Nguyên tắc chung của phong thủy với nhà phụ là "chủ ra chủ, khách ra khách": nhà phụ thấp hơn, nhỏ hơn và lùi lại so với nhà chính, đặt ở hai bên hoặc phía sau, không chắn mặt tiền và cửa chính của nhà chính. Theo quan niệm tả hữu, khối phụ cao hơn nên ở bên trái (nhìn từ trong ra), khối thấp ở bên phải. Những nguyên tắc này trùng với cách kiến trúc tổ chức thứ bậc khối và với nhu cầu đơn giản là không để nhà phụ cướp nắng gió của nhà chính.
Nhà phụ ở đây gồm các công trình đứng riêng trong khuôn viên: nhà khách, nhà cho người giúp việc hoặc người trông nhà, nhà kho, nhà để xe đứng riêng, bếp ngoài trời, phòng máy, chòi nghỉ. Bếp riêng của nhà Việt xưa đã có bài trong mục bếp; gara trong nhà đã có ở mục hành lang – kho – gara. Ở đây bàn chuyện bố trí các khối ấy trên khuôn viên. Những điều nói nên hay kiêng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Chủ và khách: thứ bậc giữa nhà chính và nhà phụ
Kiến trúc truyền thống Việt và Hoa đều có quan niệm thứ bậc rõ: nhà chính (nhà trên) là nơi thờ tự và nơi ở của người đứng đầu gia đình, nhà ngang, nhà dưới là nơi bếp núc, kho, chỗ ở của con cháu hay người làm. Nhà chính cao nhất, rộng nhất, đặt ở vị trí đẹp nhất; nhà phụ quây quanh, thấp hơn. Bố cục nhà chữ L, chữ U ở nông thôn Bắc Bộ, hay nhà rường có nhà trên – nhà dưới ở Huế, đều thể hiện thứ bậc này.
Phong thủy giải thích bằng ngôn ngữ của khí: nhà phụ lấn át nhà chính là "khách lấn chủ", khí không phân minh. Kiến trúc hiện đại giải thích bằng tỉ lệ và trật tự thị giác: khối chính rõ thì tổng thể dễ đọc, khối phụ lùi thì mặt tiền chính nổi bật. Đời sống giải thích đơn giản nhất: nhà phụ cao hơn, đặt chắn trước thì lấy nắng, gió và tầm nhìn của nơi gia đình ở nhiều nhất.
Vì vậy, khi một gia đình muốn xây nhà khách hai tầng trong khi nhà chính chỉ một tầng, hoặc đặt nhà kho ngay trước mặt tiền cho "tiện", cả ba cách giải thích đều cho cùng một lời khuyên: hãy cân nhắc lại.
Đặt từng loại nhà phụ ở đâu
Bảng gợi ý cho một khuôn viên điển hình có nhà chính lùi về phía sau, sân trước rộng. Trái – phải tính từ trong nhà chính nhìn ra.
| Nhà phụ | Vị trí hay được khuyên | Lý do (quan niệm và thực tế) |
|---|---|---|
| Nhà khách | Bên trái, gần cổng hoặc giữa cổng và nhà chính | Khách có lối vào riêng, gia chủ giữ riêng tư; bên trái được chuộng cho khối cao hơn |
| Nhà người giúp việc, người trông nhà | Gần cổng hoặc gần bếp, khu dịch vụ | Tiện quan sát cổng và phục vụ; tách khỏi khu ngủ của gia đình |
| Nhà kho, xưởng nhỏ | Bên phải hoặc phía sau, gần lối xe phụ | Khối thấp, ít người ra vào, xe chở đồ vào ra không qua sân chính |
| Bếp ngoài trời, khu nướng | Bên hông, cuối hướng gió so với nhà chính | Khói và mùi không thổi vào nhà; gần bếp chính để tiện tiếp đồ |
| Nhà để xe đứng riêng | Bên hông gần cổng | Xe không phải đi qua minh đường; không chắn mặt tiền |
| Phòng máy, bể nước, khu rác | Phía sau hoặc góc khuất | Tiếng ồn, mùi, cảnh quan; quan niệm tránh đặt chỗ uế trước nhà |
Bảng trên là điểm khởi đầu. Hướng nắng, hướng gió và đường vào đất thật của từng khu đất có thể buộc đổi bên. Khi đổi, giữ nguyên hai ý cốt lõi: nhà phụ không chắn mặt tiền nhà chính, và khu ồn – mùi nằm cuối gió.
Chiều cao, khoảng cách và mái của nhà phụ
Thấp hơn nhà chính. Nhà phụ một tầng bên nhà chính hai tầng là tỉ lệ dễ chịu. Nếu nhà phụ buộc phải hai tầng, đặt lùi về phía sau và cách xa để không che nhà chính.
