Về phong thủy, nâng tầng là đợt sửa đụng tới ba thứ mà các trường phái đều coi trọng: mái nhà, vị trí bàn thờ và trục cầu thang. Theo quan niệm phổ biến, khi lên thêm tầng nên đưa phòng thờ lên tầng mới trên cùng hoặc giữ cho phía trên bàn thờ là không gian sạch, yên; cầu thang nối dài giữ cùng trục; mái mới làm chắc và kín. Về kỹ thuật, câu hỏi đầu tiên luôn là móng và cột cũ có chịu thêm được tải hay không.
Bài này đi qua từng phần theo thứ tự nên quyết định, từ việc kiểm móng tới chuyện nhà mình sẽ cao hơn nhà hàng xóm. Những nhận định theo phong thủy đều kèm lý do thực tế; phần thuần quan niệm được ghi rõ, mức tin tuỳ mỗi người. Bài không thay cho khảo sát của kỹ sư kết cấu và không thay giấy phép.
Câu hỏi đầu tiên: móng cũ chịu thêm được bao nhiêu
Mọi lời bàn về phong thủy tầng mới chỉ có ý nghĩa khi tầng đó đứng được. Một ngôi nhà được thiết kế cho hai tầng có móng, cột, dầm tính cho tải hai tầng, cộng một phần dự phòng. Thêm một tầng bê tông là thêm một khối nặng đáng kể, đè xuống chính những cấu kiện đã già đi theo năm tháng. Nhà xây ở vùng đất yếu như nhiều nơi ở TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Cà Mau càng phải cẩn trọng hơn.
Trình tự hợp lý là mời đơn vị có chức năng khảo sát, kiểm định hiện trạng: xem bản vẽ cũ nếu còn, đục kiểm tra móng ở vài điểm, đo cường độ bê tông, xem cốt thép cột, ghi lại vết nứt. Kết quả có thể là được nâng thêm một tầng như dự định, được nâng nhưng phải gia cường cột và móng, chỉ được làm tầng nhẹ bằng khung thép và mái nhẹ, hoặc không nên nâng.
Ở góc nhìn phong thủy, phần móng tương ứng với cái "gốc" của ngôi nhà. Quan niệm xưa coi trọng nền vững, ít ai nói thẳng bằng con số nhưng ý thì rất rõ: nhà không vững gốc thì mọi bố trí phía trên đều vô nghĩa. Đây là chỗ hiếm hoi mà phong thủy và kết cấu nói cùng một câu.
Bàn thờ và phòng thờ khi nhà cao thêm
Quan niệm cơ bản. Nhiều gia đình Việt đặt phòng thờ ở tầng trên cùng để phía trên bàn thờ không có phòng ngủ, nhà vệ sinh hay lối đi. Theo quan niệm, đó là cách giữ chỗ thờ ở vị trí cao, không bị "đè". Về thực tế, tầng trên cùng cũng là tầng yên, ít người qua lại.
Khi nâng tầng, chỗ thờ cũ không còn ở trên cùng. Gia đình thường chọn một trong hai hướng: đưa phòng thờ lên tầng mới, hoặc giữ bàn thờ ở chỗ cũ và bố trí phần ngay phía trên nó thành không gian ít dùng, sạch sẽ, như phòng sinh hoạt chung, kho đồ khô, hoặc khoảng thông tầng.
Nếu đưa lên tầng mới. Việc dời bàn thờ thường đi kèm lễ xin dời trước khi dỡ mái và lễ an vị khi phòng thờ mới hoàn thiện. Trong thời gian thi công, bàn thờ được đặt tạm ở một chỗ cao ráo, sạch sẽ ở tầng dưới.
Nếu giữ chỗ cũ. Tránh đặt nhà vệ sinh, giường ngủ, bếp ngay trên đầu bàn thờ. Với sàn mới, cũng nên tránh đi ống thoát nước ngang trần phòng thờ, vì tiếng xả và nguy cơ rò rỉ là chuyện có thật, không riêng gì quan niệm.
Phòng thờ mới trên tầng thượng. Tầng trên cùng nóng nhất và dễ thấm nhất. Phòng thờ đặt ở đây cần mái chống nóng, chống thấm kỹ, và lối thắp hương an toàn, đặc biệt cho người lớn tuổi phải leo nhiều bậc.
Mái mới và chuyện "cất nóc lần hai"
Nâng tầng gần như luôn đi kèm việc dỡ mái cũ. Trong tục làm nhà, mái nhà và lễ cất nóc là một mốc lớn; vì vậy khi đổ mái cho tầng mới, nhiều gia đình coi đó như cất nóc lần nữa, làm một mâm lễ nhỏ, đãi thợ một bữa. Đây là phong tục, làm hay không tuỳ gia đình, và lễ đơn giản cũng không sao.
