Theo cách đọc hình dáng của ngũ hành, cửa vòm và ô cửa tròn thuộc Kim, cửa chữ nhật đứng cao thuộc Mộc, cửa vuông và cửa chữ nhật nằm ngang thuộc Thổ, cửa có đỉnh nhọn hoặc ô tam giác thuộc Hỏa, còn ô cửa lượn sóng, hình tự do thuộc Thủy. Hoa văn của ô thoáng, gạch bông gió cũng được đọc theo cùng nguyên tắc.
Bài này chỉ bàn hình dáng; kích thước cửa theo thước Lỗ Ban, cửa chính đối cửa hay số lượng cửa sổ là những chủ đề có danh mục riêng. Ở mỗi hình cửa, quan niệm ngũ hành được đặt cạnh lý do kiến trúc: chịu lực, lấy sáng, thông gió, che nắng. Đánh giá hợp hay không hợp ở đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Năm hình cửa theo ngũ hành
Bảng dưới gom các hình cửa và ô cửa thường gặp. Hành được đọc theo hình như cách đọc núi ngũ tinh của phái hình thế, áp sang chi tiết kiến trúc.
| Hình cửa, ô cửa | Hành theo hình | Ví dụ quen thuộc | Lý do kiến trúc thường gặp |
|---|---|---|---|
| Vòm, bán nguyệt, tròn | Kim | Cửa vòm nhà phố thời Pháp, ô cửa tròn đầu hồi, cửa tròn trong vườn cổ | Vòm chịu lực tốt; ô tròn thông gió đầu hồi mái |
| Chữ nhật đứng, cao hẹp | Mộc | Cửa đi, cửa sổ kịch trần nhà phố | Lấy sáng sâu vào phòng, hợp nhà ống mặt tiền hẹp |
| Vuông, chữ nhật nằm ngang | Thổ | Cửa sổ vuông nhà quê, cửa sổ dài ngang tầm mắt | Nhìn ra cảnh ngang, dễ làm cánh và song |
| Đỉnh nhọn, tam giác, hình thoi | Hỏa | Ô kính tam giác đầu hồi mái dốc, cửa vòm nhọn nhà thờ | Theo đường dốc mái, đưa ánh sáng lên cao |
| Lượn sóng, hình tự do | Thủy | Ô cửa uốn lượn ở nhà hiện đại, cửa sổ hình bất định | Tạo điểm nhấn, thường chi phí làm cánh cao |
Phần lớn cửa trong nhà Việt là chữ nhật, nên trong thực tế người ta thường chỉ phân biệt Mộc (cao đứng) với Thổ (vuông, nằm ngang). Các hình còn lại xuất hiện như điểm nhấn: một ô cửa tròn, một cửa vòm ở lối vào, một ô kính tam giác trên đầu hồi.
Cửa vòm và ô cửa tròn: hành Kim trên mặt tiền
Cửa vòm là hình Kim rõ nhất trong kiến trúc nhà ở. Ở Việt Nam, cửa vòm quen mặt nhất trên những ngôi nhà phố, biệt thự thời Pháp ở Hà Nội, Hải Phòng, Huế, TP. Hồ Chí Minh, và ở nhà thờ. Đỉnh vòm phân tải trọng của tường phía trên sang hai bên, nên khi xây gạch không cần lanh tô bê tông, đó là lý do kỹ thuật khiến vòm phổ biến trong kiến trúc gạch.
Theo quan niệm, đường cong của vòm mềm hơn góc vuông, gợi sự tròn đầy, che chở; nhiều người làm phong thủy khen cửa vòm ở lối vào hay ở cửa sổ phòng khách. Khi đọc cùng phương vị, vòm thuộc Kim nên hay được gợi ý ở mặt Tây, Tây Bắc. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều thực tế cần biết là cửa vòm khó làm cánh và rèm hơn cửa chữ nhật: phần cung trên thường để kính cố định, cánh mở chỉ ở phần chữ nhật bên dưới, rèm phải treo cao trùm cả vòm hoặc chấp nhận để lộ phần cung.
