Không có phương nào bắt buộc cho phòng ăn. Các tài liệu Bát trạch phổ thông thường gợi ý đặt phòng ăn ở một trong các phương được coi là tốt của ngôi nhà, như Thiên y hay Diên niên; theo ngũ hành phương vị, phía đông và đông nam được coi là hợp với bữa sáng và sự sinh sôi; còn theo khí hậu Việt Nam, điều cần tránh nhất là phòng ăn hứng nắng tây đúng giờ cơm chiều.
Ba lớp này có khi trùng nhau, có khi không. Bài này đi qua từng lớp, chỉ ra lớp nào là quan niệm, lớp nào kiểm được bằng mắt, rồi đưa ra cách cân khi chúng trái nhau. Phòng ăn vốn không thuộc ba yếu tố chính của nhà ở theo phong thủy, nên khi diện tích hạn chế, bạn nên ưu tiên sự thuận tiện với bếp hơn là đuổi theo một phương đẹp trên giấy. Cuối bài có một thứ tự cân nhắc khi ba lớp trái nhau, và mấy lỗi hay gặp khi xác định phương của phòng ăn trong nhà phố và căn hộ.
Vì sao phòng ăn ít khi được tính phương chặt chẽ
Trong Bát trạch, ba yếu tố chính được gọi là môn (cửa), chủ (phòng ngủ chủ nhà) và táo (bếp). Các sách đời Thanh như Dương trạch tam yếu xoay quanh ba yếu tố này. Phòng ăn, phòng khách, phòng làm việc là phần phụ, được bàn thêm ở các sách phổ thông về sau. Vì thế lời khuyên về phương của phòng ăn khác nhau giữa các tác giả, và không có một "chuẩn" chung.
Một lý do nữa là phòng ăn gắn chặt với bếp. Khi bếp đã được đặt theo nguyên tắc toạ hung hướng cát (bếp ngồi ở phương xấu, miệng bếp nhìn về phương tốt), phòng ăn thường nằm ngay bên cạnh. Muốn đổi phương phòng ăn mà không đổi bếp thì nhiều khi phải kéo bàn ăn ra xa, mất đi điều quan trọng hơn là sự gần gũi giữa nơi nấu và nơi ăn.
Cách tiếp cận hợp lý vì vậy là: chọn vị trí phòng ăn trong những chỗ gần bếp, rồi trong số đó mới xét phương nào hợp với quan niệm và với nắng gió. Đây là thứ tự mà nhiều kiến trúc sư có quan tâm đến phong thủy vẫn dùng khi vẽ mặt bằng nhà phố.
Lớp thứ nhất: phòng ăn theo Bát trạch
Bát trạch chia tám phương của ngôi nhà (tính từ tâm nhà theo hướng toạ) thành bốn phương được coi là tốt và bốn phương được coi là xấu. Một số sách gợi ý dùng các phương dưới đây cho phòng ăn. Đây là quan niệm của một trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
| Tên phương | Ý nghĩa truyền thống | Vì sao hay được gợi ý cho phòng ăn |
|---|---|---|
| Thiên y | Sức khoẻ, sự chăm sóc | Bữa ăn gắn với việc nuôi dưỡng, nên đây là gợi ý phổ biến nhất |
| Diên niên | Hoà thuận, bền lâu | Phòng ăn là nơi cả nhà gặp nhau, gợi hình ảnh sum vầy |
| Sinh khí | Sinh sôi, khởi sắc | Thường dành cho cửa chính hoặc phòng chủ; dùng cho phòng ăn khi còn trống |
| Phục vị | Ổn định, giữ nếp | Hợp với phòng ăn yên tĩnh của nhà ít người |
Để biết phương nào của nhà bạn là Thiên y hay Diên niên, cần xác định hướng toạ của nhà và tra bảng Bát trạch theo trạch quái (nhà Đông tứ trạch hay Tây tứ trạch). Có sách tính theo cung phi của chủ nhà thay vì theo nhà; hai cách có thể cho kết quả khác nhau, và đó là chỗ các thầy hay nói khác nhau.
Một điểm hay bị hiểu sai: phương "xấu" theo Bát trạch thường được khuyên dùng cho bếp, kho, nhà vệ sinh. Phòng ăn rơi vào phương xấu không có nghĩa là phải dời đi; nhiều tài liệu chỉ coi đó là vị trí "chưa đẹp", không phải điều phải sửa gấp.
