Quan niệm phổ biến trong phong thủy nhà ở là trần sáng màu như trời, sàn đậm màu hơn như đất, còn tường đứng giữa, mang màu chủ đạo của căn phòng. Cách chia ba mặt phẳng này gắn với ý niệm trời trên đất dưới, dương ở trên âm ở dưới; nếu đảo ngược, trần tối sàn sáng, nhiều người cho là căn phòng “đè” người ở.
Điều thú vị là cách chia này trùng khá sát với khuyến nghị của ngành chiếu sáng: trần nên phản xạ nhiều ánh sáng nhất, tường ở mức giữa, sàn thấp hơn. Bài này giải thích từng mặt phẳng theo cả hai cách nhìn, gợi ý màu theo ngũ hành cho từng mặt và nói rõ khi nào làm khác cũng không sao. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Trên nhạt dưới đậm: quan niệm và lý do thị giác
Trong tư duy âm dương, trời thuộc dương, nhẹ và sáng, ở trên; đất thuộc âm, nặng và tối hơn, ở dưới. Một ngôi nhà được coi là hài hoà khi giữ đúng trật tự ấy: phần trên thoáng, nhẹ; phần dưới vững, chắc. Trong ngũ hành, sàn gắn với Thổ, hành của sự nâng đỡ; trần ít được gán hành cố định, nhưng hay được ví như bầu trời nên chuộng các màu nhạt, trắng, kem.
Cách cảm nhận của mắt người cũng đi theo trật tự này. Ngoài trời, ánh sáng đến từ trên, mặt đất thường tối hơn bầu trời. Khi bước vào một căn phòng có trần sáng và sàn đậm hơn, não nhận ra một cấu trúc quen thuộc nên thấy yên. Khi trần tối, mặt phẳng phía trên có vẻ hạ thấp xuống, căn phòng như bị nén lại. Đó là lý do trong nhà ở, trần tối màu chỉ hợp với phòng có trần rất cao.
Tường đứng giữa hai cực, là mặt phẳng mắt nhìn thấy nhiều nhất khi ngồi hay đứng. Vì thế màu chủ đạo của căn phòng thường nằm ở tường, và đây là nơi các gợi ý ngũ hành theo phương vị, theo công năng được áp vào. Trần và sàn làm nền; tường kể câu chuyện của căn phòng.
Trần nhà: vì sao hầu hết nên sáng
Trần là mặt phẳng phản xạ ánh sáng quan trọng nhất trong phòng. Đèn hắt trần, ánh sáng từ cửa sổ dội lên trần rồi toả xuống đều khắp phòng. Trần sáng màu làm căn phòng sáng hơn với cùng một lượng đèn, đỡ tốn điện, đỡ tạo vùng tối ở góc. Với nhà ống trần thấp, nhà áp mái, trần trắng hoặc kem còn làm phòng có vẻ cao hơn.
Theo ngũ hành, trần trắng mang sắc Kim, trần kem, vàng rất nhạt mang sắc Thổ nhẹ, trần xanh da trời rất nhạt mang sắc Thủy hoặc Mộc tuỳ sắc độ. Người làm phong thủy hay khuyên tránh trần đỏ đậm, đen hay xanh đậm ở phòng ngủ và phòng khách thấp, vì màu đậm trên đầu tạo cảm giác đè. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng cảm giác thấp và tối khi trần sơn đậm thì hầu như ai cũng thấy.
Trần gỗ là một ngoại lệ quen thuộc. Nhà rường, nhà gỗ cổ có trần và kèo gỗ màu nâu, mà ai bước vào cũng thấy ấm chứ không đè. Lý do là những ngôi nhà ấy thường có mái cao, kèo lộ, khoảng không gian dưới mái lớn. Ở nhà phố trần thấp, nếu muốn dùng gỗ trên trần, nên chọn gỗ màu sáng, chỉ ốp một phần như dải giữa phòng, và để phần còn lại sáng màu.
Tường: mặt phẳng mang màu chủ đạo
Chọn màu theo công năng trước. Phòng ngủ cần dịu: be, kem, xanh rêu nhạt, xám ấm. Phòng khách cần ấm và mở: trắng ngà, vàng nhạt, nâu sáng. Phòng làm việc cần tỉnh: trắng, xanh lá nhạt, xám sáng. Bếp cần sạch và dễ lau: trắng, kem, màu nhạt ở phần tường gần bếp.
Rồi mới đọc ngũ hành. Be, kem, vàng đất là Thổ; trắng, xám là Kim; xanh lá là Mộc; xanh dương, xám xanh đậm là Thủy; hồng, cam đất là Hỏa. Nếu bạn muốn áp phương vị, các bảng phổ biến gợi ý tường phía Đông nghiêng Mộc, phía Nam nghiêng Hỏa nhạt, phía Tây nghiêng Kim, phía Bắc nghiêng Thủy; bài nền về hướng và hành đã có ở danh mục âm dương ngũ hành.
