Theo cách đọc hình dáng của ngũ hành, mái dốc nhọn hình tam giác thuộc Hỏa, mái bằng phẳng thuộc Thổ, mái vòm tròn thuộc Kim, mái lượn sóng hoặc nhiều cấp không đều thuộc Thủy, còn khối nhà cao thẳng như tháp mang sắc Mộc. Nhà Việt đa số mái dốc, nên nếu chỉ đọc hình thì phần lớn mái nhà Việt mang sắc Hỏa, và điều đó gắn chặt với chuyện mưa nhiều.
Bài này đi từ năm hình mái đến từng kiểu mái quen thuộc: mái ngói ta, mái Thái, mái Nhật, mái bằng bê tông, mái vòm, mái lệch. Ở mỗi kiểu, quan niệm ngũ hành được đặt cạnh câu hỏi thực tế: thoát nước mưa, chống nóng, chống thấm, chịu gió bão. Những đánh giá tốt xấu theo hình mái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Năm hình mái theo ngũ hành
Bảng dưới gom cách đọc hình mái phổ biến. Cột cuối nêu đặc điểm khí hậu, vì ở Việt Nam hình mái trước hết là câu trả lời cho mưa và nắng.
| Hình mái | Hành theo hình | Ví dụ quen thuộc | Đặc điểm khí hậu |
|---|---|---|---|
| Dốc, đỉnh nhọn, mặt cắt tam giác | Hỏa | Mái ngói nhà quê, mái Thái, nhà rông Tây Nguyên | Thoát mưa nhanh, có khoang thông gió dưới mái |
| Phẳng, ngang | Thổ | Mái bằng bê tông, sân thượng nhà phố | Dễ đọng nước, hấp nhiệt mạnh nếu không cách nhiệt |
| Vòm, cung tròn | Kim | Mái vòm nhà thờ, nhà hát, nhà thi đấu, mái vòm kính | Chịu lực tốt, cần kỹ thuật thi công cao |
| Lượn sóng, nhiều cấp không đều | Thủy | Mái cong đầu đao đình chùa, mái nhiều tầng giật cấp | Nhiều đường nối, cần chống thấm kỹ ở chỗ giao |
| Khối cao, thẳng đứng như tháp | Mộc | Tháp chuông, khối nhà cao hẹp, mái chóp đứng | Đón gió nhiều, cần chịu bão tốt |
Cách đọc này gốc từ phép xem núi ngũ tinh của phái hình thế: núi nhọn là Hỏa, núi tròn là Kim, núi phẳng đỉnh là Thổ, núi thẳng đứng là Mộc, núi lượn nhiều đỉnh nhỏ là Thủy. Sau đó người ta áp hình núi lên mái nhà, khối nhà. Bài nền về hình dạng theo ngũ hành đã có ở danh mục âm dương ngũ hành; ở đây đi sâu vào mái.
Mái dốc và hành Hỏa: vì sao nhà Việt chuộng mái dốc
Người Việt làm mái dốc từ rất sớm, vì một lý do giản dị: mưa. Ở khí hậu nhiệt đới gió mùa, những trận mưa rào lớn đổ xuống trong thời gian ngắn, mái dốc cho nước chảy đi nhanh, ít thấm. Khoang trống dưới mái dốc giữ một lớp không khí giữa trời nắng và trần nhà, nên nhà mái ngói thường mát hơn nhà mái bằng mỏng. Vì thế, dù theo ngũ hành mái dốc mang sắc Hỏa, không ai trong văn hoá dân gian coi đó là điều cần tránh.
Phong thủy chỉ dè dặt với mái quá nhọn, quá cao so với thân nhà, hoặc đỉnh mái chĩa thẳng vào cửa nhà đối diện. Mái nhọn quá được đọc là Hỏa quá mạnh; mũi mái chĩa sang nhà khác được coi như một mũi nhọn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, mái quá cao đón gió bão lớn hơn và tốn vật liệu hơn, còn chuyện đỉnh mái nhà mình nhìn sang nhà người khác thì thuộc về phép lịch sự hàng xóm nhiều hơn là chuyện rủi may.
