Ở đình, chùa, đền Việt, nền thường được tôn cao hơn mặt đất xung quanh, tòa phía sau cao hơn tòa phía trước, còn sân lát gạch dốc nhẹ ra phía cổng hoặc phía hồ. Phong thủy gọi đó là "tiền thấp hậu cao": phía trước thấp và thoáng để đón khí, phía sau cao và vững để làm chỗ tựa.
Nguyên tắc này trùng khít với kỹ thuật xây dựng ở vùng khí hậu nhiều mưa: nền cao giữ gỗ khô, sân dốc cho nước thoát, tòa sau cao cho mái không đổ nước vào nhau. Bài này đi qua từng phần nền, thềm, sân, giải thích cả lớp quan niệm lẫn lớp kỹ thuật, và nói về một vấn đề đang rất phổ biến: đường làng bê tông được tôn cao hơn sân đình, khiến công trình cổ thành "lòng chảo".
Tiền thấp hậu cao nghĩa là gì ở đình chùa
Tiền thấp hậu cao là một trong những khẩu quyết phong thủy hay gặp nhất, áp cho cả nhà ở lẫn nơi thờ. Ở cấp cảnh quan, nó nói chỗ đất tốt là chỗ phía sau có núi, gò, phía trước có đồng, nước. Ở cấp công trình, nó nói các tòa nhà nên cao dần từ ngoài vào trong.
Ở một ngôi đình hay đền có nhiều tòa, bạn có thể thấy nguyên tắc này rất rõ: sân thấp nhất, nền tòa ngoài cao hơn sân vài bậc, nền tòa giữa cao hơn chút nữa, hậu cung cao nhất. Mái các tòa cũng thường cao dần, nhìn từ cổng vào thấy lớp lớp mái chồng lên nhau.
Theo quan niệm, khí từ minh đường phía trước đi vào, lên dần, rồi tụ ở chỗ cao và kín nhất là gian thờ chính. Đây là quan niệm, mức tin tùy mỗi người. Về cảm nhận, người đi vào luôn phải bước lên, hướng mắt lên, một trải nghiệm tự nhiên tạo sự tôn kính mà kiến trúc nơi thờ ở nhiều nền văn hóa đều dùng.
Nền tôn cao: những lý do thực tế đứng sau
Chống ẩm và mục chân cột. Đình chùa cổ dùng kết cấu gỗ, cột đặt trên chân tảng đá. Nền cao giúp chân cột ít tiếp xúc nước mưa, hơi ẩm từ đất, nhờ đó gỗ bền hơn nhiều đời. Đây có lẽ là lý do quan trọng nhất.
Tránh ngập. Đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ đều chịu lụt, triều. Nền cao giữ cho gian thờ, đồ thờ, sắc phong không bị ngâm nước; ngày lụt, đình chùa còn là chỗ dân tránh nước.
Hạn chế mối. Mối đi từ đất lên gỗ. Nền cao, chân tảng đá và lớp gạch lát dày làm đường đi của mối khó hơn, dù không chặn hẳn.
Thông gió dưới sàn. Ở những đình có sàn gỗ, khoảng trống dưới sàn trên nền cao giúp gió lùa, giữ ván sàn khô.
Thể hiện vị thế. Một công trình đứng trên nền cao, có bậc thềm dẫn lên, tự nhiên trông bề thế hơn nhà dân xung quanh. Đây là lý do văn hóa, đi cùng với quan niệm phong thủy về thế cao.
Bậc thềm: số bậc và cách làm
Lối từ sân lên tòa chính thường qua một hàng bậc thềm, phổ biến là ba bậc, gọi chung là tam cấp; công trình lớn có năm, bảy hay nhiều bậc hơn. Theo quan niệm âm dương, số lẻ thuộc dương, hợp với lối đi lên nơi thờ; có nơi còn gắn số bậc với các vòng đếm dân gian. Những cách đếm này là quan niệm, khác nhau giữa các vùng, và không có văn bản chung bắt buộc.
Về kỹ thuật, bậc thềm đình chùa xưa thường làm bằng đá xanh hoặc đá ong, mặt bậc rộng, cổ bậc thấp, đi rất êm. Hai bên bậc có khi có bó vỉa, đầu bậc đắp hình rồng, nghê hay cuộn mây. Độ cao mỗi bậc vừa phải giúp người già, trẻ nhỏ lên xuống an toàn, điều rất quan trọng với nơi đông người cao tuổi đến lễ.
Khi tu sửa, lỗi hay gặp là làm bậc mới bằng đá mài bóng, gạch men trơn. Ngày mưa, mặt bậc bóng rất dễ gây trượt ngã. Nếu phải thay, nên chọn đá có mặt nhám, giữ kích thước bậc gần với bậc cũ, và cân nhắc làm tay vịn kín đáo ở công trình có nhiều người già.