Lớp thứ hai: ngũ hành của phương vị
Đông và đông nam (Mộc). Phương mặt trời mọc, gắn với buổi sáng và sự lớn lên. Phòng ăn ở đây đón nắng sớm cho bữa sáng, đến chiều thì mát. Nhiều sách phổ thông coi đây là phương đẹp cho phòng ăn gia đình có con nhỏ.
Nam (Hỏa). Phương sáng và ấm. Theo ngũ hành, Hỏa sinh Thổ, mà Thổ thường được liên hệ với ăn uống và nuôi dưỡng, nên phòng ăn phía nam được coi là "ấm cúng". Ở Việt Nam, phía nam có nắng xiên vào mùa đông và tránh được gió lạnh, nhưng mùa hè nắng gần đỉnh đầu nên ít chiếu sâu vào nhà.
Tây và tây bắc (Kim). Gắn với chiều tối, thu hoạch. Không phải phương xấu theo ngũ hành, nhưng ở Việt Nam đây là phương nắng gắt vào cuối chiều, đúng giờ nấu và giờ ăn tối của nhiều gia đình.
Bắc (Thủy). Mát, kín, ít nắng trực tiếp. Hợp với khí hậu nóng phía nam; ở miền Bắc thì mùa đông có gió lạnh thổi từ phía bắc và đông bắc, phòng ăn phía này cần che chắn tốt.
Trung tâm, đông bắc, tây nam (Thổ). Phòng ăn ở gần tâm nhà được một số người coi là "tụ", vì phòng ăn là nơi gom người. Thực tế phòng giữa nhà ống thường tối, cần giếng trời hoặc ô lấy sáng mới dễ chịu.
Lớp thứ ba: nắng và gió đúng giờ ăn
Đây là lớp kiểm được bằng mắt, và thường quyết định cảm giác ngồi ăn hằng ngày. Bữa tối của phần lớn gia đình Việt rơi vào khoảng năm rưỡi đến bảy giờ tối. Mùa hè, nắng tây ở miền Nam và miền Trung còn chiếu ngang đến gần sáu giờ, nghĩa là phòng ăn có cửa kính hướng tây sẽ nóng hầm hập đúng lúc bày mâm. Tường hướng tây cũng tích nhiệt cả buổi chiều và toả ra đến tối.
Bữa sáng thì ngược lại: phòng ăn phía đông có nắng dịu, phía tây còn râm mát. Gia đình ăn sáng ở ngoài, chỉ ăn tối ở nhà thì phương đông hay tây ít khác biệt vào buổi sáng, nhưng rất khác vào buổi chiều. Vì vậy, cùng một phương, mức "hợp" phụ thuộc vào nếp sinh hoạt của nhà bạn.
Gió cũng vậy. Miền Bắc có gió mùa đông bắc lạnh vào mùa đông và gió nồm ẩm vào mùa xuân; miền Nam có hai mùa mưa nắng, gió tây nam vào mùa mưa. Phòng ăn nên có cửa đón gió mát mùa hè nhưng đóng được khi gió lạnh hoặc ẩm. Lời khuyên "phòng ăn cần thoáng nhưng không lùa" của phong thủy trùng với điều này.
Khi các lớp trái nhau: cân thế nào
Thường gặp nhất là trường hợp Bát trạch gợi ý phương tây, còn nắng tây lại gắt. Thứ tự cân nhắc dưới đây giúp bạn quyết định mà không phải chọn bên nào "đúng":
- Liệt kê những vị trí có thể đặt phòng ăn mà vẫn gần bếp, đi lại không qua cầu thang hay phòng ngủ.
- Loại các vị trí có vấn đề thực tế khó sửa: nắng tây chiếu thẳng không che được, đối cửa nhà vệ sinh không dời được, ẩm thấm.
- Trong các vị trí còn lại, nếu muốn theo Bát trạch, chọn chỗ rơi vào phương được coi là tốt của nhà.
- Nếu chỉ còn vị trí ở phương nắng tây, xử lý bằng mái hắt, lam che, rèm và cây chắn nắng; tường tây có thể làm hai lớp hoặc ốp vật liệu cách nhiệt.
- Ghi lại lý do chọn để sau này sửa nhà không phải tính lại từ đầu.
Ví dụ giả định: nhà phố ở Đồng Nai quay mặt hướng đông, bếp và phòng ăn ở phía sau tức phía tây. Thay vì kéo phòng ăn lên trước, gia đình làm mái hắt sâu và trồng một hàng cây bụi ở sân sau. Bữa tối vẫn ăn cạnh bếp, nắng chiều đã bị chặn trước khi chạm cửa kính.