Có một ví dụ cho thấy mái cao vút không hề bị coi là xấu trong văn hoá Việt: nhà rông của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên có mái rất cao, hình lưỡi rìu, là công trình trung tâm của làng. Độ dốc ấy thoát nước trong mùa mưa rừng và tạo không gian sinh hoạt chung rộng. Nó nhắc rằng hình mái trước hết thuộc về khí hậu và văn hoá cộng đồng, ngũ hành chỉ là một cách đọc thêm.
Mái ngói ta, mái Thái, mái Nhật: ba kiểu mái dốc hay gặp
Mái ngói ta. Mái của nhà ba gian, nhà rường, đình làng: kèo gỗ, lợp ngói mũi hài, ngói vảy cá hoặc ngói âm dương. Ngói âm dương là loại ngói lòng máng xếp một lớp ngửa, một lớp úp, tên gọi đã mang sẵn ý niệm âm dương. Đình chùa còn có mái cong ở đầu đao; đường cong ấy được nhiều người đọc là có sắc Thủy, làm dịu vẻ nhọn của mái.
Mái Thái. Thực chất là mái dốc lớn, thường bốn mặt hoặc hai mặt, lợp ngói, đặt trên khung bê tông hoặc khung thép. Tên “mái Thái” là cách gọi thị trường ở Việt Nam, gợi kiểu mái dốc cao của nhà Thái Lan. Theo hình, đây là Hỏa rõ; theo khí hậu, mái Thái thoát nước tốt, có khoang chống nóng, nhưng cần xử lý chống thấm kỹ ở các đường giao mái và máng xối.
Mái Nhật. Cũng là mái dốc nhưng độ dốc thấp hơn mái Thái, đường nét phẳng, ngói dẹt, phần đua ra ngắn hơn. Theo hình, mái Nhật vẫn mang sắc Hỏa nhưng nhẹ, gần Thổ hơn vì độ dốc thấp. Thoát nước vẫn tốt, nhưng vì dốc ít hơn nên chất lượng ngói và lớp lót chống thấm càng quan trọng.
Chọn giữa các kiểu. Phần lớn người làm nhà chọn kiểu mái theo phong cách kiến trúc, ngân sách và thói quen vùng miền. Nếu muốn thêm một lớp ngũ hành, có thể đọc độ dốc: dốc nhiều là Hỏa mạnh, dốc ít là Hỏa dịu. Không có kiểu mái nào được các phái thống nhất coi là xấu.
Một điểm nhiều người bỏ qua. Mái dốc có khoang dưới mái, đó là chỗ nhiệt dồn lên. Thông gió cho khoang mái bằng lỗ thoáng ở đầu hồi hay dọc diềm mái giúp nhà mát hơn, ít ẩm mốc kèo gỗ hơn. Đây là phần việc kỹ thuật làm nên cái mát mà phong thủy hay khen ở mái dốc.
Mái bằng và hành Thổ: vững nhưng phải chống nóng, chống thấm
Mái bằng bê tông phổ biến ở nhà phố vì tiện làm sân thượng, phơi đồ, đặt bồn nước, làm vườn rau. Theo hình, mái bằng là Thổ: phẳng, vững, chứa đựng. Nhiều người coi nhà mái bằng là ổn định, dễ nâng tầng sau này. Ở góc ngũ hành, chẳng có trường phái phổ biến nào chê mái bằng, chỉ có lời nhắc đừng để ngôi nhà thành một khối hộp vuông nặng nề hoàn toàn.
Nhược điểm của mái bằng nằm ở khí hậu. Mặt bê tông phẳng hứng nắng cả ngày, hấp nhiệt rồi toả xuống tầng trên cùng vào buổi tối; phòng ngủ tầng áp mái nhà phố vì thế thường nóng nhất nhà. Mặt phẳng cũng dễ đọng nước nếu đánh dốc không đủ, nước thấm dần qua các vết nứt nhỏ, làm ố trần, hỏng lớp sơn. Mùa mưa bão ở miền Trung, sân thượng tắc ống thoát có thể ngập cả lớp nước.