Khoảng cách đủ thoáng. Giữa nhà chính và nhà phụ nên có khoảng trống cho gió lùa qua và ánh sáng xuống sân. Khe quá hẹp giữa hai khối tạo một luồng gió xiết mà phong thủy gọi là thiên trảm thu nhỏ; thực tế khe hẹp tối, ẩm, đọng rác.
Không thẳng trục cửa chính. Nhà phụ không đặt chắn ngay trước cửa chính, và cửa nhà phụ không nên đối thẳng cửa chính ở khoảng cách gần. Ngoài quan niệm "đối môn", hai cửa đối nhau gần thì mất riêng tư cho cả hai bên.
Mái hài hoà. Mái nhà phụ cùng ngôn ngữ với nhà chính — cùng độ dốc, cùng vật liệu hoặc phiên bản giản lược. Mái nhà phụ không đổ nước sang mái hay sân nhà chính; máng thu nước riêng.
Hành lang nối có mái. Với nhà khách hay bếp ngoài, một hành lang có mái nối sang nhà chính rất tiện khi trời mưa. Phong thủy coi hành lang này như "mạch" nối hai khối; cần thoáng, không biến thành đường hầm tối.
Nhà khách và nhà cho người giúp việc: riêng tư và tôn trọng
Nhà khách trong khuôn viên thường dùng cho ông bà từ quê lên ở dài ngày, con cái đã lập gia đình về thăm, hoặc bạn bè ở lại. Đặt nhà khách tách khỏi nhà chính, có lối vào riêng và nhà vệ sinh riêng giúp cả chủ lẫn khách thoải mái. Nếu nhà khách dành cho người cao tuổi, ưu tiên một tầng, lối đi bằng phẳng, gần nhà chính để tiện chăm nom, không đặt ở góc xa cuối vườn.
Với nhà cho người giúp việc hoặc người trông nhà, phong thủy cổ thường đặt khu này ở phía "hạ" của khuôn viên. Cách nhìn hiện đại nên thêm một chữ: tôn trọng. Chỗ ở của người làm cần đủ sáng, đủ thoáng, có cửa sổ, có nhà vệ sinh sạch, không phải gian kho cải tạo tối tăm. Một khu ở tươm tất cho người giúp việc cũng là một phần của ngôi nhà "khí tốt" — người sống trong khuôn viên được đối xử tử tế thì không khí cả nhà dễ chịu hơn.
Nếu có khách thuê hoặc dùng nhà phụ làm homestay, cần tách hẳn lối ra vào, công tơ điện nước riêng, và kiểm quy định về kinh doanh lưu trú, phòng cháy ở địa phương trước khi cho thuê.
Bài học từ nhà ngang, nhà dưới của nhà Việt xưa
Nhà ở nông thôn Bắc Bộ xưa thường gồm một nếp nhà chính ba gian hoặc năm gian quay về hướng nam, bên cạnh là nếp nhà ngang vuông góc, có khi thêm một nếp nhà phụ nữa thành hình chữ U ôm lấy sân gạch. Nhà ngang là chỗ bếp, kho thóc, cối xay, nơi ở của con cháu. Nhà ngang thấp hơn, mái thấp hơn nhà chính, và thường đặt ở một bên sân, để mặt trước nhà chính trống, nhìn thẳng ra sân, ao và cổng.
Cách bố trí này giải quyết khéo nhiều việc cùng lúc. Bếp tách khỏi nhà chính nên khói và nguy cơ cháy không lan vào nơi thờ tự và nơi ngủ. Sân giữa nhà chính và nhà ngang là khoảng sinh hoạt chung được che bớt gió. Nhà ngang đặt ở phía hứng gió bấc thì chắn lạnh cho sân. Người ta không gọi đó là "quy hoạch khuôn viên", nhưng chính là nó.
Biệt thự và nhà vườn hôm nay có thể học lại ba điều: tách khu bếp – kho – kỹ thuật khỏi khu ở; dùng các khối phụ để quây một khoảng sân có che chắn; và giữ mặt trước nhà chính thông thoáng. Không cần sao chép mái ngói hay kết cấu gỗ; chỉ cần giữ trật tự chủ – phụ và quan hệ giữa các khối với sân là đủ để khuôn viên mạch lạc.