Nhà phố, căn hộ: phương nào là phương nào
Xác định phương của phòng ăn trong thực tế hay sai ở mấy chỗ sau:
- Phương tính từ tâm nhà, không tính từ chỗ bạn đứng. Phòng ăn nằm "phía sau" nhà hướng nam thì thuộc phương bắc của nhà.
- Với căn hộ chung cư, nhiều người tính tâm theo căn hộ, không theo cả toà. Mỗi cách cho kết quả khác; nên chọn một cách và dùng thống nhất.
- Nhà ống sâu thường có cả phòng ăn ở trung tâm và phòng ăn ở phía sau. Kẻ lưới chín ô lên mặt bằng sẽ thấy rõ phòng ăn rơi vào ô nào.
- Hướng đo bằng la bàn điện thoại dễ lệch nếu đứng gần cột thép, tủ lạnh, quạt; nên đo ở vài điểm và lấy giá trị lặp lại.
- Phòng ăn nằm vắt qua hai ô thì lấy ô chứa phần lớn bàn ăn, vì đó là nơi người ngồi.
Nếu bạn muốn tra nhanh phương tốt theo Bát trạch của nhà mình, các công cụ tra cứu hướng nhà và cung phi trên trang có thể giúp phần tính toán; việc chọn vẫn nên qua bước kiểm nắng gió ở trên.
Phòng ăn ở tầng trên, tầng hầm hay sân sau
Nhà nhiều tầng đôi khi đặt phòng ăn ở tầng hai để tầng trệt dành cho kinh doanh. Khi đó phương vị được tính theo mặt bằng tầng hai, nhưng điều thực tế cần lo là bếp ở đâu. Nếu bếp vẫn ở tầng trệt, mỗi bữa phải bưng đồ lên cầu thang; nếu bếp cũng lên tầng hai, cần tính đường ống khói, đường gas và chống thấm sàn kỹ hơn.
Phòng ăn ở bán hầm hoặc tầng hầm thường thiếu sáng tự nhiên, bị coi là lệch âm. Muốn dùng, cần có ô lấy sáng, quạt thông gió và kiểm độ ẩm. Phòng ăn ngoài sân sau dưới mái che là nếp quen của nhà vườn ở miền Tây; nó thoáng, mát, nhưng cần lưới chắn côn trùng và mái đủ sâu để mưa tạt không vào mâm.
Cả ba trường hợp đều cho thấy một điều: phương vị chỉ là một lớp. Một phòng ăn ở phương "đẹp" mà xa bếp, tối, ẩm thì người ở sẽ tự bỏ không dùng. Một phòng ăn ở phương "thường" mà sáng, gần bếp, ngồi dễ chịu thì cả nhà ngồi lại mỗi tối, và đó mới là điều phòng ăn sinh ra để làm.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ăn hướng tây có xấu không?
Theo ngũ hành, phương tây thuộc Kim, không bị coi là xấu cho phòng ăn. Điều cần lo là nắng tây ở Việt Nam chiếu gắt vào giờ ăn tối. Nếu che được nắng bằng mái hắt, lam, rèm hoặc cây, phòng ăn phía tây vẫn dùng tốt.
Phòng ăn nên ở phía trước hay phía sau nhà?
Phần lớn nhà Việt đặt phòng ăn ở phía sau, gần bếp, để phía trước dành cho tiếp khách. Quan niệm cũng ưa phòng ăn kín đáo, không lộ ra từ cổng. Nhà có mặt tiền kinh doanh càng nên đặt phòng ăn vào trong.
Tính phương phòng ăn theo nhà hay theo tuổi chủ nhà?
Có hai cách. Bát trạch theo trạch quái tính theo hướng toạ của nhà; một số sách lại tính theo cung phi của người chủ. Không có cách nào được mọi trường phái công nhận. Nếu nhà nhiều thế hệ, nhiều người chọn tính theo nhà cho thống nhất.
Phòng ăn nằm ở trung tâm nhà có tốt không?
Một số người coi phòng ăn ở giữa nhà là nơi gom người, hợp với ý sum vầy. Một số khác cho rằng trung tâm nên để trống, sạch. Thực tế, phòng giữa nhà ống thường thiếu sáng, nên nếu đặt phòng ăn ở đó cần có giếng trời hoặc đèn tốt.
Căn hộ chỉ có một chỗ đặt bàn ăn thì có cần tính phương không?
Khi chỉ có một chỗ, việc tính phương ít ý nghĩa thực hành. Điều bạn chỉnh được là hướng ngồi, ánh sáng, lối đi và đồ treo trên đầu. Những chỉnh sửa đó ảnh hưởng đến cảm giác bữa ăn nhiều hơn phương vị.