là nơi "nuôi" cả nhà, phòng ăn là chỗ nhận phần nuôi ấy, nên hai nơi càng gần càng thuận. Lý do thực tế dễ thấy hơn: bưng nồi canh nóng qua một hành lang dài, lên một cầu thang hay đi ngang phòng khách là chuyện vừa mệt vừa dễ đổ. Nhà ống nhiều tầng mà để bếp tầng trệt, bàn ăn tầng hai thì sau vài tháng gia đình thường tự dời bàn xuống bếp.
Bàn ăn không kê sát mặt bếp nấu. Nhiều tài liệu khuyên người ngồi ăn không nên nhìn thẳng vào ngọn lửa hay ngồi lưng sát bếp. Nghĩa đen của lời khuyên là hơi nóng, khói dầu và tiếng quạt hút mùi làm bữa ăn kém thư thái. Khoảng cách từ mép bàn đến mặt bếp nên đủ cho một người đứng nấu và một người đi qua sau lưng, thường từ một mét trở lên tuỳ diện tích.
Ranh giới nhẹ là đủ. Không cần tường kín. Một quầy thấp, một chậu cây, một tấm thảm khác màu hay đơn giản là đổi vật liệu sàn đã đủ để mắt hiểu đâu là chỗ nấu, đâu là chỗ ăn. Với nhà nhỏ, ranh giới bằng ánh sáng (đèn mặt bếp trắng, đèn bàn ăn vàng ấm) là cách tiết kiệm diện tích nhất.
Nguyên tắc ba và bốn: sáng, thoáng, không ẩm tối
Phòng ăn nên có ánh sáng tự nhiên. Phong thủy coi phòng ăn là không gian dương: người đông, tiếng nói, hơi ấm của thức ăn. Một phòng ăn tối và bí bị xem là lệch âm. Thực tế, ánh sáng ban ngày giúp nhìn rõ màu món ăn, dễ thấy vết bẩn khi lau dọn và làm phòng khô ráo hơn trong mùa nồm ở miền Bắc.
Có đường cho gió và mùi đi ra. Mùi đồ ăn đọng lại trong phòng kín đến hôm sau là điều nhiều gia đình nhà phố gặp. Một ô cửa sổ, một ô thoáng phía trên, hay quạt hút gắn tường đủ để không khí đổi. Gió nên đi qua phòng chứ không thổi thẳng vào mặt người ngồi ăn, vì gió lùa làm canh nguội nhanh và dễ lạnh người vào mùa đông.
Tránh ẩm mốc góc tường. Góc phòng ăn sát bể nước, sát nhà vệ sinh hoặc dưới sàn mái hay bị thấm. Mốc làm phòng có mùi, ảnh hưởng thức ăn để trên tủ và đồ khô cất trong ngăn. Xử lý thấm trước khi bàn đến bày biện; một bình hoa đẹp không che được vệt ố trên tường.
Nguyên tắc năm: người ngồi có chỗ tựa, lối đi không cắt ngang bàn
Loan đầu chú ý đến "chỗ tựa" của người: lưng có tường hoặc vật vững thì yên tâm, lưng hở ra lối đi thì bồn chồn. Áp vào phòng ăn, nguyên tắc này thành mấy việc cụ thể:
- Ghế của người lớn tuổi hoặc người chủ bữa nên quay lưng vào tường, nhìn ra cửa phòng ăn. Người ngồi đó thấy được ai ra vào, đúng với nếp "ngồi trông hướng" của nhà Việt.
- Lối đi chính từ cửa vào bếp không nên chạy sát sau lưng ghế. Người bưng đồ đi qua sau lưng người đang ăn vừa bất tiện vừa dễ va.
- Khoảng từ mép bàn đến tường hay tủ phía sau nên đủ để kéo ghế ra và đứng dậy, khoảng 75–90 cm là mức nhiều người thấy thoải mái; nếu có người đi qua sau lưng thì cần rộng hơn.
- Bàn kê ngay giữa trục cửa chính và cửa sau thường bị coi là "khí xuyên qua bàn". Thực tế đó là chỗ gió lùa và người đi lại nhiều nhất trong nhà, kê lệch sang một bên là ổn.
- Tránh để ghế quay lưng thẳng vào cửa nhà vệ sinh hoặc cửa ra ban công thường xuyên đóng mở.
