Gác lửng, tầng áp mái và tầng tum đều dùng được làm phòng làm việc nếu giải quyết ba việc: ngồi ở chỗ trần đủ cao để đứng lên không phải cúi, chống được nhiệt từ mái, và có lối lên xuống an toàn cùng lối thoát khi có sự cố. Phong thủy lo nhất ở các không gian này là trần thấp đè đầu (áp đỉnh) và gác lửng nằm ngay trên bếp hay cửa chính; về thực tế, lo nhất là nóng và chỗ đứng thẳng không đủ.
Những không gian "dôi ra" này hấp dẫn vì tách biệt với sinh hoạt gia đình, rất hợp để làm việc. Nhưng chúng cũng có những vấn đề mà phòng bình thường không có. Bài này lần lượt đi qua từng loại, chỉ chỗ đặt bàn, cách xử lý nóng và ồn, và những điều về an toàn mà phong thủy không thay thế được. Phong thủy không thay quy chuẩn xây dựng, kết cấu hay phòng cháy; muốn cơi nới, làm thêm gác hay sửa mái, bạn cần thợ có chuyên môn và đúng thủ tục.
Ba loại không gian, ba bài toán
Mỗi loại không gian có điểm mạnh và điểm yếu riêng khi làm phòng làm việc:
| Không gian | Điểm mạnh | Vấn đề chính | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Gác lửng | Gần sinh hoạt chung, tận dụng chiều cao tầng trệt | Trần thấp, hở xuống tầng dưới nên ồn | Việc ngắn, người hay phải để mắt xuống dưới |
| Tầng áp mái | Riêng tư, có thể có cửa sổ mái | Trần dốc, nóng mái, ít chỗ kê đồ cao | Người làm một mình, cần yên |
| Tầng tum | Tách biệt hoàn toàn, gần sân thượng | Nóng, thường chung tầng với phòng thờ, bồn nước | Làm việc ban ngày có che nắng tốt |
Dù chọn loại nào, nên coi những chỗ này là phòng làm việc phụ trong giai đoạn đầu, ngồi thử một hai tuần qua cả ngày nắng lẫn ngày mưa, rồi mới đầu tư cách nhiệt, máy lạnh hay đồ gắn cố định.
Một tiêu chí chọn nhanh: nếu bạn cần trông con nhỏ hoặc người già trong lúc làm việc, gác lửng nhìn xuống được tầng dưới là lợi thế. Nếu bạn cần những khối giờ dài không bị cắt ngang, tầng áp mái hoặc tum có cửa đóng được sẽ hợp hơn, miễn là xử lý được nhiệt.
Trần thấp và trần dốc: đặt bàn ở đâu
Phong thủy gọi trần thấp đè trên đầu là áp đỉnh, coi là gây cảm giác bức bối. Cách nói này rất sát với trải nghiệm: khi trần gần đầu, người ta vô thức co vai, cúi người, và mỗi lần đứng dậy lại phải canh chừng. Danh mục sát khí trên trang này có bài riêng về áp đỉnh; ở đây chỉ bàn chuyện đặt bàn làm việc.
Nguyên tắc đầu tiên là ghế ngồi đặt ở chỗ trần cao nhất, đủ để bạn đứng thẳng ngay khi rời ghế. Với tầng áp mái trần dốc, đó thường là vùng dọc đường nóc. Phần trần thấp sát mép mái dùng để kê tủ thấp, hộc kéo, giá đựng hộp, những thứ không cần đứng thẳng để dùng. Bàn có thể đặt quay mặt về phía mái thấp, lưng hướng về vùng trần cao, miễn là chỗ đứng sau ghế đủ cao.
Với gác lửng, trần thường phẳng nhưng thấp. Nếu trần thấp đến mức đứng lên phải cúi, hãy cân nhắc dùng gác cho việc ngồi bệt, bàn thấp, hoặc chỉ làm kho sách. Ngồi làm việc nhiều giờ ở nơi không đứng thẳng được không phải là chuyện quan niệm, mà là chuyện lưng và cổ của bạn. Dầm lộ ngay trên ghế nên được che bằng trần thạch cao hoặc dời ghế ra khỏi hình chiếu của dầm.
Chống nóng: việc phải làm trước tiên
Tầng áp mái và tầng tum nhận nhiệt trực tiếp từ mái, nhất là mái tôn và mái bê tông không chống nóng. Phòng làm việc ở đây cần xử lý nhiệt trước khi tính tới bố trí:
- Cách nhiệt mái: lớp cách nhiệt dưới mái tôn, lớp chống nóng trên sàn mái bê tông, hoặc làm mái hai lớp có khe thoáng. Đây là việc của thợ, nên làm khi sửa mái.