Nhà kho, bếp ngoài và khu kỹ thuật: những điểm thực tế
Ba loại công trình này thường bị xem nhẹ khi thiết kế, rồi về sau lại là nơi phát sinh phiền toái nhất:
- Nhà kho: nên có nền cao hơn sân, cửa rộng cho xe đẩy, thông gió và chống mối mọt. Hoá chất làm vườn, xăng dầu cho máy cắt cỏ cất trong tủ có khoá, xa nguồn lửa và xa tầm với của trẻ.
- Bếp ngoài trời, khu nướng: đặt cuối hướng gió chính so với nhà chính và nhà hàng xóm; nền không bắt lửa, có mái che, có vòi nước gần đó. Phong thủy coi bếp là hành Hoả; ở ngoài trời càng cần cách xa vật dễ cháy như mái lá, giàn gỗ khô.
- Khu kỹ thuật: máy bơm, máy phát điện dự phòng, bồn chứa nước, hệ lọc hồ cá. Gom vào một chỗ có mái, có tường che ồn, xa phòng ngủ. Ống và dây từ khu này tới nhà đi ngầm có hộp kỹ thuật để sau này dễ sửa.
- Khu rác: phân loại, có nắp, đặt gần lối xe ra để tiện mang ra ngoài, tránh đặt ngay trước cổng hay trước cửa sổ phòng khách.
Phong thủy hay gói chung các khu này vào chữ "uế" và khuyên đặt khuất. Lời khuyên đó đúng, chỉ cần thêm: khuất nhưng phải tiện tới, vì một khu kỹ thuật khó tới sẽ bị bỏ bê.
Thêm nhà phụ cho khuôn viên đã có nhà chính
Nhiều gia đình xây nhà chính trước, vài năm sau mới thêm nhà phụ. Trình tự nên theo:
- Vẽ lại hiện trạng khuôn viên: nhà chính, cây lớn, đường ống, bể ngầm, lối xe, hướng nắng gió.
- Kiểm quy định: mật độ xây dựng còn được bao nhiêu, khoảng lùi ranh, thủ tục xin phép xây thêm.
- Chọn vị trí theo hai tiêu chí: không chắn mặt tiền và cửa chính nhà chính, không đứng đầu gió của nhà chính nếu có bếp hoặc khu ồn.
- Quyết định chiều cao, mái theo nhà chính; giữ khoảng thoáng giữa hai khối.
- Tính lối đi, hành lang nối, điện nước riêng.
- Thi công tránh đào sát móng nhà chính và rễ cây lớn đang giữ.
Thêm nhà phụ đúng chỗ làm khuôn viên đầy đặn hơn; đặt sai chỗ thì mười năm sau muốn phá cũng khó. Một buổi vẽ lại hiện trạng trước khi quyết định là khoản đầu tư rất nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà phụ có được cao hơn nhà chính không?
Phong thủy không chuộng vì "khách lấn chủ". Về thực tế, khối phụ cao hơn dễ che nắng gió và làm mặt tiền rối. Nếu buộc phải cao, đặt nhà phụ lùi xa về phía sau hoặc bên hông, không đứng trước nhà chính.
Nhà kho nên ở bên trái hay bên phải nhà chính?
Quan niệm phổ biến chuộng bên phải (nhìn từ trong ra) cho khối thấp như kho. Tuy vậy, lối xe, hướng nắng và hình dáng đất thường quyết định nhiều hơn. Điều quan trọng là kho không chắn mặt tiền và có lối xe vào ra riêng.
Bếp ngoài trời đặt hướng nào?
Nên đặt ở cuối hướng gió chính so với nhà chính và nhà hàng xóm để khói, mùi không bay vào nhà. Nền không bắt lửa, có mái che, xa vật dễ cháy. Hướng theo quan niệm toạ – hướng của bếp là chuyện phụ so với an toàn và gió.
Khoảng cách giữa nhà chính và nhà phụ bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung; cần đủ để ánh sáng xuống sân và gió đi qua, không thành khe hẹp tối ẩm. Quy định phòng cháy và khoảng cách giữa công trình ở địa phương cũng phải được tuân thủ.
Có nên cho thuê nhà phụ làm homestay không?
Có thể, nhưng cần tách lối ra vào, điện nước riêng và kiểm quy định về kinh doanh lưu trú, phòng cháy. Về phong thủy, chỉ cần nhà phụ không chắn mặt tiền nhà chính và khách không đi xuyên qua khu sinh hoạt của gia đình.
Hành lang nối nhà chính và nhà phụ nên làm thế nào?
Nên có mái che mưa, hai bên thoáng hoặc có cửa sổ, sàn chống trơn và đèn đủ sáng. Tránh làm hành lang kín dài như đường hầm. Nếu nối với bếp ngoài, hành lang nên rộng đủ cho người bê đồ đi qua.