Một mảng tường nhấn. Thay vì sơn cả bốn tường một màu đậm, nhiều nhà chọn một mảng tường nhấn, thường là tường sau đầu giường hoặc sau sofa. Mảng nhấn là nơi tiện nhất để đưa một hành vào phòng: xanh rêu cho Mộc, cam đất cho Hỏa, xanh than cho Thủy. Ba mặt còn lại giữ màu nền nhạt.
Tính đến ánh sáng thật. Cùng một màu xanh nhạt, ở phòng hướng Bắc ít nắng sẽ trông lạnh và xám hơn ở phòng hướng Nam. Thử mẫu sơn trên tường thật, xem vào buổi sáng, buổi chiều và dưới đèn ban đêm trước khi quyết.
Độ bóng. Sơn bóng phản chiếu mạnh, dễ lau nhưng lộ khuyết điểm tường và gây chói; sơn mờ dịu mắt hơn. Theo cách đọc vẻ ngoài, bề mặt bóng thêm sắc Kim, bề mặt mờ gần Thổ. Phòng ngủ thường hợp sơn mờ hoặc bóng nhẹ.
Sàn: hành Thổ của căn phòng
Sàn là nơi chân chạm, là mặt nền đỡ mọi thứ, nên trong ngũ hành nó gần với Thổ hơn cả, bất kể vật liệu là gạch, đá hay gỗ. Quan niệm chuộng sàn màu trung tính hoặc ấm, đậm hơn tường một chút: nâu gỗ, xám ấm, be đậm, đất nung. Những màu ấy cho cảm giác vững, đúng với ý niệm đất ở dưới.
Sàn trắng bóng rất phổ biến ở nhà phố Việt Nam vì sáng và trông sạch. Theo cách đọc vẻ ngoài, sàn trắng bóng mang sắc Kim. Nhược điểm thực tế: lộ vết bẩn, tóc, dấu chân; chói khi nắng chiếu vào; trơn khi ướt. Nếu đã có sàn trắng, thảm màu ấm ở khu ngồi và khu giường là cách đơn giản để thêm Thổ và giảm chói. Sàn đen hoặc rất tối mang sắc Thủy, sang nhưng làm phòng tối đi và lộ bụi trắng; hợp phòng rộng, nhiều ánh sáng.
Một chi tiết an toàn hay bị bỏ qua: tương phản giữa sàn và bậc. Khi sàn, bậc cầu thang và bậc cửa cùng một màu, người cao tuổi và người mắt kém khó nhận ra chỗ chênh. Mép bậc nên có màu hoặc vật liệu khác với mặt sàn. Trong ngôn ngữ ngũ hành, đó chỉ là một đường viền nhỏ; trong đời sống, nó giảm được những cú ngã.
Ba mặt phẳng, mức phản xạ ánh sáng và sắc hành
Bảng dưới đặt cạnh nhau mức phản xạ ánh sáng thường được nêu trong tài liệu thiết kế chiếu sáng (mức tham khảo, không phải quy chuẩn bắt buộc) và cách đọc ngũ hành của các màu hay dùng cho từng mặt phẳng.
| Mặt phẳng | Mức phản xạ thường được khuyến nghị | Màu hay dùng | Sắc hành theo màu |
|---|---|---|---|
| Trần | Cao nhất, khoảng 70–90% | Trắng, kem, xám rất nhạt | Kim (trắng), Thổ nhẹ (kem) |
| Tường | Mức giữa, khoảng 50–70% | Be, ngà, xanh nhạt, xám ấm, một mảng nhấn đậm hơn | Tuỳ màu: Thổ, Kim, Mộc, Thủy, Hỏa nhạt |
| Sàn | Thấp hơn, khoảng 20–40% | Nâu gỗ, xám ấm, be đậm, đất nung | Thổ, Mộc (vân gỗ) |
| Đồ nội thất lớn | Thường ở giữa tường và sàn | Theo phong cách | Theo màu và chất liệu |
Con số phản xạ cho thấy cái lý của quan niệm: trần sáng nhất để ánh sáng dội xuống, sàn tối hơn để không chói và không lộ bẩn, tường ở giữa để mắt dễ chịu khi nhìn ngang. Nếu một căn phòng thấy tối dù đủ đèn, kiểm tra màu trần trước khi mua thêm bóng.
Khi nào làm khác cũng không sao
Trật tự trên nhạt dưới đậm là mặc định tốt, nhưng không phải luật. Một số trường hợp làm khác vẫn hợp lý:
- Phòng trần rất cao, như phòng khách thông tầng: trần màu đậm hơn hoặc gỗ làm phòng ấm và bớt trống trải, không gây cảm giác đè.
- Phòng xem phim tại nhà: trần và tường tối để giảm ánh sáng dội lại màn hình; đây là phòng dùng theo giờ, không phải phòng sinh hoạt cả ngày.
