Ngành nghề thuộc hành gì thường được xếp theo ba căn cứ: vật liệu chính mà ngành làm việc với, tính chất của hoạt động, và sản phẩm cuối cùng mà khách nhận. Ngành gỗ, giấy, cây trồng dễ xếp vào Mộc; ngành kim khí, tài chính hay được xếp vào Kim; ngành vận tải, đồ uống, thủy sản vào Thủy; ngành điện, ăn uống có bếp lửa, quảng cáo vào Hỏa; ngành xây dựng, bất động sản, gốm sứ vào Thổ.
Phần khó nằm ở các ngành hiện đại mà người xưa chưa biết: phần mềm, logistics, mỹ phẩm, giáo dục trực tuyến. Mỗi căn cứ cho một kết quả khác, nên cùng một ngành có thể bị xếp hai, ba hành. Bài này trình bày cách xếp, bảng tham khảo, các ngành hay vênh và cách dùng kết quả khi chọn tên, màu thương hiệu. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ba căn cứ để xếp một ngành
Theo vật liệu chính. Ngành làm việc chủ yếu với vật liệu nào thì lấy hành của vật liệu đó: gỗ – Mộc, kim loại – Kim, đất, đá, xi măng – Thổ, nước – Thủy, lửa, điện, nhiệt – Hỏa. Đây là căn cứ cổ nhất, gần với cách người xưa xếp các nghề thủ công.
Theo tính chất hoạt động. Hoạt động lưu thông, di chuyển, trao đổi thì gần Thủy; hoạt động bùng lên, toả sáng, thu hút chú ý thì gần Hỏa; hoạt động nuôi dưỡng, phát triển, giáo dục thì gần Mộc; hoạt động tích trữ, bảo đảm, ổn định thì gần Thổ; hoạt động phân định, cắt gọt, quyết đoán thì gần Kim. Căn cứ này trừu tượng hơn nhưng dùng được cho ngành dịch vụ.
Theo sản phẩm cuối cùng. Xét thứ khách cầm về: một tiệm bánh tuy dùng lò (Hỏa) nhưng sản phẩm là bột, ngũ cốc từ đồng ruộng, nên có người xếp Thổ. Căn cứ này hay dùng khi hai căn cứ trên cho kết quả mâu thuẫn.
Chọn một căn cứ chính. Ba căn cứ hay cho ba kết quả khác nhau. Không có quy tắc cổ nào xếp thứ bậc giữa chúng; người dùng thường chọn căn cứ mà mình thấy mô tả đúng nhất bản chất công việc, và giữ nhất quán.
Bảng ngành thường gặp theo ngũ hành
Bảng dưới gom các ngành theo cách xếp phổ biến. Đây là bảng tham khảo; mỗi người xem có thể xếp khác ở vài dòng.
| Hành | Ngành thường xếp | Căn cứ chính hay dùng |
|---|---|---|
| Kim | Cơ khí, kim khí, vàng bạc, ô tô – xe máy, tài chính, ngân hàng, kiểm toán, pháp lý | Vật liệu kim loại; tính chất phân định, quy củ |
| Mộc | Đồ gỗ, giấy, in, nông nghiệp, cây cảnh, dược thảo, giáo dục, xuất bản, thời trang vải sợi | Vật liệu thực vật; tính chất nuôi dưỡng, phát triển |
| Thủy | Vận tải, logistics, thủy sản, đồ uống, du lịch, thương mại, truyền thông, vệ sinh | Tính chất lưu thông, trao đổi; vật liệu nước |
| Hỏa | Điện, năng lượng, nhà hàng có bếp, quảng cáo, sự kiện, mỹ phẩm, ánh sáng, nhiếp ảnh | Lửa, nhiệt, ánh sáng; tính chất thu hút chú ý |
| Thổ | Xây dựng, bất động sản, vật liệu xây dựng, gốm sứ, nông sản thô, kho bãi, bảo hiểm | Vật liệu đất đá; tính chất tích trữ, nền tảng |
Một số dòng có lý do khá xa với vật liệu: bảo hiểm xếp Thổ vì "nền tảng, che chắn"; truyền thông xếp Thủy vì "lưu thông thông tin". Những cách xếp ấy là suy diễn từ tính chất, nên dễ bị người khác xếp lại theo suy diễn khác. Ghi rõ lý do khi bạn chọn một hành cho ngành của mình.