Về phong thủy, các phái có chung một ý: mái là phần che chở, phải kín, chắc, không dột. Phái Huyền không còn có ý niệm rằng việc thay mái là một trong những thao tác làm thay đổi "vận" của ngôi nhà, vì nhà sau khi thay mái được coi như bắt đầu một chu kỳ mới; người theo phái này vì vậy hay chọn thời điểm đổ mái cẩn thận. Bạn không theo phái này thì cứ coi đây là một kiến thức để hiểu vì sao có người xem kỹ ngày đổ mái.
Về kỹ thuật, khoảng thời gian nhà không có mái là lúc dễ hỏng nhất. Nước mưa ngấm xuống sàn, xuống tường, đồ đạc tầng dưới ướt. Chọn mùa khô, chuẩn bị bạt che, làm nhanh phần kết cấu mái là những việc giảm thiệt hại thật, cũng là cách giữ cho cả nhà yên tâm suốt đợt sửa.
Cầu thang nối dài và trục nhà
Tầng mới phải có lối lên, và cầu thang nối dài là chỗ hay bị làm tạm bợ. Những điểm nên giữ:
- Giữ cùng trục với cầu thang cũ nếu được. Theo quan niệm, cầu thang là đường dẫn khí giữa các tầng; về thực tế, cùng trục thì kết cấu gọn và không phải đục thêm sàn ở chỗ khác.
- Không để chân cầu thang mới đâm thẳng vào cửa phòng ngủ hay cửa phòng thờ ở tầng dưới nó. Người ta kiêng chuyện "thang xung cửa", lý do thực tế là tiếng bước chân và luồng người đi lại sát cửa phòng.
- Chiều cao và độ dốc bậc phải giống các đoạn dưới. Bậc thay đổi đột ngột giữa chừng là nguyên nhân hay gặp của vấp ngã, nhất là với người già.
- Nếu có giếng trời, xem có nối dài lên tầng mới được không. Tầng mới không nên bịt kín giếng trời cũ, vì phần giữa nhà sẽ tối và bí hơn hẳn.
- Lan can, tay vịn ở tầng mới làm đủ chiều cao, khoảng hở nan nhỏ đủ để trẻ không chui lọt.
Nhà cao vượt hẳn hàng xóm: quan niệm và thực tế
Khi nâng tầng, ngôi nhà có thể trở thành căn cao nhất dãy. Trong phong thủy hình thế, nhà đứng một mình vượt hẳn lên giữa các nhà thấp được gọi là thế "cô phong", được coi là chịu gió nhiều, thiếu chỗ dựa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng nó trỏ vào những điều có thật: tầng trên cùng của nhà cao hơn xung quanh hứng gió mạnh, nắng cả bốn phía, và cũng là điểm dễ bị sét đánh hơn.
Các cách xử lý vì vậy rất cụ thể: mái chống nóng tốt, cửa sổ tầng trên cùng có lớp che nắng, kiểm tra hệ chống sét, làm chắc mái tôn hoặc mái ngói trước mùa bão. Nhà ở các tỉnh ven biển miền Trung như Quảng Ngãi, Quảng Trị càng cần neo mái kỹ.
Còn một khía cạnh nữa là quan hệ với nhà bên cạnh. Tầng mới có thể che nắng, chặn gió của hàng xóm, hoặc mở cửa sổ nhìn thẳng xuống sân nhà người ta. Theo phong thủy, sự hoà thuận với láng giềng được coi là một phần của "khí" quanh nhà; theo đời sống, nó là điều kiện để đợt sửa không thành tranh chấp. Hỏi chuyện trước với nhà bên cạnh, bố trí cửa sổ không nhìn thẳng sang nhà họ, là cách làm nhẹ nhàng mà hiệu quả.
Tầng mới dùng làm gì cho hợp
Mỗi gia đình nâng tầng vì một lý do khác nhau. Bảng dưới đối chiếu các công năng hay đặt ở tầng mới với quan niệm và điều kiện thực tế.
