Nhiễu từ là khi một vật sắt thép, nam châm hoặc dòng điện ở gần tạo ra từ trường cục bộ, cộng vào từ trường Trái Đất và kéo kim la kinh lệch khỏi bắc từ. Trong nhà ở Việt Nam, nguồn nhiễu phổ biến nhất là cửa cuốn, cổng sắt, cốt thép trong sàn và cột, khung mái thép, xe máy, ô tô, loa, tủ lạnh và ốp điện thoại có nam châm. Ảnh hưởng của chúng giảm rất nhanh khi lùi xa, nên cách chữa hiệu quả nhất thường chỉ là đổi chỗ đứng.
Khó ở chỗ kim bị nhiễu vẫn đứng yên, trông như bình thường, không báo cho người đo biết. Bài này giúp bạn nhận diện nguồn nhiễu và dùng hai phép thử đơn giản — dịch chỗ đo và ngắm ngược — để biết số đo của mình có đáng tin hay không.
Vì sao sắt thép kéo lệch được kim
Từ trường Trái Đất ở bề mặt khá yếu. Kim la kinh nhạy chính vì nó phản ứng được với từ trường yếu đó, và cũng vì vậy nó dễ bị "kéo" bởi bất kỳ từ trường nào mạnh hơn ở gần. Các vật liệu sắt từ như sắt, thép thường, gang bị từ trường Trái Đất và va chạm, hàn cắt trong quá trình sản xuất làm nhiễm từ ở mức nhất định; khi đặt la kinh cạnh chúng, kim chỉ theo tổng của hai từ trường chứ không còn theo riêng từ trường Trái Đất.
Ảnh hưởng này giảm rất nhanh theo khoảng cách. Một vật nhỏ như chìa khoá chỉ làm lệch kim khi để sát; một khối lớn như cửa cuốn, ô tô hay dầm thép có thể ảnh hưởng ở khoảng cách vài bước chân. Không có con số khoảng cách an toàn chung cho mọi vật, vì nó phụ thuộc khối lượng, hình dạng và mức nhiễm từ của từng vật. Cách thực tế là thử: dời la kinh ra xa dần cho tới khi số đo không đổi nữa.
Cũng cần biết rằng một khối sắt không cần bị nhiễm từ mạnh mới gây nhiễu. Sắt thép thường có tính dẫn từ tốt, nên chỉ riêng việc nằm trong từ trường Trái Đất cũng làm đường sức từ quanh nó bị uốn cong, dồn vào khối sắt. Kim la kinh đặt cạnh khối đó sẽ chỉ theo đường sức đã bị uốn. Vì vậy một thanh dầm thép mới tinh, chưa từng bị hàn cắt, vẫn có thể kéo lệch kim.
Nhôm, đồng, inox loại không nhiễm từ, gỗ, kính, nhựa, bê tông không cốt thép hầu như không ảnh hưởng. Điều này giúp bạn chọn mặt đặt la kinh: ghế gỗ, thùng giấy, bàn nhựa là tốt; lan can sắt, nắp két sắt, yên xe máy là tệ.
Nguồn nhiễu thường gặp trong nhà Việt và cách xử lý
Mức ảnh hưởng dưới đây chỉ mang tính định tính, để bạn biết nên cảnh giác ở đâu. Mỗi vật cụ thể vẫn cần thử thực tế.
| Nguồn nhiễu | Mức ảnh hưởng thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Cửa cuốn, cổng sắt, cửa xếp | Lớn khi đứng sát | Đo cách cửa vài bước, trong nhà hoặc ngoài vỉa hè |
| Cốt thép trong sàn, cột, dầm | Vừa đến lớn, nhất là gần cột | Kê la kinh cao lên trên ghế gỗ, tránh đứng sát cột |
| Khung mái thép, xà gồ, cầu thang sắt | Vừa | Đo ở chỗ không có thép ngay trên đầu hoặc bên cạnh |
| Xe máy, ô tô đỗ gần | Lớn | Dắt xe ra xa hoặc đổi chỗ đo |
| Loa, tủ lạnh, máy giặt, bếp từ | Vừa đến lớn khi sát | Giữ khoảng cách, tắt thiết bị nếu cần |
| Ốp điện thoại có nam châm, giá đỡ nam châm | Rất lớn với la bàn điện thoại | Tháo ốp, bỏ giá đỡ trước khi đo |
| Chìa khoá, đồng hồ, khoá thắt lưng | Nhỏ nhưng sát la kinh | Để xa vài bước khi đọc |
| Hệ thống pin lưu trữ, dây điện một chiều lớn | Có thể đáng kể | Đo xa khu vực đặt pin, bộ đổi điện |
Dòng điện xoay chiều trong nhà đổi chiều rất nhanh nên kim thường không kịp theo, chủ yếu chỉ rung nhẹ khi đặt sát dây có dòng lớn. Dòng một chiều lớn, như ở hệ pin lưu trữ hay đường dây từ tấm pin mặt trời, tạo từ trường không đổi chiều nên có thể làm kim lệch hẳn khi đứng gần.