- Nhà nhiều nắng, sàn sáng màu giúp phản xạ ánh sáng sâu vào phòng ở nhà ống thiếu sáng; khi đó trần vẫn nên sáng nhất.
- Quán cà phê, cửa hàng muốn tạo không khí riêng có thể dùng trần đen để giấu đường ống; nhà ở thì cân nhắc kỹ hơn.
- Phòng ngủ trẻ nhỏ có trần sơn xanh trời nhạt hay vẽ mây: vẫn là màu nhạt, vẫn giữ trật tự, chỉ thêm chút Thủy, Mộc vui mắt.
Theo quan niệm, đảo trật tự trời đất là điều nên tránh ở phòng ngủ và phòng khách thấp; ở những trường hợp đặc biệt trên, người làm phong thủy thường linh hoạt hơn. Mức tin tuỳ mỗi người, còn cảm nhận của chính bạn khi ở trong phòng là thước đo đáng tin nhất.
Ví dụ giả định: chia màu ba mặt phẳng cho ba phòng
Ví dụ giả định một nhà phố ở Thái Nguyên. Phòng ngủ tầng hai hướng Bắc, ít nắng, trần thấp: trần trắng ấm, ba tường màu be kem, tường đầu giường xanh rêu nhạt, sàn gỗ màu nâu vừa. Đọc theo ngũ hành, nền Thổ ấm (be, sàn) có điểm Mộc ở đầu giường; đọc theo cảm nhận, phòng hướng Bắc không bị lạnh, trần không bị thấp thêm.
Phòng khách tầng trệt hướng Nam, nắng nhiều: trần trắng, tường trắng ngà, một mảng tường sau sofa màu cam đất nhạt, sàn gạch màu xám ấm, thảm màu nâu. Đọc theo ngũ hành, Hỏa nhạt ở phương Nam, nền Kim và Thổ; theo cảm nhận, phòng sáng mà không chói, màu ấm ở mảng nhấn làm phòng có điểm tựa.
Bếp phía sau nhà: trần trắng chịu ẩm, tường gạch ốp màu kem ở khu nấu, tường còn lại xanh lá rất nhạt, sàn gạch chống trơn màu đất. Theo quan niệm, Mộc nhạt nuôi Hỏa của bếp, sàn Thổ đỡ cả căn bếp. Theo thực tế, màu nhạt dễ thấy bẩn để lau, sàn chống trơn để an toàn. Ba phòng, ba câu chuyện màu, nhưng đều giữ cùng một trật tự: trên nhạt, dưới đậm, tường kể chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Trần nhà nên sơn màu gì theo phong thủy?
Quan niệm phổ biến chuộng trần sáng màu như trắng, kem, xám rất nhạt, vì trần được ví như bầu trời. Về chiếu sáng, trần sáng phản xạ ánh sáng tốt nhất, làm phòng sáng và có vẻ cao hơn. Trần đậm chỉ hợp phòng rất cao hoặc phòng xem phim.
Sàn nhà màu trắng có tốt không?
Sàn trắng mang sắc Kim, sáng và trông sạch, nhưng dễ lộ bẩn, có thể chói khi nắng và trơn khi ướt. Theo quan niệm trên nhạt dưới đậm, sàn nên đậm hơn tường một chút. Nếu đã có sàn trắng, thảm màu ấm ở khu ngồi là cách cân bằng đơn giản.
Trần tối màu có bị coi là xấu không?
Nhiều người làm phong thủy cho rằng trần tối ở phòng thấp tạo cảm giác đè nén, đảo trật tự trời trên đất dưới. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Cảm giác trần thấp hơn khi sơn tối là điều mắt người thật sự nhận thấy.
Có nên sơn bốn bức tường bốn màu khác nhau theo bốn hướng?
Không cần. Bốn màu khác nhau trong một phòng dễ rối mắt. Cách gọn hơn là chọn một màu nền nhạt cho cả phòng và một mảng tường nhấn mang sắc hành bạn muốn, đặt ở tường quan trọng như đầu giường hay sau sofa.
Trần gỗ màu nâu có làm phòng tối không?
Ở phòng trần cao như nhà rường, nhà gỗ, trần gỗ nâu cho cảm giác ấm. Ở nhà phố trần thấp, trần gỗ đậm dễ làm phòng thấp và tối hơn. Có thể chọn gỗ sáng màu, ốp một dải giữa phòng và giữ phần còn lại sáng.
Mức phản xạ ánh sáng của màu sơn xem ở đâu?
Nhiều hãng sơn ghi chỉ số phản xạ ánh sáng của từng màu trên bảng màu hoặc tài liệu kỹ thuật, thường viết tắt là LRV. Màu có chỉ số cao phản xạ nhiều, hợp với trần; màu chỉ số thấp hợp với sàn và mảng nhấn.