| Công năng ở tầng mới | Quan niệm thường gặp | Điều kiện thực tế cần có |
|---|---|---|
| Phòng thờ | Hợp, vì là tầng cao nhất, yên tĩnh | Chống nóng, chống thấm, lối lên an toàn cho người lớn tuổi |
| Phòng ngủ cho con lớn | Được, miễn không nằm ngay trên bàn thờ nếu bàn thờ giữ ở tầng dưới | Cách nhiệt mái, cửa sổ thông gió, lối thoát khi có cháy |
| Phòng sinh hoạt chung, phòng đọc | Hợp làm "lớp đệm" phía trên phòng thờ cũ | Ánh sáng, thông gió, ít đồ nặng |
| Sân phơi, vườn trên mái | Được coi là giữ phần trên nhà thoáng | Chống thấm, tải trọng của đất và bồn cây |
| Phòng cho thuê | Cần lối đi riêng để không cắt ngang khu thờ cúng, sinh hoạt | Lối thoát nạn, điện nước riêng, quy định cho thuê địa phương |
Không có công năng nào là "phạm" tuyệt đối; điều được nhắc nhiều nhất chỉ là thứ gì nằm ngay trên đầu bàn thờ và phòng ngủ. Khi chưa chắc, bạn có thể vẽ mặt cắt đứng của cả nhà, xếp các phòng chồng lên nhau, rồi kiểm từng cặp trên – dưới.
Trình tự một đợt nâng tầng gọn
Gộp cả phần tập quán và phần kỹ thuật, một đợt nâng tầng thường đi theo thứ tự sau:
- Khảo sát kết cấu, có kết luận bằng văn bản về khả năng nâng tầng.
- Thiết kế tầng mới, quyết định vị trí phòng thờ, cầu thang, giếng trời; vẽ mặt cắt kiểm tra các phòng chồng nhau.
- Xin giấy phép xây dựng theo quy định địa phương; lập biên bản hiện trạng nhà liền kề.
- Chọn khoảng thời gian thi công vào mùa khô; nếu gia đình theo tập quán thì chọn ngày bắt đầu và ngày đổ mái trong khoảng đó.
- Làm lễ xin dời bàn thờ nếu cần, chuyển bàn thờ và đồ đạc tầng trên xuống chỗ an toàn.
- Dỡ mái, gia cường nếu có, thi công tầng mới, đổ mái; nhiều nhà làm lễ nhỏ khi đổ mái.
- Hoàn thiện, chống thấm, kiểm tra điện nước, an vị bàn thờ, dọn về.
Thứ tự này đặt khảo sát và giấy phép lên trước chuyện chọn ngày. Lý do rất đơn giản: ngày đẹp mà không được phép làm hoặc móng không chịu nổi thì cũng phải dời. Ngược lại, khi đã chắc phần kỹ thuật, việc chọn ngày chỉ còn là chọn trong một khoảng thời gian định sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hai tầng nâng lên ba tầng có cần xin phép không?
Ở đô thị, nâng tầng thường được coi là thay đổi quy mô công trình nên phải xin phép theo nguyên lý của Luật Xây dựng. Một số trường hợp ở nông thôn có thể được miễn. Quy định chi tiết có thể thay đổi, bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan cấp phép ở địa phương trước khi làm.
Có nên làm tầng mới bằng khung thép cho nhẹ không?
Khi móng cũ chỉ chịu thêm được ít tải, kỹ sư thường đề xuất khung thép và mái nhẹ thay cho bê tông. Phong thủy không có quy định riêng về vật liệu khung. Điều cần chú ý là chống nóng, chống ồn khi mưa và chống gỉ cho phần thép lộ.
Nâng tầng có phải dời bàn thờ đi chỗ khác không?
Khi dỡ mái hoặc thi công ngay trên phòng thờ thì gần như phải dời tạm để tránh bụi, nước và vật rơi. Nhiều gia đình làm lễ xin dời trước, đặt bàn thờ tạm ở chỗ sạch, cao ráo, rồi an vị lại khi xong. Dời lên tầng mới hay giữ chỗ cũ là quyết định của gia đình.
Tầng mới có được đặt nhà vệ sinh không?
Được, miễn là không nằm ngay trên bàn thờ, bếp hay giường ngủ tầng dưới theo quan niệm phổ biến. Về kỹ thuật, nhà vệ sinh tầng mới cần đường ống đi gọn, chống thấm kỹ sàn và tường, có ống thông hơi đúng cách.
Nhà nâng tầng cao hơn hàng xóm có sao không?
Theo quan niệm hình thế, nhà vượt hẳn xung quanh được gọi là cô phong, chịu gió nắng nhiều. Mặt thực tế là tầng trên cùng nóng hơn, gió mạnh hơn, cần chống sét. Làm mái chống nóng, neo mái chắc và nói chuyện trước với hàng xóm là cách xử lý hợp lý.
Có cần làm lễ cất nóc khi đổ mái tầng mới không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình coi ngày đổ mái tầng mới như cất nóc, làm một mâm lễ nhỏ và đãi thợ. Nếu không làm lễ, việc nên làm vẫn là chọn ngày khô ráo cho đổ bê tông và bảo dưỡng mái đúng cách.