Cách xử lý quen thuộc: đánh dốc mái và lắp đủ ống thoát, chống thấm bằng màng hoặc lớp phủ chuyên dụng, thêm lớp cách nhiệt như gạch chống nóng, tấm cách nhiệt hoặc một mái tôn chống nóng đặt cao phía trên có khoảng thông gió. Vườn trên mái cũng giúp giảm nhiệt, nhưng phải tính tải trọng và chống thấm kỹ hơn. Theo cách đọc ngũ hành, vườn mái thêm Mộc lên nền Thổ; theo thực tế, nó che nắng cho bê tông.
Mái vòm, mái cong, mái lệch và các mái hiện đại
Mái vòm thuộc Kim theo hình tròn. Ở Việt Nam, mái vòm thường thấy ở nhà thờ, nhà hát, nhà thi đấu, chợ lớn và gần đây ở mái kính giếng trời, mái che sân. Nhà ở dân dụng ít dùng mái vòm vì khó thi công và khó chống thấm ở chỗ tiếp giáp. Khi có, mái vòm nhỏ trên giếng trời hay sảnh thường được đọc là mềm hoá khối nhà vuông vức, thêm sắc Kim cho tổng thể.
Mái lệch, tức mái một dốc hoặc hai dốc không đều, rất phổ biến ở nhà phố và nhà vườn hiện đại. Theo hình, mái lệch có mặt cắt tam giác nên vẫn mang sắc Hỏa, nhưng dáng không cân làm nhiều người đọc thêm sắc Thủy, vì Thủy là hình không cố định. Về kỹ thuật, mái lệch cho phép mở cửa sổ cao ở phía thấp để lấy sáng và thoát nhiệt, rất hợp nhà ống nhiều tầng.
Mái nhiều cấp, giật tầng, lượn sóng là cách các kiến trúc sư tạo dáng cho nhà lớn, khách sạn, công trình công cộng. Theo ngũ hành, đó là Thủy. Theo kỹ thuật, mỗi chỗ giao giữa các mặt mái là một chỗ phải chống thấm cẩn thận. Câu hỏi nên đặt ra khi chọn những dạng mái này không phải hành nào, mà là đội thợ có quen thi công và bảo hành chỗ giao mái hay không.
Màu và vật liệu mái theo ngũ hành
Ngói đất nung đỏ. Thổ có sắc Hỏa, tổ hợp được coi là ấm và vững, vì Hỏa sinh Thổ. Đây là màu mái quen thuộc nhất của làng quê Việt. Ngói đất nung để lâu xỉn màu, bám rêu ở mặt hướng Bắc, ít nắng; rêu nhẹ không hại, nhưng ngói vỡ cần thay sớm để khỏi dột.
Ngói xám, ngói đen, tôn ghi. Xám nghiêng Kim, đen nghiêng Thủy. Mái tối màu được chuộng vì sang và ít lộ bẩn, nhưng hấp nhiệt nhiều hơn mái sáng. Ở vùng nắng gắt, mái tối màu càng cần lớp cách nhiệt tốt bên dưới.
Ngói, tôn màu xanh. Xanh lá đọc là Mộc, xanh dương đậm đọc là Thủy. Mái xanh hợp cảnh nhà vườn nhiều cây. Màu xanh rêu là màu ít bị phai lộ rõ hơn đỏ tươi dưới nắng lâu năm.
Mái sáng màu. Trắng, kem, ghi sáng nghiêng Kim, ít dùng cho nhà ở vì nhanh bẩn, nhưng có ưu thế rõ: phản xạ nhiều ánh nắng hơn, mái mát hơn. Một số công trình dùng lớp sơn phản nhiệt màu sáng trên mái bằng chính vì lý do này.
Phối màu mái với tường. Người làm phong thủy thường gợi ý màu mái và màu tường đi theo một quan hệ tương sinh, ví dụ mái đỏ với tường vàng kem (Hỏa sinh Thổ), mái xám với tường trắng (Kim với Kim). Nếu muốn theo, hãy đặt thêm điều kiện thực tế: màu bền ngoài trời và hợp với cảnh quan, nhất là nơi có quy định về màu sắc mặt phố.
