Bố cục "trước ao sau vườn" là cách sắp xếp quen thuộc của nhà nông thôn Bắc Bộ: ngôi nhà chính đứng giữa, phía trước là sân rồi đến ao, phía sau là vườn cây và luỹ tre, chuồng trại đặt lệch về một bên. Theo phong thủy, ao phía trước là chỗ "tụ thủy", vườn tre phía sau là chỗ dựa che gió.
Nhưng bố cục này trước hết là lời giải cho bài toán sinh tồn ở đồng bằng trũng: cần đất tôn nền, cần nước sinh hoạt, cần thức ăn quanh nhà và cần chắn gió rét. Bài này lần lượt mở từng lớp của khu nhà quê — ao, sân, nhà, vườn, chuồng — để thấy quan niệm phong thủy và kinh nghiệm thực tế trùng nhau ở đâu, và chỗ nào ngày nay cần nghĩ lại.
Bố cục trước ao sau vườn trông ra sao
Hình dung một khu đất ở làng đồng bằng: từ đường làng đi vào là cổng ngõ, qua cổng gặp ao, men theo bờ ao vào sân gạch, sân dẫn tới hiên và ngôi nhà chính. Phía sau nhà là vườn: cây ăn quả, rau, vài khóm chuối, và ngoài cùng là bờ tre hay hàng rào cây xanh ngăn với nhà bên. Nhà ngang làm bếp nằm vuông góc ở một bên sân, chuồng lợn, chuồng gà ở góc khuất cuối vườn.
Không phải nhà nào cũng có đủ. Đất chật thì ao nhỏ hoặc dùng chung ao xóm; nhà khá thì ao rộng, vườn sâu. Nhưng thứ tự từ ngoài vào trong — ao, sân, nhà, vườn — lặp lại ở rất nhiều làng Bắc Bộ, đến mức người ta hay nói gọn thành câu "trước ao sau vườn".
Trong sách nông nghiệp, cách tổ chức này về sau được gọi tắt là mô hình vườn – ao – chuồng, coi như một hệ sinh thái nhỏ trong khuôn viên nhà. Còn trong ngôn ngữ phong thủy, nó được đọc là: phía trước có nước tụ, phía sau có chỗ dựa, hai bên có nhà ngang và hàng cây ôm lại.
Điều đáng chú ý là bố cục này không do một bản vẽ nào áp xuống. Nó hình thành dần qua nhiều đời, khi từng gia đình tự giải bài toán đất thấp, nước nhiều, gió rét theo cách tiết kiệm công sức nhất. Phong thủy đến sau, đặt tên và giải thích cho những gì người nông dân đã làm vì cần. Hiểu thứ tự đó giúp bạn khỏi lo lắng khi khu đất của mình không có đủ ao trước vườn sau: cái cốt lõi là nền cao, nước thoát, gió lành, chứ không phải đủ từng món.
Đào ao lấy đất tôn nền: lý do đầu tiên của cái ao
Đất đồng bằng thấp và hay ngập. Muốn dựng nhà cao ráo, người ta phải đắp nền. Đất đắp lấy ngay tại chỗ là rẻ nhất, và hố đào ra trở thành cái ao. Một việc làm, hai kết quả: nền nhà cao lên, trước nhà có ao.
Ao là kho nước của gia đình. Trước khi có nước máy, ao cung cấp nước rửa, tưới rau, cho gia súc uống. Nước ăn thì lấy giếng hoặc nước mưa, còn mọi việc khác dựa vào ao.
Ao giữ nước mưa và điều hoà nhiệt. Mùa mưa, nước từ sân, mái chảy về ao thay vì tràn vào nhà. Mùa hè, gió thổi qua mặt nước vào nhà dịu hơn gió đi qua đất trống.
Ao là nguồn thức ăn. Cá, rau muống, rau rút trong ao là phần quen thuộc trong mâm cơm nhà quê. Bùn ao vét lên dùng bón vườn.
Phong thủy gọi ao là minh đường có nước tụ. Theo quan niệm, nước phía trước nhà giữ "khí" lại, tượng trưng cho của cải tích tụ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần chắc chắn là cái ao đã giúp nhà cao ráo, có nước dùng và mát hơn.
Ao trước nhà theo quan niệm phong thủy: hình dáng và vị trí
Người xem phong thủy thường để ý ba điều ở cái ao. Thứ nhất, ao nên nằm phía trước và hơi lệch, không chắn thẳng lối vào. Thứ hai, bờ ao phía nhà nên tròn, cong như ôm lấy nhà; bờ ao nhọn hoặc góc vuông chĩa vào nhà bị coi là không đẹp. Thứ ba, nước ao nên sạch, có chỗ thoát, không tù đọng.