Những điều trên không đòi đập phá. Phần lớn chỉ là xoay bàn một góc, đổi chỗ ngồi của người lớn, hoặc dời tủ sang tường khác.
Nguyên tắc sáu: bàn ăn dáng mềm, kích thước vừa phòng
Quan niệm phổ biến coi bàn tròn, bàn oval hay bàn vuông bo góc là "hoà", vì không có góc nhọn chĩa vào người ngồi, ai cũng thấy mặt nhau. Bàn chữ nhật được coi là "vững" và hợp nhà đông người. Không có hình nào bị cấm; điều được nhấn là góc bàn đừng sắc. Lý do thực tế rất rõ với nhà có trẻ nhỏ: góc bàn ngang tầm trán đứa trẻ mới biết đi là chỗ hay va nhất trong nhà.
Kích thước bàn nên theo phòng chứ không theo mong muốn "bàn to cho sung túc". Một bàn quá lớn trong phòng nhỏ làm ghế sát tường, người ngồi trong phải đứng dậy cho người ngoài đi ra, và đó chính là cảm giác "chật chội, bí bách" mà phong thủy gọi là khí tắc. Ngược lại, bàn quá nhỏ cho số người thường xuyên ăn cùng làm mâm bát chồng lên nhau.
Người theo quy ước thước Lỗ Ban còn chọn số đo bàn sao cho rơi vào cung tốt. Đây là quy ước dân gian của nghề mộc; nếu muốn theo, nên chọn trong vài mẫu có sẵn những kích thước vừa người ngồi, không nên ép bàn thấp hay cao bất thường chỉ để trúng chữ đỏ.
Nguyên tắc bảy: tránh những thứ đè, xé hay soi vào bàn ăn
Ba tình huống hay bị nhắc là bàn ăn nằm dưới dầm ngang lộ, bàn đối thẳng cửa nhà vệ sinh và bàn bị gương lớn soi thẳng vào mặt người ngồi. Dầm lộ ngay trên đầu tạo cảm giác bị đè, phần nào giống cảm giác ngồi dưới gác lửng thấp; cách xử lý thường là làm trần giả, đổi chỗ bàn hoặc dùng đèn chiếu lên trần cho dầm bớt nặng mắt.
Cửa nhà vệ sinh nhìn thẳng ra bàn ăn bị kiêng vì lý do ai cũng hiểu: mùi, tiếng nước và cảnh người ra vào trong lúc đang ăn. Đóng cửa thường xuyên, thêm cơ cấu tự đóng, hoặc đặt một vách lửng là đủ. Gương thì có hai quan niệm trái nhau: có người cho rằng gương soi bàn ăn làm mâm cơm "nhân đôi", có người lại ngại cảnh tự nhìn thấy mình khi ăn. Cả hai đều là quan niệm; điều thực tế là gương không nên chiếu ánh nắng hoặc ánh đèn chói vào mắt người ngồi.
Đèn chùm nhiều nhánh nhọn treo thấp ngay trên đầu cũng thuộc nhóm này. Không cần tháo đèn đẹp; chỉ cần treo đúng tâm bàn, đủ cao để không ai đứng dậy là chạm đầu.
Nguyên tắc tám: gọn, sạch và một vài điểm dễ chịu
Bàn ăn bừa bộn hay bị dân gian nói là "nhà không có nếp". Ngoài chuyện vệ sinh, một mặt bàn trống sẵn sàng cho bữa cơm khiến cả nhà dễ ngồi lại với nhau hơn. Bảng dưới đặt cạnh nhau những điều hay gặp:
| Thói quen | Quan niệm thường nghe | Lý do thực tế | Cách làm nhẹ nhàng |
|---|---|---|---|
| Chất thư từ, túi xách, đồ sạc lên bàn ăn | Bàn ăn bị "chiếm", bữa cơm không trọn | Phải dọn mới ăn được, dễ bỏ bữa chung | Đặt một khay hay ngăn kéo riêng gần cửa |
| Bát đĩa bẩn để qua đêm | Coi là điều kiêng của người nội trợ cũ | Kiến, gián và mùi | Rửa hoặc ít nhất ngâm và cất khỏi bàn |
| Bày đĩa trái cây, bình hoa nhỏ giữa bàn | Hình ảnh đủ đầy, tươi mới | Bàn trông có người chăm | Thay hoa khi héo, quả khi dập |
| Treo tranh tĩnh vật, cảnh đồng quê | Tạo không khí ấm cúng | Mắt có chỗ nghỉ khi ngồi lâu | Một bức vừa khổ tường là đủ |
| Để tivi bật suốt bữa ăn | Ít được bàn trong sách cổ | Ai cũng nhìn màn hình, ít nói chuyện | Đặt tivi khuất khỏi tầm nhìn bàn ăn |
Những thứ bày biện thêm như bình hoa, tranh hay vật phẩm chỉ là phần tô điểm. Nếu muốn chọn món đặt giữa bàn, bạn có thể xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy, và nên ưu tiên món dễ lau rửa vì bàn ăn là nơi dầu mỡ bám nhiều.
