Theo nếp nhà Việt, người lớn tuổi nhất hoặc chủ nhà ngồi ở chỗ trang trọng nhất của mâm hay bàn ăn, thường là chỗ phía trong, tựa lưng vào tường và nhìn ra cửa; người trẻ ngồi phía ngoài, gần nồi cơm để xới cho cả nhà. Phong thủy đọc cùng sắp xếp đó bằng ngôn ngữ khác: chỗ có tựa và nhìn được lối vào là chỗ vững, nên dành cho người giữ vai trò chính trong nhà.
Câu tục ngữ "ăn trông nồi, ngồi trông hướng" nhắc cả hai ý: ăn thì để ý phần của người khác, ngồi thì biết chỗ của mình. Bài này tách ra từng vị trí quanh bàn, nói quan niệm, lý do thực tế, và những trường hợp hay khó xử như nhà nhiều thế hệ, có khách, có trẻ nhỏ hoặc bàn kê sát tường. Phần cuối là một cách tự sắp xếp lại chỗ ngồi trong nhà mà không làm phật lòng ai, vì chỗ ngồi quanh bàn ăn gắn với thói quen của từng người, đổi vội dễ thành chuyện trong nhà.
Chỗ ngồi trong mâm cơm truyền thống
Mâm cơm ngồi chiếu hay ngồi phản là hình ảnh quen của nhà Việt nông thôn trước đây. Trong căn nhà ba gian, phía trong là gian giữa có bàn thờ, phía ngoài là hiên và sân. Người cao tuổi thường được mời ngồi ở phía trong, quay lưng về phía gian thờ hoặc vách, mặt nhìn ra cửa. Con cháu ngồi quanh, người nhỏ hoặc người đảm việc bếp ngồi phía ngoài, sát nồi cơm và nồi canh.
Sắp xếp này có lý do rất đời thường. Người ngồi phía trong ít phải đứng dậy, không bị ai đi qua sau lưng, có chỗ tựa khi ngồi lâu, phù hợp với người già. Người ngồi cạnh nồi cơm thì xới cơm, tiếp canh, chạy xuống bếp lấy thêm mà không phải chen qua ai. Lời mời "mời ông bà, mời bố mẹ xơi cơm" trước bữa ăn cũng đi kèm với thứ tự chỗ ngồi đó.
Mỗi vùng, mỗi gia đình có khác nhau đôi chút. Có nhà để người chủ gia đình ngồi đầu mâm dù chưa phải người lớn tuổi nhất; có nhà mời khách ngồi chỗ trang trọng nhất. Bài này mô tả nếp phổ biến, không phải một quy tắc bắt buộc; nếp của gia đình bạn vẫn là thứ đáng giữ trước tiên.
Từng vị trí quanh bàn ăn hiện đại
Khi chuyển từ mâm sang bàn chữ nhật, các vị trí được gọi tên lại. Bảng dưới đặt quan niệm và lý do thực tế cạnh nhau. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
| Vị trí | Thường dành cho | Quan niệm phong thủy | Lý do thực tế |
|---|---|---|---|
| Đầu bàn phía trong, lưng tựa tường | Ông bà, chủ nhà | Có chỗ tựa, nhìn được cửa, là chỗ "chủ" | Ít bị ai đi qua sau lưng, dễ quan sát cả bàn |
| Hai cạnh dài, phía gần đầu bàn | Người lớn, khách quý | Gần chỗ chủ, được coi là trang trọng | Dễ trò chuyện với người ngồi đầu bàn |
| Cạnh dài phía gần bếp | Người nấu, người xới cơm | Gần nguồn thức ăn, tiện phục vụ | Đứng lên lấy thêm không phải vòng quanh bàn |
| Đầu bàn phía ngoài, gần lối đi | Người trẻ, người hay ra vào | Lưng hở, kém vững | Bị người qua lại sau lưng, dễ bị va |
| Góc bàn chữ nhật | Khi đông người phải thêm ghế | Dân gian có câu kiêng ngồi góc bàn | Chân vướng chân bàn, chỗ đặt bát hẹp |
Với bàn tròn, các vị trí không có đầu cuối rõ ràng, nên chỗ chủ thường được chọn theo tường và cửa: ghế quay lưng vào tường, nhìn thẳng ra lối vào phòng ăn.
Ghế quay lưng ra cửa và những chỗ ngồi hay bị kiêng
Ghế quay lưng thẳng ra cửa chính hoặc cửa phòng ăn. Quan niệm cho rằng người ngồi đây "không có chỗ dựa", dễ bất an. Lý do thực tế là người ngồi không thấy ai đi vào, gió lùa vào gáy, và người khác ra vào phải lách sau lưng. Nếu buộc phải có ghế này, đặt một kệ thấp hoặc chậu cây phía sau để tạo khoảng cách với lối đi.