Ô cửa tròn nhỏ thường gặp ở đầu hồi mái, ở cầu thang, hay làm điểm nhấn trên tường trơn. Ngoài sắc Kim theo quan niệm, ô tròn đầu hồi có việc thật: thoát khí nóng tích dưới mái. Trong vườn cổ Trung Hoa còn có kiểu cửa tròn lớn để đi qua, gọi là nguyệt môn, đôi khi được mô phỏng trong vườn nhà, quán cà phê ở Việt Nam. Cửa kiểu này đẹp ở sân vườn hơn là cửa chính vào nhà, vì khó đóng kín và khó lắp cánh an toàn.
Cửa chữ nhật đứng và cửa vuông: hai hình phổ biến nhất
Cửa chữ nhật đứng, cao hơn rộng, là hình cửa đi của mọi ngôi nhà và hình cửa sổ quen thuộc của nhà phố. Theo cách đọc hình, nó thuộc Mộc: dáng vươn lên như thân cây. Ở nhà ống mặt tiền hẹp, cửa sổ cao kịch trần đưa ánh sáng vào sâu hơn cửa sổ thấp, vì ánh sáng từ ô cửa càng cao thì càng chiếu xa vào trong phòng. Quan niệm Mộc gắn với sinh sôi và thực tế ánh sáng sâu gặp nhau ở đây.
Cửa vuông và cửa sổ chữ nhật nằm ngang thuộc Thổ. Nhà ba gian ở quê thường có cửa sổ vuông, song gỗ hoặc song sắt; nhà hiện đại hay có cửa sổ dài ngang tầm mắt để nhìn ra vườn, ra phố. Cửa nằm ngang cho cảm giác vững, mở tầm nhìn theo chiều ngang, hợp với phòng khách nhìn ra cảnh, phòng làm việc nhìn ra cây.
Một chi tiết dân gian hay nhắc là tỉ lệ cửa với tường. Cửa quá nhỏ so với mảng tường làm nhà tối, bí; cửa quá to so với phòng làm phòng lộ, nóng. Phong thủy diễn đạt bằng chuyện khí vào ít hay khí tán; kiến trúc nói bằng tỉ lệ diện tích cửa trên diện tích sàn để đủ sáng và đủ thoáng. Khi phân vân giữa cửa đứng và cửa ngang, hãy hỏi trước: phòng cần ánh sáng đi sâu hay cần tầm nhìn rộng, rồi mới xét hành Mộc hay Thổ hợp với phương vị.
Ô thoáng và gạch bông gió: đọc hoa văn theo ngũ hành
Gạch bông gió là gì. Đó là những viên gạch rỗng có hoa văn, xếp thành mảng tường cho gió và ánh sáng đi qua mà vẫn che bớt tầm nhìn. Ở Việt Nam, gạch bông gió phổ biến ở nhà phố, chung cư cũ, trường học miền Trung và miền Nam từ khoảng giữa thế kỷ 20, nay được dùng lại nhiều ở nhà hiện đại và quán cà phê.
Hoa văn tròn, cánh hoa vòng cung. Đọc là Kim, cho mảng tường cảm giác mềm, đều. Bóng nắng in xuống sàn thành những vòng tròn nhỏ, dễ chịu với mắt.
Hoa văn vuông, ô lưới. Đọc là Thổ, gọn và vững, hợp với nhà theo phong cách tối giản. Ô lưới vuông cũng là dạng dễ làm, dễ lau và ít đọng bụi nhất.
Hoa văn lá, nhánh, hình cây. Đọc là Mộc. Hay gặp ở nhà vườn, nơi mảng ô thoáng nhìn ra cây thật, tạo cảm giác liền với cảnh bên ngoài.