Mỗi điều đều có mặt thực tế. Ao chắn thẳng lối vào thì đi lại bất tiện, ban đêm dễ ngã. Bờ cong ít bị sạt hơn góc nhọn, dễ đi quanh. Nước tù thì hôi, sinh muỗi, đó là thứ không ai muốn trước cửa nhà dù có tin phong thủy hay không.
Ở đình, chùa, nhiều nơi còn đào hồ hình bán nguyệt phía trước, mặt cong quay ra ngoài, mặt thẳng quay vào công trình. Nhà dân thường không cầu kỳ như vậy; ao có hình gì là tuỳ đất. Nếu bạn làm nhà vườn ở quê và muốn có hồ nước, lời khuyên phong thủy về bờ cong, nước sạch, không chắn lối đi đều hợp với thiết kế cảnh quan, có thể dùng làm gợi ý.
Vườn sau, luỹ tre và chuyện "trước cau sau chuối"
Phía sau nhà, vườn và luỹ tre đóng vai trò mà phong thủy gọi là "hậu chẩm" hay chỗ dựa. Với nhà quay Nam ở Bắc Bộ, phía sau là hướng Bắc — đúng hướng gió mùa đông bắc thổi về. Bờ tre dày và hàng cây ăn quả chắn bớt gió rét, giữ ấm cho nhà vào mùa đông. Tre còn cho măng, cho vật liệu đan lát, làm cột, làm rào.
Câu nói dân gian "trước cau sau chuối" phản ánh cách chọn cây quanh nhà. Cau thân thẳng, tán gọn trên cao, trồng trước nhà không che nắng mùa đông, không chắn gió mùa hè, lại cho quả dùng trong lễ cưới, lễ cúng. Chuối tán lá to, ưa ẩm, mọc nhanh, trồng phía sau che chắn và dùng nước thải sinh hoạt, cho buồng, cho lá gói bánh. Cách giải thích "cau trước, chuối sau mới hợp phong thủy" là quan niệm; lý do về bóng râm, gió và nước thải thì ai cũng thấy được.
Một số cây to tán rộng như đa, si, gạo ít khi được trồng sát nhà ở. Dân gian có những điều kiêng riêng với từng loại cây; mặt thực tế là cây cổ thụ rễ lớn có thể làm nứt nền, cành gãy khi bão, lá rụng nhiều. Câu hỏi nên trồng cây gì quanh nhà có các bài chi tiết ở mục cây ngoài trời của trang.
Chuồng trại, giếng, nhà vệ sinh: những điều được sắp theo hướng gió
Những phần "phụ" của khu nhà quê được đặt theo các nguyên tắc khá thống nhất. Phong thủy diễn đạt chúng bằng chữ "uế khí", còn thực tế là chuyện vệ sinh:
- Chuồng gia súc đặt ở góc sau hoặc một bên, cuối hướng gió chính mùa hè để mùi không thổi vào nhà.
- Giếng nước đặt chỗ đất sạch, cách xa chuồng và hố xí, thường gần bếp hoặc ở góc sân.
- Nhà vệ sinh đặt góc vườn xa, khuất, không thẳng trước cửa chính và không gần giếng.
- Đống rơm, đống củi để gần bếp nhưng cách nhà chính, tránh lửa bén vào mái.
- Mương thoát nước dẫn từ sân, chuồng ra ao hoặc ra đồng, không để đọng quanh chân nhà.
Tất cả những điều trên gặp nhau ở một ý: tách nguồn bẩn, nguồn lửa khỏi chỗ ở và chỗ thờ, đặt chúng ở nơi gió không đưa mùi vào nhà. Đây là phần "phong thủy" dễ chứng minh nhất bằng kinh nghiệm hằng ngày.
Mặt trái cần biết: đuối nước, muỗi và ao ô nhiễm
Ao trước nhà cũng có những rủi ro thật, và người hiện đại không nên lãng mạn hoá. Rủi ro lớn nhất là trẻ nhỏ đuối nước. Ao nhà nằm ngay cạnh sân chơi, bờ trơn, không rào — nhiều gia đình ở nông thôn đã mất con vì chính cái ao quen thuộc. Nếu nhà có trẻ nhỏ, hãy làm rào chắn bờ ao, đặt cửa có chốt, dạy trẻ bơi khi đủ tuổi và không để trẻ chơi một mình gần nước.
Rủi ro thứ hai là muỗi và ô nhiễm. Khi chuồng trại, nước thải sinh hoạt đổ thẳng xuống ao, nước nhanh chóng tù, hôi, thành chỗ sinh muỗi. Ao cần được vét định kỳ, có đường thoát, không nhận nước thải chưa xử lý. Bể phốt và nước thải chuồng trại nên có hệ thống riêng.