Ghế đối thẳng cửa nhà vệ sinh. Lý do thực tế rõ hơn quan niệm: người ngồi nhìn thẳng vào nơi mà không ai muốn nhìn khi đang ăn. Đổi chỗ người ngồi, giữ cửa nhà vệ sinh luôn đóng, hoặc treo rèm ngắn là đủ.
Ghế ngồi ngay dưới dầm ngang hoặc quạt trần. Cảm giác bị đè phía trên đầu là điều nhiều người cảm nhận thật. Quạt trần quay ngay trên đầu làm canh nguội nhanh và gió thổi thẳng vào gáy; nên lệch quạt khỏi tâm bàn hoặc dùng quạt treo tường.
Ngồi góc bàn. Dân gian có câu kiêng con gái ngồi góc bàn kẻo khó lấy chồng. Đây là lời truyền miệng, không có căn cứ; lý do còn lại là ngồi góc vướng chân bàn và chạm khuỷu tay với người bên cạnh. Bàn đủ chỗ thì không cần ai ngồi góc.
Ghế sát mép bếp đang nấu. Người ngồi đây bị hơi nóng phả vào lưng và có thể bị dầu bắn. Đây là chỗ không nên xếp cho trẻ nhỏ.
Khi nhà có khách, có trẻ nhỏ, có nhiều thế hệ
Ba trường hợp này làm thứ tự chỗ ngồi thay đổi, và cũng là lúc dễ khó xử nhất. Một vài gợi ý theo nếp phổ biến:
- Khách quý thường được mời ngồi cạnh chủ nhà, phía trong, không ngồi ở chỗ lối đi hay chỗ phải đứng dậy phục vụ. Nếu khách là người lớn tuổi hơn chủ nhà, nhiều gia đình mời khách ngồi đúng chỗ chủ.
- Trẻ nhỏ nên ngồi giữa hai người lớn, xa phía bếp và xa lối đi bưng đồ nóng. Ghế ăn dặm đặt sát tường hoặc góc kín, không ở chỗ người qua lại phía sau.
- Nhà ba thế hệ, ông bà ngồi chỗ chủ; bố mẹ ngồi hai bên ông bà hoặc ở đầu bàn đối diện; con cháu ngồi ở cạnh dài. Có nhà để bố ngồi đầu bàn đối diện ông, như hai đầu của một trục.
- Người nấu chính nên có ghế gần bếp nhất, để đứng lên lấy thêm mà không làm phiền ai. Đây là cách tôn trọng công sức người nấu, không phải xếp họ xuống "chỗ dưới".
- Khi mâm đông hơn số ghế, thêm ghế đẩu ở cạnh dài trước, rồi mới đến góc bàn.
Những sắp xếp này mềm dẻo. Nếu ông bà thích ngồi gần cửa sổ để nhìn ra vườn, chỗ đó chính là chỗ của ông bà, dù không đúng sơ đồ nào.
Bàn kê sát tường, bàn trong góc: xếp chỗ thế nào
Căn hộ nhỏ thường kê bàn ăn sát một bên tường, chỉ còn ba mặt có ghế, hoặc kê vào góc với một băng ghế chữ L. Khi đó vị trí "lưng tựa tường" chính là băng ghế, và đó là chỗ nên dành cho người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ: người già có tựa, trẻ nhỏ không thể ngã ra phía sau.
Cái khó của băng ghế sát tường là người ngồi trong cùng muốn ra phải chờ người ngoài đứng dậy. Với người già cần đi vệ sinh giữa bữa, đây là bất tiện thật. Vì vậy nhiều gia đình để người già ngồi đầu băng ghế, phía gần lối ra, thay vì ngồi tận trong góc.
Theo phong thủy, bàn kê sát tường bị một số người coi là "mất một phía", không tròn trịa. Có người khắc phục bằng cách treo tranh hoặc gương ở tường đó để "mở" phía bị mất. Đây là quan niệm; nếu treo gương, nên treo cao hơn tầm mắt người ngồi để không ai phải tự nhìn mình suốt bữa ăn.
Ngày giỗ, ngày Tết: chỗ ngồi khi trải nhiều mâm
Ngày giỗ, ngày Tết ở nhiều làng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, cỗ được chia thành nhiều mâm, thường bốn đến sáu người một mâm. Mâm được coi là "trên" đặt ở gian giữa, gần bàn thờ, dành cho các cụ cao tuổi và người có vai vế trong họ; các mâm tiếp theo trải dần ra gian bên, ra hiên, ra sân. Ở một số nơi, đàn ông và đàn bà ngồi mâm riêng, trẻ con được gom thành một mâm ở chỗ gần bếp. Mỗi dòng họ có lệ riêng, người trong họ thường nắm rõ hơn bất kỳ sách nào.