Hoa văn sóng, xoắn. Đọc là Thủy. Cho mảng tường chuyển động, hợp ở cầu thang, nơi người đi qua thấy bóng nắng thay đổi theo bước chân.
Hoa văn thoi, tam giác, răng cưa. Đọc là Hỏa, mạnh và sắc. Một số người làm phong thủy khuyên dùng ở mảng nhỏ, tránh để mảng hoa văn nhọn chiếm hết mặt tường phòng ngủ. Lý do thực tế cũng có: hoa văn nhiều góc nhọn bám bụi nhiều và khó lau hơn.
Chọn hình ô thoáng theo công năng trước, hoa văn sau
Ô thoáng không chỉ để đẹp. Ở nhà ống, mảng gạch bông gió đặt ở cầu thang, giếng trời, tường bên giáp khoảng lùi giúp gió lùa qua nhà và khí nóng thoát lên trên. Ở mặt tiền hướng Tây, một lớp tường gạch bông gió đặt cách kính một khoảng làm lớp chắn nắng thứ hai. Ở nhà sát vách, ô thoáng cao trên tầm mắt lấy được sáng mà không nhìn thẳng sang nhà hàng xóm.
Vì vậy, trình tự chọn nên là: vị trí nào cần gió, cần sáng, cần che; độ rỗng của viên gạch bao nhiêu thì đủ; viên gạch làm bằng gì cho bền (gạch xi măng, gạch đất nung, gạch men). Đến bước cuối mới chọn hoa văn, và đây là chỗ ngũ hành có thể giúp: nếu phòng đã nhiều góc vuông, chọn hoa văn tròn để làm mềm; nếu nhà đã nhiều đường cong, chọn ô vuông cho vững.
Mấy điều cần lưu ý thêm: mảng ô thoáng ngoài trời cho cả mưa tạt vào, nên phía trong cần sàn có độ dốc thoát nước hoặc lớp kính lùi vào; ô thoáng ở tầng thấp giáp đường có thể là lối cho côn trùng, cần lưới chắn; ô thoáng lớn ở phòng ngủ làm mất riêng tư buổi tối khi đèn bật. Một mảng hoa văn hợp hành mà làm mưa tạt ướt sàn thì vẫn là một lựa chọn chưa xong.
Cửa có đỉnh nhọn và ô tam giác: dùng ở đâu cho êm
Hiếm trong nhà ở. Cửa vòm nhọn quen thuộc ở nhà thờ phong cách Gothic, ít gặp trong nhà ở Việt Nam. Ô kính tam giác thì phổ biến hơn, vì nó theo đúng đường dốc của mái ở đầu hồi, đưa ánh sáng vào khoang áp mái.
Quan niệm Hỏa. Theo cách đọc hình, ô tam giác thuộc Hỏa. Một số người làm phong thủy cho rằng ô tam giác nằm cao, ở đầu hồi, là chỗ tự nhiên của Hỏa, vì Hỏa có tính bốc lên. Điều họ dè dặt là ô tam giác đặt thấp, mũi nhọn chĩa thẳng xuống giường hay chỗ ngồi.
Lý do thực tế. Ô kính trên cao hứng nắng trực tiếp, làm khoang áp mái nóng lên; nếu dùng, nên chọn kính giảm nhiệt và có cách thông gió cho khoang mái. Kính trên cao cũng nên là loại dán an toàn để mảnh vỡ không rơi xuống người.
Cân bằng. Nếu nhà có nhiều ô tam giác theo mái dốc, phần bên dưới thường được làm cửa chữ nhật hoặc vuông, kèm rèm vải mềm. Theo quan niệm, đó là để Thổ và Mộc đỡ lấy Hỏa; theo thị giác, đó là để mặt đứng không bị quá nhiều góc nhọn.
Đừng ép. Không cần đổi hình cửa đã có chỉ vì một bảng tra. Hình cửa ảnh hưởng tới nhà ít hơn nhiều so với hướng nắng, độ kín nước và độ an toàn của chính cái cửa đó.