Rủi ro thứ ba là lấp ao bừa bãi. Nhiều làng lấp ao để lấy đất xây nhà, rồi mùa mưa nước không còn chỗ chứa, ngập vào ngõ. Từ góc nhìn phong thủy lẫn thuỷ lợi, ao là "chỗ chứa nước" của cả xóm. Trước khi lấp, nên hỏi chính quyền địa phương về quy hoạch thoát nước và quy định về đất. Phong thủy không thay được quy định xây dựng, cũng không thay được an toàn cho trẻ nhỏ.
Mang tinh ý trước ao sau vườn vào nhà vườn hôm nay
Ví dụ giả định: một gia đình ở Bắc Ninh có mảnh đất ba trăm mét vuông ở quê, muốn làm nhà vườn cho bố mẹ. Họ không cần đào ao lớn như xưa, nhưng có thể giữ thứ tự cũ: nhà lùi sâu vào giữa đất, phía trước là sân lát gạch thấm nước và một hồ nhỏ có bơm tuần hoàn, phía sau là vườn rau, cây ăn quả và hàng cây xanh dày ở ranh phía Bắc để chắn gió mùa đông.
Bếp đặt ở phía sau, lệch về một bên; bể nước mưa ngầm dưới sân dùng tưới vườn; khu nuôi gà nhỏ đặt ở góc cuối vườn, cuối hướng gió, cách giếng khoan và bể nước. Nhà vệ sinh nằm trong nhà nhưng không cạnh phòng thờ, có ống thông hơi riêng. Bờ hồ có rào thấp và cửa chốt vì nhà thường có cháu nhỏ về chơi.
Cách bố trí đó giữ được ba lợi ích của bố cục xưa — nhà cao ráo, có mặt nước làm mát, có vườn chắn gió — mà bỏ đi những rủi ro như ao tù, nước thải chảy tràn, trẻ chơi sát mép nước. Phong thủy ở đây đóng vai trò gợi ý bố cục, còn quyết định cuối cùng vẫn dựa trên diện tích thật, hướng gió của vùng, ngân sách và quy định xây dựng ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Ao trước nhà có nhất thiết phải hình bán nguyệt không?
Không. Hồ bán nguyệt hay gặp ở đình, chùa, nhà thờ họ. Ao nhà dân thường có hình dáng theo đất. Quan niệm phong thủy chỉ ưa bờ ao phía nhà cong, ôm vào, không có góc nhọn chĩa thẳng vào cửa; còn hình dạng tổng thể là tuỳ điều kiện.
Có nên lấp ao trước nhà để mở rộng sân không?
Nên cân nhắc kỹ. Ao giữ nước mưa, điều hoà nhiệt và có thể là đường thoát nước của cả xóm. Lấp ao có thể làm ngập ngõ vào mùa mưa. Trước khi lấp, hãy hỏi chính quyền địa phương về quy định đất và thoát nước, và tính phương án chứa nước thay thế.
"Trước cau sau chuối" có phải luật phong thủy không?
Đây là câu nói dân gian về cách trồng cây quanh nhà. Cau trước nhà thân cao, tán gọn, không che nắng gió; chuối sau nhà che chắn và dùng nước thải. Việc gắn câu này với vận may là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn lý do thực tế thì rất rõ.
Nhà có ao nên làm gì để an toàn cho trẻ nhỏ?
Làm rào bờ ao đủ cao, cửa rào có chốt trẻ không tự mở được, giữ bờ không trơn, không để đồ chơi gần nước, không để trẻ ở một mình gần ao và cho trẻ học bơi khi đủ tuổi. Đây là việc ưu tiên trước mọi cân nhắc phong thủy.
Nhà vườn hiện đại có cần ao phía trước không?
Không bắt buộc. Nếu muốn có mặt nước, một hồ nhỏ có tuần hoàn, lọc sạch, bờ cong, rào an toàn là đủ. Cũng có thể dùng bể chứa nước mưa ngầm thay ao. Điều quan trọng là nước sạch, không tù đọng và không thành nguy cơ cho trẻ nhỏ.
Chuồng gà, chuồng chó đặt ở đâu trong khu nhà cho hợp lý?
Nên đặt ở góc sau hoặc một bên, cuối hướng gió chính mùa hè, xa giếng nước, xa cửa bếp và cửa phòng ngủ. Dọn chuồng thường xuyên, có rãnh thoát nước thải riêng. Đây vừa là lời khuyên vệ sinh, vừa trùng với quan niệm dân gian về tránh uế khí.