Sân đình chùa: vật liệu và độ dốc
Sân là phần dễ bị thay đổi nhất khi tu sửa. Bảng dưới so các loại vật liệu sân hay gặp, giúp bạn hiểu vì sao sân gạch cũ vẫn được quý.
| Vật liệu sân | Ưu điểm | Nhược điểm | Ghi chú theo phong thủy và cảnh quan |
|---|---|---|---|
| Gạch nung lát nghiêng hoặc lát phẳng | Thấm nước một phần, mát chân, rêu mọc làm mềm cảnh | Rêu trơn khi mưa, cần cọ định kỳ | Hợp với công trình cổ, màu đất ấm |
| Đá ong | Bền, thấm nước, màu đặc trưng xứ Đoài | Mặt sần, khó đi với giày cao gót | Gắn với vùng có đá ong như Hà Nội phía tây |
| Đá xanh | Rất bền, chịu tải tốt | Nóng vào mùa hè, trơn khi mài bóng | Hợp với công trình lớn, lối thần đạo |
| Bê tông, gạch men | Rẻ, nhanh, dễ làm | Không thấm, nóng, trơn, lệch phong cách | Làm mất nét cổ, nước dồn về một chỗ |
Dù dùng vật liệu nào, sân nên có độ dốc nhẹ ra phía cổng, phía hồ hay ra rãnh thoát hai bên, để nước mưa không chảy ngược vào chân thềm. Phong thủy nói sân là minh đường cần "sáng và sạch"; về kỹ thuật, một sân thoát nước tốt là sân không đọng nước, không rêu dày, không ngập chân cột.
Cao độ giữa các tòa và quan hệ mái
Trong một quần thể nhiều tòa, cao độ nền và cao độ mái được sắp xếp có chủ ý. Tòa sau cao hơn tòa trước giúp mái tòa trước không che khuất tòa sau khi nhìn từ sân, và nước mưa từ mái tòa sau đổ xuống ống máng hoặc rãnh giữa hai tòa, không tràn vào gian thờ.
Ở các công trình nối hai tòa bằng ống muống hay tòa nối, chỗ giao giữa hai mái là chỗ dễ dột nhất. Thợ xưa xử lý bằng máng xối, bằng độ chênh cao vừa đủ giữa hai mái. Khi sửa sang, nếu tôn nền một tòa mà không tính tòa kia, độ chênh có thể bị đảo ngược, sinh dột và ứ nước.
Phong thủy coi việc tòa sau thấp hơn tòa trước là "tiền cao hậu thấp", thế bị coi là không vững theo quan niệm. Nhìn theo kỹ thuật, đó cũng là thế khiến nước đổ ngược vào trong. Hai cách nhìn cho cùng một lời khuyên: khi tu sửa phải đo cao độ toàn quần thể, không sửa từng tòa riêng lẻ.
Chân tảng đá: chỗ gỗ gặp nền
Ở đình chùa cổ, cột gỗ không chôn xuống đất mà đặt trên chân tảng, tức khối đá kê dưới chân cột, mặt trên thường tạc hình hoa sen hoặc vành tròn. Chân tảng ngăn hơi ẩm và nước mưa thấm vào đầu cột, và cho phép cả bộ khung gỗ "đứng" trên nền như một khối, có thể tháo dựng lại khi cần.
Quan hệ giữa chân tảng và mặt nền là một chi tiết nhỏ mà rất quan trọng. Nếu mặt nền được tôn lên quá mặt chân tảng, đầu cột sẽ bị vùi, nước đọng quanh chân cột, gỗ mục rất nhanh. Đây là lỗi hay gặp khi lát lại nền bằng vữa xi măng dày hoặc đổ thêm một lớp gạch mới chồng lên lớp cũ.
Theo quan niệm, cột là "xương" của ngôi đình, chân tảng là chỗ xương chạm đất, cần vững và khô. Theo kỹ thuật, giữ mặt chân tảng cao hơn mặt nền, có khe thoát nước quanh chân cột là nguyên tắc bảo tồn cơ bản. Khi tu sửa nền, hãy đo khoảng cách từ mặt chân tảng tới mặt nền trước và sau khi làm.
Khi đường làng cao hơn sân đình: vấn đề đang rất phổ biến
Ở nhiều làng, đường bê tông được tôn cao sau mỗi lần làm lại, trong khi sân đình chùa giữ nguyên. Kết quả là công trình cổ nằm thấp hơn đường, thành "lòng chảo". Hệ quả và cách nghĩ hướng xử lý:
- Nước mưa từ đường chảy ngược vào sân, đọng lâu, ngấm vào chân thềm và chân tảng.