Phong thủy không có quy định riêng cho cỗ nhiều mâm, nhưng nguyên tắc vẫn giữ: mâm của người cao tuổi ở chỗ kín gió, có tựa, xa lối đi bưng bê; mâm trẻ con gần người lớn trông được và xa chỗ đun nấu ngoài sân. Lối đi giữa các mâm cần đủ rộng để người bưng đồ đi qua mà không bước qua mâm, vì bước ngang qua mâm cơm bị coi là thiếu lễ ở hầu hết các vùng.
Khi tổ chức cỗ trong căn hộ hay nhà phố nhỏ, nhiều gia đình kê thêm bàn gấp nối dài thay cho nhiều mâm. Khi đó đầu bàn phía trong, gần bàn thờ hoặc tựa tường, vẫn là chỗ dành cho người lớn tuổi nhất, và thứ tự mời trước khi ăn vẫn đi từ đầu bàn đó ra.
Tự sắp xếp lại chỗ ngồi trong một buổi tối
Nếu bạn muốn chỉnh lại chỗ ngồi trong nhà mà không gây khó chịu cho ai, có thể làm theo các bước sau:
- Vẽ nhanh sơ đồ bàn, đánh dấu cửa phòng ăn, cửa nhà vệ sinh, bếp và lối đi chính.
- Đánh dấu ghế có lưng tựa tường và nhìn được cửa: đó là chỗ chủ.
- Đánh dấu ghế gần bếp nhất: đó là chỗ cho người nấu hoặc người xới cơm.
- Đánh dấu ghế có vấn đề (quay lưng cửa, đối nhà vệ sinh, dưới dầm); xem có xoay bàn để loại bớt được không.
- Hỏi ý người lớn trong nhà trước khi đổi, vì chỗ ngồi gắn với thói quen nhiều năm.
- Thử trong một tuần, rồi giữ lại cách nào cả nhà thấy dễ chịu.
Ví dụ giả định: một gia đình năm người ở Huế, ông ngồi quay lưng ra cửa sân vì chỗ đó gần quạt. Sau khi xoay bàn chín mươi độ, ông ngồi tựa tường, quạt treo tường thổi chéo, và lối ra sân không còn chạy sau lưng ai.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi đầu bàn có phải luôn là chỗ của người lớn nhất?
Phần lớn gia đình làm vậy, nhưng không bắt buộc. Điều quan trọng là người lớn ngồi chỗ vững, có tựa, ít bị làm phiền. Nếu đầu bàn lại là chỗ sát lối đi, một chỗ ở cạnh dài phía trong có khi còn hợp hơn.
Câu "ăn trông nồi, ngồi trông hướng" nghĩa là gì?
Đây là tục ngữ dạy cách cư xử trong bữa ăn. Ăn thì để ý nồi cơm, đừng ăn hết phần người khác; ngồi thì biết chỗ của mình, không tranh chỗ người trên. Câu này nói về lễ nghi hơn là phong thủy, nhưng hai thứ gặp nhau ở chuyện chỗ ngồi.
Có nên để khách ngồi chỗ chủ nhà không?
Nhiều gia đình nhường chỗ chủ cho khách lớn tuổi hoặc khách quý như một cách tiếp đãi. Với khách cùng lứa, khách thường ngồi bên cạnh chủ nhà, phía trong. Không có lỗi nếu bạn làm theo nếp riêng của gia đình mình.
Kiêng ngồi góc bàn có cơ sở không?
Câu kiêng con gái ngồi góc bàn là lời truyền miệng, không có cơ sở. Lý do thực tế để tránh góc bàn là chật, vướng chân bàn và chạm tay người bên cạnh. Nếu bàn đủ chỗ thì không cần xếp ai ngồi góc.
Trẻ nhỏ nên ngồi ở đâu quanh bàn ăn?
Nên ngồi giữa hai người lớn, ở phía xa bếp và xa lối đi bưng đồ nóng. Ghế ăn dặm đặt sát tường hoặc góc kín. Không đặt trẻ ở chỗ có thể với tới nồi canh hoặc ấm nước nóng giữa bàn.
Bàn tròn thì xác định chỗ chủ thế nào?
Bàn tròn không có đầu cuối, nên chỗ chủ thường là ghế quay lưng vào tường, nhìn ra lối vào phòng ăn. Nếu bàn đứng giữa phòng không tựa tường, chọn ghế nhìn ra cửa và xa lối đi nhất.