- Thông gió mái: lỗ thoáng ở đầu hồi, quạt hút đặt cao để đẩy khí nóng tụ dưới mái ra ngoài. Khí nóng luôn dâng lên chỗ cao nhất, nên lỗ thoát phải ở cao.
- Che cửa sổ mái và cửa phía Tây: cửa sổ mái cho ánh sáng đẹp nhưng cũng là chỗ nhiệt vào nhiều nhất. Dùng rèm cản nhiệt hoặc kính có lớp chống nóng.
- Cây và mái che trên sân thượng: với tầng tum, giàn cây, mái che nắng trên sân thượng giúp giảm nhiệt cho cả tầng.
- Máy lạnh đúng công suất: không gian sát mái cần công suất lớn hơn phòng cùng diện tích ở tầng dưới. Đi dây điện riêng, đúng tải, không câu nối tạm.
Theo cách nói của phong thủy, không gian quá nóng là Hoả vượng; người làm việc thì chỉ cần biết rằng ở ba mươi lăm độ thì không ai tập trung nổi. Chống nóng là điều kiện đầu tiên để những không gian này dùng được.
Ánh sáng ở không gian sát mái
Tầng áp mái và tầng tum thường ít cửa sổ đứng, ánh sáng đến chủ yếu từ cửa sổ mái hoặc từ cửa ra sân thượng. Cửa sổ mái cho ánh sáng đổ từ trên xuống, rất sáng vào giữa trưa nhưng dễ tạo vệt nắng rọi thẳng lên mặt bàn và màn hình. Đừng đặt bàn ngay dưới ô kính mái; đặt lệch sang một bên để ánh sáng chiếu chéo, và có rèm hoặc tấm che cho những giờ nắng gắt.
Gác lửng thì ngược lại, thường thiếu sáng vì nằm sâu và bị chính sàn gác che mất cửa sổ tầng trệt. Đèn bàn và đèn hắt lên trần giúp bù, nhưng nên chọn đèn ít toả nhiệt vì không gian sát trần vốn đã ấm. Mặt tường sáng màu và sơn mờ giúp ánh sáng lan đều hơn trong không gian thấp.
Theo quan niệm âm dương, không gian sát mái hay bị lệch về một phía: quá dương vì nắng và nóng, hoặc quá âm vì kín và tối. Bài toán thực tế cũng chính là cân lại hai thái cực đó, bằng che nắng, thông gió và đèn đặt đúng chỗ, hơn là bằng một vật phẩm nào.
Gác lửng: ồn từ dưới và quan niệm về vị trí
Âm thanh lên thẳng gác. Gác lửng thường hở một mặt xuống tầng dưới, nên tiếng tivi, tiếng nấu ăn, tiếng trẻ chơi vọng thẳng lên. Rèm vải dày, kệ sách làm vách ở mép gác, hoặc vách kính có cửa giúp giảm phần nào.
Gác lửng ngay trên bếp. Quan niệm ngại vì chịu hoả khí và mùi. Thực tế đúng là nóng và mùi dầu mỡ bay lên. Nếu bắt buộc, hút mùi tốt và có vách ngăn giữa gác với khoảng thông tầng phía trên bếp.
Gác lửng ngay trên cửa chính. Một số người ngại vì cảm giác đè lên lối vào. Thực tế, ngồi trên cửa chính thì mỗi lần cửa mở, gió và tiếng xe dội lên. Đặt bàn ở phía sâu của gác.
Lan can. Mép gác cần lan can đủ cao và chắc, khoảng hở giữa các thanh đủ hẹp để trẻ không chui lọt. Không kê bàn hay ghế sát lan can khiến trẻ có chỗ trèo lên.
Ánh nhìn từ dưới lên. Người ngồi trên gác lửng hở dễ bị nhìn thấy từ phòng khách, và màn hình máy tính có thể lộ ra với khách đến nhà. Xoay bàn để màn hình quay vào trong gác, lưng tựa vào tường phía sâu.
Tầng tum và phòng thờ: ở cạnh sao cho phải phép
Ở nhiều nhà phố Việt Nam, tầng tum là nơi đặt phòng thờ, phần còn lại thường bỏ trống hoặc làm kho. Biến phần còn lại thành phòng làm việc là cách tận dụng hợp lý, cả hai đều thuộc vùng tĩnh. Điều cần giữ là sự tôn trọng không gian thờ: không để đồ làm việc lấn sang, không đặt bàn làm việc quay lưng sát vào vách bàn thờ, không họp to tiếng ngay sát cửa phòng thờ.