Chọn mái: khí hậu, kết cấu, quy định trước, ngũ hành sau
Một trình tự gọn để cân hình mái khi xây hoặc sửa nhà:
- Xem khí hậu nơi ở: lượng mưa, nắng hướng nào, gió bão mạnh không. Vùng mưa lớn ưu tiên mái dốc; vùng bão cần mái liên kết chắc, ít phần đua ra quá dài.
- Hỏi quy định: một số khu đô thị, phố cổ, khu quy hoạch có yêu cầu về hình thức mái, chiều cao, màu sắc; giấy phép xây dựng cũng ghi những điều này.
- Tính kết cấu và ngân sách: mái ngói trên khung bê tông nặng hơn mái tôn; mái bằng làm sân thượng cần chống thấm tốt; mái vòm cần đội thợ có kinh nghiệm.
- Tính chuyện chống nóng, thông gió khoang mái, thoát nước, chỗ đặt bồn nước, pin mặt trời nếu có.
- Sau cùng mới đọc ngũ hành: hình mái thuộc hành gì, màu mái phối với tường thế nào, có cân với cảnh xung quanh không.
- Nếu có điểm vướng theo quan niệm, như đỉnh mái nhọn chĩa thẳng sang cửa nhà đối diện, thường chỉ cần chỉnh hướng nóc, thêm diềm mái hay cây che, không cần đổi cả kiểu mái.
Mái nhà là phần che chở cả ngôi nhà. Một mái kín nước, mát và chắc chắn đã làm được phần quan trọng nhất; ngũ hành giúp mái ấy hài hoà với thân nhà và với xóm phố xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Mái Thái thuộc hành gì?
Theo cách đọc hình dáng, mái Thái dốc lớn, mặt cắt tam giác nên thuộc Hỏa. Ngói đất nung đỏ thêm Thổ có sắc Hỏa, ngói xám thêm sắc Kim. Mái Thái thoát nước tốt, có khoang chống nóng, cần chống thấm kỹ ở đường giao mái và máng xối.
Nhà mái bằng có bị coi là không tốt không?
Không có trường phái phổ biến nào chê mái bằng. Theo hình, mái bằng là Thổ, phẳng và vững. Nhược điểm thật nằm ở chống nóng và chống thấm, cần đánh dốc, chống thấm, thêm lớp cách nhiệt hoặc mái tôn chống nóng phía trên.
Mái nhọn chĩa vào nhà đối diện có sao không?
Có quan niệm coi mũi mái chĩa thẳng vào cửa nhà khác như một mũi nhọn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu băn khoăn, có thể chỉnh hướng nóc, thêm diềm mái hoặc cây xanh; điều này cũng là cách giữ hoà khí với hàng xóm.
Màu ngói nào hợp phong thủy?
Các bảng phổ biến đọc ngói đỏ là Thổ có sắc Hỏa, ngói xám là Kim, ngói đen là Thủy, ngói xanh là Mộc. Nên chọn màu bền ngoài trời, hợp tường và cảnh quan, và nhớ mái tối màu hấp nhiệt nhiều hơn, cần cách nhiệt tốt hơn.
Ngói âm dương là gì?
Đó là loại ngói lòng máng truyền thống, lợp thành từng hàng: một lớp ngửa đón nước, một lớp úp che khe. Tên gọi lấy từ hai trạng thái ngửa và úp. Ngói âm dương thường thấy trên mái chùa, đình, nhà cổ ở Bắc Bộ và miền Trung.
Làm vườn trên mái bằng có ảnh hưởng gì?
Theo cách đọc ngũ hành, vườn mái thêm Mộc lên nền Thổ của mái bằng. Về thực tế, cây che nắng cho bê tông và làm tầng trên mát hơn, nhưng cần tính tải trọng, chống thấm kỹ và thoát nước tốt để khỏi thấm xuống trần.