Phép thử thứ nhất: dịch chỗ đo
Phép thử đơn giản nhất là đo cùng một hướng ở nhiều điểm. Nếu không có nhiễu, mọi điểm phải cho cùng một số.
- Căng một sợi dây hoặc đặt một thước dài song song với mặt tiền, đủ dài để đặt la kinh ở ba bốn điểm khác nhau.
- Đặt la kinh ở điểm đầu tiên, áp cạnh đế vào sợi dây, đọc và ghi số độ.
- Dời la kinh dọc sợi dây khoảng một mét, giữ nguyên cách áp cạnh, đọc và ghi lại.
- Lặp lại ở hai ba điểm nữa, trong đó có ít nhất một điểm xa hẳn cửa sắt, xe và cột.
- So các số: nếu chênh nhau trong một hai độ, số đo đáng tin. Nếu có một điểm lệch hẳn, điểm đó gần nguồn nhiễu; bỏ đi và tìm nguyên nhân.
- Nếu số đo thay đổi đều theo hướng dịch chuyển, ví dụ càng lại gần cổng càng lệch, đó là dấu hiệu rõ của một nguồn nhiễu ở phía cổng.
Phép thử này cũng giúp bạn chọn điểm đo tốt nhất cho những lần sau: điểm nào cho số ổn định nhất với các điểm lân cận là điểm ít nhiễu.
Phép thử thứ hai: ngắm xuôi, ngắm ngược
Người làm đo đạc dùng một kỹ thuật gọi là ngắm ngược để phát hiện nhiễu cục bộ. Áp dụng cho nhà ở như sau: chọn hai điểm A và B trên một đường thẳng song song với mặt tiền, cách nhau càng xa càng tốt, ví dụ hai đầu vỉa hè trước nhà. Đứng ở A, đo phương vị của đường từ A nhìn về B. Đứng ở B, đo phương vị của đường từ B nhìn về A.
Nếu không có nhiễu ở cả hai điểm, hai số đo phải chênh nhau đúng 180 độ, ví dụ 92 độ và 272 độ. Nếu chênh khác 180 độ đáng kể, ít nhất một trong hai điểm bị nhiễu. Khi đó thử thêm điểm C trên cùng đường thẳng để biết điểm nào là điểm có vấn đề.
Phép thử này cần một la bàn có ống ngắm hoặc khe ngắm thì chính xác hơn; với la kinh, bạn có thể áp cạnh đế vào một sợi dây căng từ A tới B. Ưu điểm của nó là không cần biết trước hướng đúng, vì chính sự không khớp giữa hai đầu đã tố cáo nhiễu.
Phân biệt nhiễu với la kinh hỏng
Kim yếu từ. Kim đã mất từ tính một phần sẽ quay chậm, dừng ở những chỗ khác nhau mỗi lần thả, không về đúng chỗ cũ sau khi bị vật sắt kéo. Đây là lỗi dụng cụ, không phải nhiễu môi trường; đổi chỗ đo không giải quyết được.
Mũi trụ mòn, kim chạm nắp. Kim dính lại ở một vị trí, gõ nhẹ thì nhảy sang vị trí khác. Kiểm tra bằng cách đặt la kinh thật thăng bằng; nếu vẫn kẹt, dụng cụ cần sửa.
La bàn dầu có bọt khí. Một số la bàn thường có buồng chứa chất lỏng để kim ổn định nhanh. Bọt khí lớn có thể cản kim. Đây cũng là lỗi dụng cụ.
Cảm biến điện thoại chưa hiệu chỉnh. Điện thoại thường yêu cầu xoay theo hình số tám để hiệu chỉnh. Chưa hiệu chỉnh, hoặc vừa đặt điện thoại gần nam châm mạnh, số đo có thể lệch nhiều độ. Hiệu chỉnh lại ở chỗ thoáng trước khi đo.
Cách kiểm nhanh. Mang la kinh ra một khoảng trống xa mọi công trình, như sân trường, bãi cỏ. Đo hướng một con đường thẳng ở đó và so với ảnh vệ tinh. Nếu khớp trong vài độ, dụng cụ ổn; vấn đề nằm ở môi trường đo trong nhà.