Ví dụ giả định: chọn hình cửa và ô thoáng cho nhà ống ở Quảng Ngãi
Ví dụ giả định: một nhà ống ba tầng ở Quảng Ngãi, mặt tiền rộng năm mét quay hướng Tây Nam, sau nhà có khoảng lùi nhỏ. Chủ nhà muốn mặt tiền có chút nét cổ, trong nhà mát và sáng. Mặt Tây Nam nắng chiều gắt, mùa mưa bão gió tạt mạnh.
Một phương án hợp lý: tầng trệt dùng cửa đi chữ nhật đứng cao, có ô vòm kính cố định phía trên để lấy chút nét Kim và đưa ánh sáng vào sâu; tầng hai và ba lùi cửa kính vào trong, phía ngoài là lớp gạch bông gió hoa văn tròn cách kính khoảng một mét, vừa che nắng chiều vừa làm ban công. Khoảng lùi phía sau dùng ô thoáng ô vuông kéo dọc cầu thang để gió đối lưu từ trước ra sau. Đầu hồi tầng tum có ô tròn thoát nhiệt.
Đọc theo ngũ hành, mặt tiền có Kim (vòm, hoa văn tròn) đặt trên nền Thổ của gạch, phía sau có Thổ của ô vuông; phù hợp với quan niệm Thổ sinh Kim. Đọc theo kiến trúc, nhà có hai lớp che nắng ở mặt nắng, có đường gió xuyên suốt và có lối thoát nhiệt trên cùng. Cái được thật là căn nhà dễ ở hơn; phần ngũ hành là lớp ý nghĩa gia chủ có thể thêm vào nếu muốn.
Câu hỏi thường gặp
Cửa vòm thuộc hành gì?
Theo cách đọc hình dáng, cửa vòm, ô cửa bán nguyệt và ô cửa tròn thuộc hành Kim. Một số người làm phong thủy gợi ý dùng cửa vòm ở phía Tây, Tây Bắc vì đó là phương của Kim. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Cửa sổ hình tròn có hợp phong thủy không?
Ô cửa tròn đọc là Kim, thường được coi là mềm mại, tròn đầy. Về thực tế, ô tròn nhỏ ở đầu hồi giúp thoát nhiệt dưới mái. Cửa tròn lớn khó làm cánh kín và khó che rèm, nên hợp làm điểm nhấn hơn là cửa sổ chính của phòng ngủ.
Gạch bông gió hoa văn nào hợp phong thủy?
Các bảng phổ biến đọc hoa văn tròn là Kim, ô vuông là Thổ, lá cây là Mộc, sóng là Thủy, tam giác là Hỏa. Nên chọn theo công năng trước: độ rỗng, chỗ đặt, khả năng che nắng; sau đó chọn hoa văn hợp với không gian và hướng.
Ô kính tam giác trên đầu hồi có bị coi là xấu không?
Ô tam giác đọc là Hỏa, nằm cao theo mái dốc được nhiều người coi là đúng chỗ của Hỏa. Điều người ta dè dặt là mũi nhọn chĩa xuống giường hay chỗ ngồi. Thực tế cần chú ý là nắng nóng và an toàn của kính trên cao.
Có nên đổi hình cửa đã có cho hợp ngũ hành không?
Thường là không cần. Hình cửa ảnh hưởng ít hơn nhiều so với hướng nắng, độ kín nước và độ an toàn. Nếu muốn thêm sắc hành, có thể dùng rèm, khung, chậu cây quanh cửa thay vì đục sửa tường.
Ô thoáng ở tầng trệt có bất tiện gì không?
Ô thoáng giáp đường ở tầng trệt có thể cho mưa tạt, bụi và côn trùng vào, đồng thời làm giảm riêng tư khi đèn bật buổi tối. Nên có lưới chắn côn trùng, sàn thoát nước phía trong và cân nhắc độ rỗng của viên gạch.