Nhà ba gian hai chái là kiểu nhà gỗ truyền thống phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ: thân nhà chia ba gian bằng các hàng cột, hai đầu hồi có thêm hai chái, gian giữa đặt bàn thờ gia tiên. Số gian luôn là số lẻ — một, ba, năm, bảy — và nhà thường quay về hướng Nam hoặc Nam lệch Đông, phía trước là sân gạch, xa hơn là ao.
Theo quan niệm dân gian, số lẻ thuộc dương nên hợp với nhà ở của người sống, còn gian giữa là chỗ trang trọng nhất dành cho tổ tiên. Nhưng đằng sau quan niệm đó là những lý do rất thực: trục đối xứng, cách dựng khung gỗ, cách chia không gian nam – nữ, khách – nhà. Bài này đi qua từng bộ phận của ngôi nhà ba gian để bạn thấy phần phong thủy và phần kỹ thuật đan vào nhau ra sao.
Nhà ba gian hai chái là gì: gian, chái, vì kèo
Một "gian" là khoảng không gian nằm giữa hai bộ vì kèo liên tiếp, tức giữa hai hàng cột ngang nhà. Ba gian nghĩa là có bốn bộ vì, chia thân nhà thành ba khoảng. "Chái" là phần mở rộng ở hai đầu hồi, mái chái xuôi xuống từ đầu nóc tạo thành mái bốn mặt. Nhà có ba gian và hai chái nên được gọi là nhà ba gian hai chái; nhà rộng hơn thì năm gian hai chái, hiếm hơn là bảy gian ở nhà quan, nhà giàu.
Khung nhà dựng bằng gỗ: cột cái ở giữa, cột quân ở ngoài, xà, kèo, quá giang liên kết bằng mộng, không cần đinh. Những loại gỗ tốt như lim, xoan, mít được ưa dùng tuỳ điều kiện từng nhà. Mái lợp rạ, cói hoặc ngói ta, xuôi thấp để che mưa hắt. Mặt trước thường là hàng cửa bức bàn bằng gỗ, mở hết ra được vào ngày nắng, ngày giỗ; mặt sau và hai hồi xây tường gạch hoặc trát vách đất.
Hiểu cấu tạo này giúp đọc phong thủy ngôi nhà dễ hơn. Khi người xưa nói "đặt bàn thờ giữa nhà", "không kê giường dưới xà", "không để cột chắn cửa", những lời đó ứng với từng bộ phận cụ thể của khung gỗ, không phải lời khuyên chung chung.
Vì sao số gian luôn là số lẻ
Quan niệm số lẻ thuộc dương. Trong cách nghĩ âm dương, số lẻ thuộc dương, số chẵn thuộc âm. Nhà ở của người sống được coi là dương trạch nên dùng số lẻ cho hợp. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng nó đã thành nếp đến mức thợ cả xưa gần như không dựng nhà gian chẵn.
Số lẻ tạo ra một gian ở chính giữa. Với ba hay năm gian, luôn có một gian nằm đúng trục đối xứng. Gian đó thành chỗ đặt bàn thờ, nhìn thẳng ra cửa giữa và sân. Nếu nhà có bốn gian, trục giữa sẽ rơi vào một hàng cột — bàn thờ không có chỗ đứng chính giữa, cửa giữa bị cột chắn. Lý do bố cục này có lẽ quan trọng hơn cả lý do âm dương.
Đối xứng giúp chia không gian rõ ràng. Hai gian hai bên gian giữa có vai trò ngang nhau, thường một bên tiếp khách, một bên làm chỗ nghỉ của người đàn ông chủ nhà hoặc người cao tuổi. Hai chái ở đầu hồi làm buồng. Sự đối xứng giúp người trong nhà biết mỗi chỗ dành cho ai, việc gì.
Kích thước nhà theo khả năng. Nhà nghèo dựng một gian hai chái hoặc ba gian nhỏ, nhà khá giả năm gian. Thêm gian là thêm hai bộ vì, tốn gỗ đáng kể. Vì vậy số gian cũng là dấu hiệu kinh tế của gia đình trong làng.
Gian giữa: chỗ thờ gia tiên và trục của cả ngôi nhà
Gian giữa là gian rộng và trang trọng nhất. Bàn thờ gia tiên đặt sát vách hậu, có khi cao hai cấp: cấp trên đặt bát hương, bài vị, cấp dưới là sập hay án gian để đồ lễ. Trước bàn thờ thường kê một bộ bàn ghế hoặc tràng kỷ để tiếp khách, nên gian giữa vừa là nơi thờ vừa là nơi chủ nhà ngồi tiếp người đến chơi.