- Gỗ chân cột ẩm lâu ngày, mục nhanh, mối dễ tấn công.
- Mất thế "tiền thấp hậu cao" so với cảnh quan: nhìn từ đường, công trình như bị lún xuống.
- Không nên vội tôn sân lên bằng đường: tôn sân mà không nâng nền tòa sẽ làm nền tòa thấp hơn sân, còn tệ hơn.
- Hướng xử lý thường cân nhắc: làm rãnh chặn nước dọc mép đường, cải tạo hệ thoát nước sân ra hồ hoặc cống, và nếu buộc phải nâng nền thì nâng cả công trình theo phương án bảo tồn có chuyên môn.
- Bàn với chính quyền khi làm đường mới để giữ cao độ đường quanh di tích không vượt quá sân.
Đây là ví dụ rõ cho thấy một khẩu quyết phong thủy tưởng chỉ là quan niệm lại chạm đúng vấn đề kỹ thuật thật. Giữ "tiền thấp hậu cao" ở đây chính là giữ cho nước chảy ra khỏi công trình.
Ghi lại cao độ đình chùa làng trước khi sửa
Nếu làng bạn sắp sửa sân, làm đường quanh đình chùa, một bộ số đo đơn giản sẽ giúp tránh nhiều sai lầm. Có thể nhờ thợ có máy thủy bình hoặc dùng ống nước theo cách cũ.
- Chọn một mốc cố định, ví dụ mặt bậc trên cùng của tòa chính, coi là mốc 0.
- Đo cao độ mặt sân ở nhiều điểm: sát thềm, giữa sân, sát cổng, sát hồ.
- Đo cao độ mặt đường làng ngay trước cổng và hai bên.
- Đo cao độ nền từng tòa và chân tảng cột ở vài vị trí.
- Vẽ một sơ đồ đơn giản ghi các số đo (ví dụ giả định: sân thấp hơn thềm 45 cm, đường cao hơn mép sân 10 cm).
- Chụp ảnh các điểm đo, lưu cùng sơ đồ trong hồ sơ của làng.
- Dùng bộ số này khi bàn với đơn vị làm đường và người thiết kế tu bổ.
Bộ số đo vài trang giấy này thường có ích hơn mọi lời bàn tốt xấu, vì nó cho mọi người cùng nhìn thấy nước sẽ chảy đi đâu.
Câu hỏi thường gặp
Tiền thấp hậu cao là gì?
Đây là khẩu quyết phong thủy nói phía trước công trình nên thấp, thoáng, phía sau cao, vững. Ở đình chùa, nó thể hiện qua sân thấp, nền các tòa cao dần từ ngoài vào trong, mái tòa sau cao hơn tòa trước. Về kỹ thuật, cách sắp xếp này giúp nước mưa thoát ra ngoài.
Vì sao bậc thềm đình chùa thường là số lẻ?
Theo quan niệm âm dương, số lẻ thuộc dương, hợp với lối đi lên nơi thờ, nên ba, năm, bảy bậc phổ biến. Đây là quan niệm dân gian, khác nhau giữa các vùng, không phải quy định bắt buộc. Điều quan trọng hơn là bậc đủ thấp và không trơn.
Có nên thay sân gạch cũ bằng đá mài cho sạch đẹp?
Nên cân nhắc kỹ. Đá mài bóng rất trơn khi mưa, nóng vào mùa hè và làm mất nét cổ. Sân gạch cũ thấm nước, mát chân và hợp cảnh. Nếu gạch hỏng, nên thay bằng gạch cùng loại, giữ cách lát cũ.
Đường làng cao hơn sân đình thì xử lý thế nào?
Không nên vội tôn sân bằng đường vì sẽ làm nền tòa thấp hơn sân. Thường cân nhắc làm rãnh chặn nước dọc đường, cải tạo thoát nước sân, và nếu phải nâng thì nâng cả công trình theo phương án bảo tồn có chuyên môn.
Rêu trên sân đình có nên cạo sạch không?
Rêu làm cảnh đẹp nhưng trơn khi mưa, nguy hiểm cho người già và trẻ nhỏ. Nên cọ rêu ở lối đi chính, bậc thềm và quanh hồ, có thể để rêu ở phần sân ít người đi để giữ nét cổ.
Nhà ở có cần tiền thấp hậu cao như đình chùa không?
Nguyên tắc này dùng được cho nhà ở theo nghĩa kỹ thuật: nền nhà cao hơn sân, sân cao hơn đường, nước thoát ra ngoài. Còn chuyện nhà phía sau phải cao hơn phía trước bao nhiêu là quan niệm, mức tin tùy mỗi người.