Những ngành hay bị xếp lệch
Bảng dưới liệt kê các ngành mà người xem thường đưa ra hai, ba kết quả, kèm lý lẽ của từng cách. Biết trước chỗ lệch giúp bạn không bất ngờ khi nghe lời khuyên trái nhau.
| Ngành | Các hành hay được gán | Lý lẽ của từng cách |
|---|---|---|
| Công nghệ thông tin, phần mềm | Hỏa / Kim / Thủy | Hỏa vì điện; Kim vì máy móc, linh kiện; Thủy vì dữ liệu lưu chuyển |
| Ăn uống | Hỏa / Thổ / Thủy | Hỏa vì bếp; Thổ vì lương thực; Thủy nếu chủ yếu bán đồ uống |
| Mỹ phẩm, làm đẹp | Hỏa / Thủy / Mộc | Hỏa vì làm rạng rỡ; Thủy vì dạng lỏng, dưỡng ẩm; Mộc nếu nguồn gốc thảo mộc |
| Giáo dục trực tuyến | Mộc / Hỏa | Mộc vì giáo dục; Hỏa vì hoạt động trên nền điện tử |
| Y tế, dược phẩm | Mộc / Thủy / Kim | Mộc vì dược thảo; Thủy vì dung dịch; Kim vì dụng cụ |
Với các ngành trong bảng, không có đáp án "đúng". Cách làm hợp lý là chọn căn cứ phản ánh điều khách cảm nhận nhiều nhất. Ví dụ giả định: một tiệm trà sữa, khách thấy đồ uống, đá, ly nhựa; xếp Thủy theo sản phẩm sẽ thuận với cảm nhận của khách hơn là xếp Hỏa theo cái bếp nấu trân châu phía sau.
Ví dụ giả định: ba tiệm nhỏ, ba cách xếp
Tiệm sửa xe máy ở Thái Nguyên. Theo vật liệu, tiệm làm với kim loại, ốc vít, xích, nên xếp Kim. Theo tính chất, sửa xe giúp người ta đi lại, có người xếp Thủy vì gắn với lưu thông. Chủ tiệm chọn Kim vì khách nhìn vào là thấy đồ nghề sắt thép; màu thương hiệu chọn xám bạc với điểm nhấn vàng đất (Thổ sinh Kim).
Tiệm bánh mì ở Vĩnh Long. Theo bếp lò, xếp Hỏa; theo sản phẩm là bột mì, xếp Thổ. Chủ tiệm chọn Thổ vì muốn nhấn vào chuyện bánh làm từ nguyên liệu đồng ruộng, tên tiệm gợi đồng lúa, màu vàng nâu ấm; lò nướng đỏ lửa được giữ làm hình ảnh phụ (Hỏa sinh Thổ, theo quan niệm là thuận).
Văn phòng dạy kỹ năng trực tuyến ở Hải Phòng. Theo giáo dục, xếp Mộc; theo nền tảng điện tử, xếp Hỏa. Nhóm sáng lập chọn Mộc vì điều họ bán là sự tiến bộ của học viên, không phải công nghệ; màu chính xanh lá, màu phụ xanh than (Thủy sinh Mộc).
Điểm chung. Trong cả ba ví dụ giả định, quyết định xếp hành đi từ câu hỏi "khách thấy gì, mình muốn khách nhớ gì", không từ bảng tra. Bảng tra chỉ gợi ra các khả năng; người làm thương hiệu chọn khả năng nào kể được câu chuyện của mình rõ nhất.
Doanh nghiệp làm nhiều ngành
Doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam thường đăng ký nhiều ngành nghề, dù hoạt động thực tế tập trung vào một, hai ngành. Theo quan niệm, người ta lấy hành của ngành chính, tức ngành tạo ra phần lớn doanh thu hoặc ngành mà khách nhắc đến khi nói về doanh nghiệp. Danh sách ngành trên giấy đăng ký không phải căn cứ, vì nó thường ghi thừa để dự phòng.
Khi hai ngành chính có hành khác nhau, ví dụ giả định một công ty vừa làm nội thất gỗ (Mộc) vừa thi công xây dựng (Thổ) — Mộc khắc Thổ theo quan niệm — có ba hướng xử lý hay gặp. Hướng một: lấy hành ngành lớn hơn làm chủ. Hướng hai: chọn màu, hình thuộc hành trung gian nối hai hành theo vòng tương sinh; với cặp Mộc – Thổ, Hỏa đứng giữa (Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ). Hướng ba: tách thành hai thương hiệu con, mỗi thương hiệu một bộ nhận diện.
Hướng ba nghe có vẻ phức tạp nhưng nhiều khi lại hợp lý cả về kinh doanh, vì khách của hai mảng khác nhau và cần thông điệp khác nhau. Lớp ngũ hành ở đây chỉ là một lý do phụ khiến doanh nghiệp nhìn lại cấu trúc thương hiệu của mình.
Dùng hành của ngành khi chọn tên và màu
Sau khi đã xếp ngành, kết quả được dùng như một điểm đối chiếu. Trình tự hay gặp:
- Ghi hành của ngành chính và căn cứ đã dùng để xếp.