Nếu tầng tum không có vách ngăn giữa hai khu, có thể dùng một vách gỗ, một bình phong hoặc một tủ cao để tách. Bàn làm việc nên đặt ở phía xa phòng thờ, hướng ngồi không chĩa lưng vào bàn thờ. Những ngày giỗ, rằm, khi gia đình lên thắp hương, bạn sắp xếp để không làm việc trong phòng cùng lúc.
Tầng tum cũng hay đặt bồn nước, máy nước nóng năng lượng mặt trời và các thiết bị trên sân thượng. Tiếng nước chảy, tiếng máy bơm có thể gây ồn; bàn làm việc nên cách xa phía tường có đường ống. Phần cụ thể về vị trí và đồ thờ thuộc danh mục phòng thờ, ở đây chỉ nói chuyện ở cạnh sao cho phải phép.
Kiểm an toàn trước khi chuyển lên làm việc
Những không gian trên cao có một số rủi ro mà phòng bình thường không có. Trước khi dọn bàn, máy tính lên, nên kiểm:
- Cầu thang lên gác hoặc lên tum: bậc đủ rộng, có tay vịn, đủ sáng vào ban đêm. Bạn sẽ đi lên xuống nhiều lần mỗi ngày, có khi tay cầm đồ.
- Lối thoát khi có cháy: nhà phố nhiều tầng nên có lối ra sân thượng hoặc ban công không bị khoá chết. Khung sắt bảo vệ ở cửa sổ, ban công nên có ô mở được từ bên trong.
- Điện: ổ cắm đủ, dây đúng tải, có cầu dao riêng cho tầng. Không dùng ổ kéo nối tiếp nhiều tầng cho máy lạnh, máy tính.
- Sàn gác: chịu được tải tủ sách, bàn nặng. Gác lửng khung thép hoặc gỗ cũ cần hỏi thợ về tải trọng trước khi đặt tủ sách đầy.
- Thấm dột: kiểm trần và tường sau một trận mưa lớn. Máy tính và giấy tờ không chịu nổi một đêm nước nhỏ giọt.
Những điều trên không thuộc phong thủy, nhưng chúng quyết định một không gian có dùng lâu dài được hay không. Không có cách bài trí nào bù được cho một cầu thang trơn hay một mái dột.
Câu hỏi thường gặp
Gác lửng thấp có làm phòng làm việc được không?
Được nếu bạn đứng thẳng được ngay khi rời ghế. Nếu trần thấp đến mức phải cúi, gác hợp với bàn thấp ngồi bệt hoặc làm kho sách hơn là chỗ ngồi máy tính nhiều giờ. Dầm lộ trên chỗ ngồi nên che hoặc dời ghế ra.
Phòng làm việc trên tầng tum quá nóng thì làm sao?
Ưu tiên chống nóng từ mái: lớp cách nhiệt, mái hai lớp, thông gió ở chỗ cao. Thêm rèm cản nhiệt cho cửa phía Tây và giàn cây trên sân thượng. Máy lạnh nên chọn công suất lớn hơn so với phòng cùng diện tích ở tầng dưới.
Làm việc cạnh phòng thờ trên tầng tum có kiêng không?
Nhiều gia đình vẫn dùng. Điều nên giữ là tách hai khu bằng vách hoặc tủ, không ngồi quay lưng sát bàn thờ, không để đồ làm việc lấn sang, và tránh làm việc ồn ào vào giờ gia đình thắp hương.
Đặt bàn dưới trần dốc của tầng áp mái thế nào?
Đặt ghế ở vùng trần cao nhất để đứng thẳng được, phần trần thấp sát mép mái dùng kê tủ thấp, hộc kéo. Bàn có thể quay mặt về phía mái thấp, miễn sau lưng ghế đủ chỗ đứng.
Gác lửng ngay trên bếp có nên làm chỗ làm việc không?
Quan niệm ngại vì hoả khí; thực tế là nóng và mùi dầu mỡ bay lên. Nếu không còn chỗ khác, cần hút mùi tốt, vách ngăn với khoảng thông tầng phía trên bếp, và đặt bàn ở phía xa bếp nhất của gác.
Có cần xin phép khi làm thêm gác lửng để làm phòng làm việc không?
Việc cơi nới, làm thêm sàn có thể thuộc diện phải xin phép hoặc phải tuân quy định xây dựng tuỳ địa phương và quy mô. Bạn nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng nơi ở và thuê thợ có chuyên môn tính kết cấu trước khi làm.