Thứ tự rà một phòng ăn có sẵn
Khi phòng ăn đã có và bạn muốn chỉnh lại, làm theo thứ tự dưới đây sẽ đỡ tốn kém hơn là bắt đầu từ việc mua đồ trang trí:
- Đứng ở cửa phòng ăn, nhìn xem lối đi từ cửa vào bếp chạy qua đâu, có cắt ngang bàn không.
- Ngồi thử từng ghế, ghi lại ghế nào lưng hở ra lối đi, ghế nào nhìn thẳng cửa nhà vệ sinh, ghế nào bị nắng chiếu vào mắt.
- Nhìn lên trần: có dầm, quạt trần hay đèn treo lệch tâm bàn không.
- Kiểm ánh sáng và gió vào giờ ăn thật (bữa tối), không phải lúc buổi trưa.
- Dời bàn, đổi chỗ người ngồi, xử lý cửa nhà vệ sinh trước; trang trí làm sau cùng.
Ví dụ giả định: một nhà phố ở Cần Thơ kê bàn ngay trục cửa chính – cửa sau. Chỉ cần đẩy bàn sát vào tường bên, xoay để ghế chủ tựa lưng vào tường, lối đi ra bếp đã thông, người ngồi không còn bị gió lùa sau gáy.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ăn có cần tính hướng theo tuổi gia chủ không?
Phần lớn tài liệu Bát trạch chỉ tính hướng cho cửa, phòng ngủ chính và bếp. Phòng ăn thường được xét theo bố cục và độ thuận tiện. Một số người vẫn chọn đặt bàn ở phương hợp tuổi; đó là lựa chọn thêm, không phải điều bắt buộc.
Nhà nhỏ không có phòng ăn riêng thì có sao không?
Không có gì phải lo. Rất nhiều gia đình Việt ăn ngay trong bếp hoặc trải mâm ở phòng khách. Điều nên giữ là chỗ ăn có ánh sáng, không bị lối đi cắt ngang và được dọn gọn sau bữa; những điều đó làm được ở bất kỳ góc nào.
Bàn ăn bằng kính có bị kiêng không?
Một số người cho rằng mặt kính lạnh, "không giữ khí", nhưng đây là quan niệm ít căn cứ. Điều nên cân nhắc là kính trong suốt làm lộ chân ghế và đồ dưới gầm, dễ thấy vết tay, và cạnh kính cần được mài bo để an toàn cho trẻ nhỏ.
Có nên đặt bàn thờ trong phòng ăn không?
Nhiều căn hộ buộc phải đặt bàn thờ gần chỗ ăn. Quan niệm chung là bàn thờ nên ở chỗ yên tĩnh, sạch, không bị hơi dầu mỡ bám vào. Nếu chung phòng, nên đặt bàn thờ cao, xa bếp, có vách hoặc tủ ngăn để khói thức ăn không bám lên đồ thờ.
Phòng ăn nên đặt cây gì?
Cây trong phòng ăn chủ yếu để mắt dễ chịu. Nên chọn cây ít rụng lá, không có mùi hắc, không có nhựa độc nếu nhà có trẻ hoặc thú cưng, và đặt ở góc không vướng lối đi. Cây đặt trên bàn ăn chỉ nên là chậu nhỏ thấp để không che mặt người đối diện.
Phòng ăn có cần cửa ngăn với phòng khách không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà mở thông để rộng và sáng. Nếu muốn khách ngồi phòng khách không nhìn thẳng vào bàn ăn, một kệ thấp, một vách lửng hoặc rèm mỏng là đủ, vẫn giữ được ánh sáng đi qua.