La bàn điện thoại nhạy nhiễu đến mức nào
Điện thoại thông minh không có kim. Bên trong là một cảm biến từ trường nhỏ đo cường độ từ trường theo ba trục, phần mềm tính ra hướng rồi vẽ thành mặt la bàn trên màn hình. Cảm biến này đặt trong một thiết bị vốn có loa, mô tơ rung, khung kim loại và mạch điện, nên nhà sản xuất phải bù trừ từ trường của chính chiếc máy bằng phần mềm. Đó là lý do điện thoại hay đòi hiệu chỉnh.
Hệ quả thực tế: điện thoại nhạy với ốp lưng hoặc giá đỡ có nam châm hơn nhiều so với la kinh, vì nam châm nằm sát cảm biến. Một số ốp có tấm kim loại để hít vào giá xe, hoặc vòng nam châm để sạc không dây, có thể làm số đo lệch hàng chục độ. Mặt khác, phần mềm đôi khi làm mượt số liệu, nên khi bạn bước lại gần cổng sắt, con số có thể thay đổi chậm, khó nhận ra.
Cách dùng điện thoại đo cho đáng tin vẫn theo đúng các nguyên tắc ở trên: tháo ốp có nam châm, hiệu chỉnh ở chỗ thoáng, đặt máy nằm phẳng trên mặt gỗ, cạnh máy song song với mặt tiền, đo nhiều điểm, và so với một nguồn khác. Điện thoại cẩn thận có thể cho kết quả gần với la kinh; điện thoại cầm tay vội vàng giữa nhà thì không.
Khi không thể tránh nhiễu
Có những nơi gần như không thể đo sạch: căn hộ ở toà nhà khung thép, nhà phố trong ngõ hẹp hai bên là cửa cuốn, nhà xưởng mái thép. Khi đó đừng cố tin một số đo đơn lẻ. Thay vào đó, đo hướng của chính toà nhà hoặc dãy phố từ một điểm xa bên ngoài, nơi có thể đứng giữa khoảng trống và ngắm dọc theo mặt tường.
Nguồn đối chiếu thứ hai là ảnh vệ tinh hoặc bản đồ số: đo góc của mặt tường hoặc con đường trên ảnh, nhớ rằng con số đó theo bắc thật. Nguồn thứ ba là bản vẽ có mũi tên bắc, dùng với sự dè dặt. Nếu hai trong ba nguồn khớp nhau trong vài độ, bạn có cơ sở để kết luận.
Cuối cùng, hãy ghi rõ trong sổ rằng số đo được xác định gián tiếp và có thể sai vài độ. Một kết quả trung thực về độ tin cậy có ích hơn một con số đẹp mà không ai biết đã đo trong điều kiện nào.
Câu hỏi thường gặp
Đứng cách cổng sắt bao xa thì không bị nhiễu?
Không có con số chung, vì phụ thuộc kích thước và mức nhiễm từ của cổng. Cách thực tế là đo ở vài khoảng cách tăng dần; khi số đo không còn thay đổi nữa thì bạn đã ra khỏi vùng ảnh hưởng. Với cổng lớn, thường cần vài bước chân trở lên.
Nhà bê tông cốt thép có đo hướng chính xác được không?
Được, nhưng cần cẩn thận hơn. Kê la kinh cao lên trên ghế gỗ để xa sàn, tránh đứng sát cột và dầm, đo ở nhiều điểm và so với một số đo ngoài trời. Nếu các số khớp nhau, kết quả vẫn đáng tin.
Kim la kinh rung khi đặt gần ổ điện là sao?
Dòng điện xoay chiều tạo từ trường đổi chiều nhanh, kim không kịp theo nên chỉ rung. Hiện tượng này cho thấy bạn đang đặt quá gần dây có dòng lớn. Dời la kinh ra xa vài bước rồi đo lại.
Điện thoại báo cần hiệu chỉnh la bàn thì làm gì?
Ra chỗ thoáng, tháo ốp có nam châm, cầm điện thoại xoay theo hình số tám vài lần cho tới khi ứng dụng báo xong. Sau đó đo lại và so với một hướng đã biết, như hướng con đường trên ảnh vệ tinh.
La kinh để gần loa lâu ngày có hỏng không?
Nam châm mạnh trong loa có thể làm kim bị nhiễm từ sai hoặc yếu từ nếu để sát trong thời gian dài. Nên cất la kinh xa loa, nam châm và thiết bị điện công suất lớn. Nếu thấy kim ì hoặc không về chỗ cũ, cần kiểm tra lại.
Vì sao ra ngoài đường đo lại khác trong nhà nhiều độ?
Thường là do trong nhà có sắt thép hoặc thiết bị điện kéo lệch kim. Số đo ngoài trời ở chỗ thoáng, xa xe cộ, thường đáng tin hơn. Dùng phép thử dịch chỗ đo hoặc ngắm ngược để xác nhận trước khi chọn số cuối cùng.