- Xác định hành "nâng đỡ" theo vòng tương sinh: hành sinh ra hành của ngành. Ví dụ ngành Mộc thì hành nâng đỡ là Thủy.
- Với tên thương hiệu, ưu tiên những phương án mang hành cùng ngành hoặc hành nâng đỡ, nếu chúng đã qua các phép lọc pháp lý và đọc thử.
- Với màu, chọn màu chính thuộc hành ngành hoặc hành nâng đỡ, màu phụ theo tương sinh.
- Tránh đặt hành khắc ngành ở vị trí nổi nhất, ví dụ ngành Mộc tránh màu chính thuộc Kim, theo quan niệm.
- Ghi kết quả vào tài liệu thương hiệu và dừng, không tính tiếp theo nhiều cách khác.
Có người chọn ngược lại: dùng hành mà ngành "sinh ra", với lý lẽ thương hiệu là nơi ngành toả ra bên ngoài. Cả hai cách đều là suy diễn từ vòng tương sinh; chọn một cách và dùng nhất quán quan trọng hơn chọn đúng cách nào.
Giới hạn của việc xếp ngành theo ngũ hành
Ngũ hành là một hệ phân loại ra đời từ một xã hội nông nghiệp, nơi nghề nghiệp gắn chặt với vật liệu. Khi áp vào nền kinh tế dịch vụ và số hoá hôm nay, phần lớn việc xếp ngành là suy diễn, và mỗi suy diễn đều có thể bị thay bằng suy diễn khác hợp lý không kém. Đó là lý do bảng ngành nghề theo ngũ hành của các sách không giống nhau.
Điều này không làm việc xếp ngành mất giá trị với người tin, nhưng nó đặt việc xếp ngành vào đúng vai: một cách sắp xếp ý tưởng cho tên và màu, không phải căn cứ để đánh giá một ngành là "tốt" hay "xấu" với một người, càng không phải lý do để chọn hay bỏ một nghề. Chọn nghề dựa vào năng lực, thị trường và điều kiện thực tế; ngũ hành của ngành chỉ nên xuất hiện ở bước trang trí cho thương hiệu. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Một dấu hiệu cho thấy việc xếp ngành đang đi quá đà là khi nó bắt đầu chi phối những quyết định không liên quan đến hình ảnh: chọn nhà cung cấp, chọn đối tác, chọn nhân viên theo hành của họ. Ở những chỗ ấy, tiêu chí năng lực, giá, chất lượng và pháp lý mới là thứ cần cân; dừng lớp ngũ hành ở tên, màu và hình là cách giữ nó đúng vai văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Ngành công nghệ thông tin thuộc hành gì?
Không có câu trả lời thống nhất. Người xếp theo điện năng chọn Hỏa, người xếp theo máy móc chọn Kim, người xếp theo dòng dữ liệu chọn Thủy. Chọn một cách bạn thấy mô tả đúng nhất công việc và dùng nhất quán.
Nhà hàng thuộc hành Hỏa hay Thổ?
Nhiều người xếp Hỏa vì bếp lửa là trung tâm; người khác xếp Thổ vì sản phẩm là lương thực. Quán chủ yếu bán đồ uống thì hay được xếp Thủy. Căn cứ theo điều khách cảm nhận nhiều nhất thường dễ thống nhất hơn.
Ngành tài chính vì sao hay được xếp Kim?
Vì tiền xưa là kim loại, và hoạt động tài chính mang tính phân định, tính toán, quy củ, những tính chất mà quan niệm gán cho hành Kim. Đây là suy diễn văn hoá, không phải quy tắc cổ thư ghi sẵn.
Doanh nghiệp đăng ký nhiều ngành thì lấy ngành nào?
Theo quan niệm, lấy ngành chính, tức ngành tạo ra phần lớn doanh thu hoặc ngành khách nhắc tới khi nói về doanh nghiệp. Danh sách ngành trên giấy đăng ký thường ghi thừa nên không phải căn cứ.
Hành của ngành có liên quan đến mệnh của người làm nghề không?
Có người đối chiếu hai thứ này để nói nghề "hợp" hay "không hợp" người. Trang này không phán việc chọn nghề theo mệnh; chọn nghề nên dựa vào năng lực, sở thích và thị trường, còn ngũ hành chỉ nên dùng cho phần trang trí thương hiệu.
Có nên chọn màu khắc hành ngành để "tạo khác biệt" không?
Theo quan niệm, nhiều người tránh đặt màu khắc hành ngành ở vị trí nổi nhất. Về nhận diện, khác biệt với đối thủ là quan trọng; nếu màu bạn muốn rơi vào hành khắc, có thể giảm diện tích hoặc thêm màu trung gian.