Đọc theo phong thủy, bàn thờ ở đây có đủ những điều nhiều trường phái coi là tốt: lưng tựa tường gạch chắc, phía trước có khoảng trống rộng làm minh đường trong nhà, nhìn thẳng ra cửa, ra sân, ra ao. Đặt bàn thờ ở trục giữa cũng khiến mọi sinh hoạt xoay quanh nó, nhắc người trong nhà về gốc gác.
Có vài điều các cụ thường dặn với gian giữa: không kê giường ngủ ở gian thờ, không để đồ đạc lộn xộn trước bàn thờ, không treo đồ vật lên xà ngay trên bát hương. Những lời dặn đó vừa là lễ, vừa có lý do thực: giữ sạch chỗ thờ, tránh bụi rơi vào bát hương, tránh lửa hương bén vào đồ treo. Với người ở nhà hiện đại, tinh ý này vẫn áp được: bàn thờ cần chỗ dựa vững, khoảng trước thoáng, trên đầu không có vật nặng treo lơ lửng.
Hai gian bên và buồng chái: chia trong – ngoài, nam – nữ
Theo nếp nhà Bắc Bộ xưa, hai gian bên thường là chỗ sinh hoạt của đàn ông và tiếp khách, còn buồng ở chái là chỗ của phụ nữ: nơi ngủ, nơi cất thóc lúa, đồ đạc quý, nơi sinh con. Buồng thường có vách kín, cửa nhỏ, ít ánh sáng. Lối sắp xếp này phản ánh nếp gia đình phụ hệ thời trước, nay đã khác nhiều.
Phong thủy đọc buồng chái như phần "âm" của ngôi nhà: kín đáo, tĩnh, ít người qua lại, hợp để cất giữ. Gian giữa và hai gian bên là phần "dương": sáng, mở, đón khách. Cách đọc này trùng với nhu cầu thực: thóc lúa cần chỗ khô, kín, tránh chuột; người ở cữ cần chỗ kín gió.
Nhược điểm của buồng chái là tối và bí. Nếu bạn đang sửa một ngôi nhà ba gian cũ để ở lâu dài, chỗ nên cải thiện đầu tiên thường là buồng: mở thêm cửa sổ nhỏ phía sau hoặc phía hồi, chống ẩm chân tường, làm thông gió. Làm như vậy không phá bố cục cũ mà còn giúp nhà khô, gỗ bền hơn. Khi động tới cột, kèo, nên hỏi thợ mộc hiểu nhà gỗ cổ, vì khung gỗ liên kết mộng chịu lực theo cách riêng.
Bếp, chuồng, giếng: vì sao tách khỏi nhà chính
Ngôi nhà ba gian ít khi đứng một mình. Quanh nó thường có nhà ngang, bếp, chuồng trâu bò, giếng, nhà vệ sinh đặt theo những nguyên tắc khá thống nhất:
- Bếp làm nhà riêng, thường đặt ở nhà ngang vuông góc với nhà chính hoặc lùi ra sau. Mái rạ rất dễ cháy, khói bếp củi cay mắt, nên tách bếp là cách phòng hoả thiết thực nhất. Phong thủy gọi lửa bếp là "hoả", đặt xa gian thờ và buồng ngủ.
- Chuồng gia súc đặt ở phía khuất, thường cuối hướng gió, xa giếng nước. Mùi, ruồi và nước thải từ chuồng là lý do thực tế; phong thủy nói là để "uế khí" không vào nhà.
- Giếng đặt nơi đất sạch, cách xa chuồng và hố xí. Nhiều nhà đặt giếng ở góc sân trước hoặc cạnh bếp cho tiện lấy nước.
- Nhà vệ sinh ở góc vườn xa, khuất, cuối gió. Ngày nay nhà vệ sinh vào trong nhà nhưng nguyên tắc tránh đặt sát gian thờ và bếp vẫn được giữ.
- Sân gạch trước nhà để phơi thóc, làm lễ, đón khách; mặt sân hơi dốc ra phía ao để thoát nước mưa.
Nhìn chung, cách bố trí này tách những thứ có lửa, mùi, nước bẩn khỏi chỗ ở và chỗ thờ — một nguyên tắc vệ sinh và phòng cháy được diễn đạt bằng ngôn ngữ phong thủy.
Ba gian, năm gian và nhà hiện đại: đặt cạnh nhau
Bảng dưới đây so ba kiểu nhà để thấy tinh ý của nhà ba gian còn dùng được ở đâu.
| Điểm so | Nhà ba gian hai chái | Nhà năm gian | Nhà phố, nhà ống hiện đại |
|---|---|---|---|
| Trục chính | Gian giữa, bàn thờ đối cửa | Gian giữa, thường rộng hơn hai bên | Ít khi có trục giữa rõ, cầu thang chiếm giữa |
| Chỗ thờ | Gian giữa tầng trệt | Gian giữa, có khi thêm nhà thờ riêng | Tầng trên cùng hoặc góc phòng khách |
| Ánh sáng, gió | Cửa bức bàn mở cả mặt trước | Tương tự, nhà sâu hơn | Phụ thuộc giếng trời, cửa sổ hai đầu |
| Bếp | Nhà ngang riêng | Nhà ngang riêng | Trong nhà, thường phía sau |
| Không gian kín | Hai buồng chái | Buồng chái và gian bên | Phòng ngủ tầng trên |
Khi thiết kế nhà mới, nhiều kiến trúc sư giữ lại ba ý của nhà ba gian: một trục đối xứng cho phòng khách và bàn thờ, mặt trước mở rộng đón gió, và tách bếp – vệ sinh khỏi chỗ thờ. Ba ý đó dùng được cả cho nhà ống bốn mét mặt tiền.
Giữ tinh ý nhà ba gian khi xây nhà mới ở quê
Ví dụ giả định: một gia đình ở Phú Thọ muốn dỡ ngôi nhà ba gian cũ để xây nhà mái bằng hai tầng. Cách làm thường thấy là đổ bê tông toàn bộ, cầu thang đặt giữa nhà, bàn thờ đưa lên tầng hai. Kết quả là gian giữa mất, nhà nóng hơn vì mái bằng hấp nhiệt, và người già phải leo cầu thang mỗi lần thắp hương.
Một phương án khác giữ được nhiều hơn: tầng trệt vẫn chia ba khoang theo trục, khoang giữa là phòng khách kiêm chỗ thờ với bàn thờ dựa vách hậu; cầu thang đặt ở khoang bên hoặc phía sau; mặt trước làm cửa lớn nhiều cánh để mở thoáng như cửa bức bàn; mái có lớp chống nóng hoặc làm mái dốc lợp ngói. Bếp và vệ sinh đặt phía sau, cuối hướng gió.
Nếu ngôi nhà cũ còn tốt, đáng cân nhắc phương án giữ lại nhà gỗ làm nhà thờ, xây nhà ở mới bên cạnh. Nhà gỗ ba gian đúng kỹ thuật có thể đứng hàng trăm năm nếu được chống mối và giữ khô. Dù chọn cách nào, phong thủy chỉ là một phần cân nhắc; kết cấu, giấy phép xây dựng, ngân sách và nhu cầu thật của các thế hệ trong nhà mới là phần quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bốn gian có bị coi là xấu không?
Theo quan niệm dân gian, nhà gian chẵn ít được dựng vì số chẵn thuộc âm và nhà không có gian chính giữa để đặt bàn thờ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Với nhà hiện đại không chia gian theo vì kèo, chuyện chẵn lẻ gần như không còn áp dụng theo nghĩa cũ.
Chái nhà là gì và khác gian thế nào?
Gian là khoảng giữa hai bộ vì kèo trong thân nhà. Chái là phần mở rộng ở hai đầu hồi, có mái xuôi riêng tạo thành mái bốn mặt. Chái thường hẹp hơn gian và được dùng làm buồng kín để ngủ hoặc cất giữ thóc lúa, đồ đạc.
Vì sao nhà ba gian thường quay hướng Nam?
Ở Bắc Bộ, hướng Nam và Nam lệch Đông đón gió mát mùa hè, tránh gió mùa đông bắc lạnh vào mùa đông và tránh nắng chiều gắt. Kinh nghiệm này được đúc thành câu "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng Nam". Phong thủy cổ cũng coi hướng Nam là hướng chính.
Có nên đặt giường ngủ ở gian giữa nhà ba gian không?
Theo nếp xưa, gian giữa dành cho bàn thờ và tiếp khách nên không kê giường. Lý do thực tế là giữ chỗ thờ sạch sẽ, trang nghiêm và để gian giữa luôn sẵn sàng cho việc giỗ, Tết. Giường thường đặt ở gian bên hoặc trong buồng chái.
Sửa nhà ba gian cũ cần lưu ý gì về kết cấu?
Khung gỗ liên kết bằng mộng nên khi thay cột, kèo hay nâng nền cần thợ mộc có kinh nghiệm nhà cổ. Nên xử lý mối, chống ẩm chân cột, kiểm tra mái trước mùa mưa. Thay đổi lớn về kết cấu cần hỏi người có chuyên môn và làm đúng thủ tục xây dựng của địa phương.
Nhà ống ở phố có áp dụng được bố cục ba gian không?
Không thể chia ba gian theo chiều ngang khi mặt tiền chỉ bốn, năm mét, nhưng có thể giữ tinh ý: một trục chính cho phòng khách và chỗ thờ, mặt trước mở thoáng, bếp và vệ sinh tách xa chỗ thờ, có giếng trời để lấy sáng như khoảng sân trước của nhà xưa.