Mái che hai lớp là cách đặt thêm một lớp mái nhẹ (tôn cách nhiệt, ngói, tấm lợp) cao hơn mái bê tông một khoảng, để giữa hai lớp có khe gió lùa qua. Lớp trên hứng nắng, khe gió mang phần lớn nhiệt đi, nên mái bê tông bên dưới không bị nung trực tiếp. Với nhà phố mái bằng ở nước ta, đây là một trong những cách chống nóng tầng thượng rõ hiệu quả nhất.
Trong quan niệm dân gian, nóc nhà là phần "che đầu" cả gia đình, nên làm mái, thay mái thường được chọn ngày và làm cẩn thận. Bài này đi qua nguyên lý kỹ thuật, các cách làm phổ biến, những điều cần kiểm về giấy phép và kết cấu, rồi bàn đến phần quan niệm, nói rõ phần nào là tập quán để bạn tự cân.
Vì sao mái bằng làm tầng trên cùng nóng đến khuya
Mái bê tông cốt thép dày khoảng một gang tay là khối vật liệu nặng, hấp thụ nhiệt rất tốt. Giữa trưa hè, mặt trên của một sàn mái để trần, không lát gạch, có thể nóng tới mức không đi chân trần được. Nhiệt truyền chậm qua bê tông, nên phần trần bên dưới đạt nóng nhất vào cuối chiều và tiếp tục toả xuống phòng tới tận đêm.
Đây là lý do nhiều gia đình nhà ống thấy phòng ngủ tầng trên cùng nóng nhất nhà, dù đã có cửa sổ. Bật điều hoà lúc này thì máy phải chạy nặng vì trần nhà đang như một tấm sưởi lớn. Chống thấm mái bằng lớp sơn hay màng cũng không giải quyết được chuyện này, vì lớp chống thấm không chặn được nhiệt.
Nguyên lý của mái hai lớp đơn giản: thay vì để nắng đập thẳng vào khối bê tông, cho nó đập vào một tấm mỏng nhẹ đặt phía trên. Tấm mỏng nóng lên nhưng tích ít nhiệt, và khe gió bên dưới liên tục đẩy không khí nóng ra ngoài. Bê tông bên dưới nằm trong bóng râm gần như cả ngày.
Các cách làm lớp mái thứ hai thường gặp
Có nhiều vật liệu và kiểu làm. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý, không nêu giá vì giá thay đổi theo thời điểm và địa phương:
| Cách làm | Ưu điểm | Điều cần lưu ý | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Khung thép, tôn có lớp cách nhiệt (tôn xốp, tôn PU) | Nhẹ, thi công nhanh, cách nhiệt khá | Ồn khi mưa nếu lớp cách nhiệt mỏng; cần chống gỉ khung | Phần lớn nhà phố |
| Khung thép, lợp ngói | Mát, ít ồn, dáng mái truyền thống | Nặng hơn, cần tính tải trọng mái bê tông | Nhà có mái dốc thẩm mỹ |
| Giàn lam, giàn cây leo | Mát dịu, có chỗ ngồi ngoài trời | Không che mưa, cây cần chăm, rễ và nước tưới cần kiểm soát | Sân thượng sinh hoạt |
| Gạch rỗng, gạch chống nóng lát trên mái | Không cần khung, giữ được sân thượng | Hiệu quả kém hơn khe gió cao; tăng tải | Mái nhỏ, không muốn dựng khung |
| Tấm pin mặt trời làm mái | Vừa che nắng vừa phát điện | Cần thiết kế riêng, tính gió bão và thoát nước | Nhà muốn lắp pin |
Điểm chung của các cách hiệu quả là có khe gió thật. Khe cao vài chục phân trở lên và thông thoáng ở hai đầu thì gió mới chạy được; nếu bịt kín bốn phía thành một gác xép kín, lớp không khí bên trong sẽ nóng như cái lò.
Trình tự làm mái hai lớp cho nhà đã có
Với nhà đã xây xong, làm thêm mái che là việc cải tạo. Trình tự dưới đây giúp tránh những rắc rối hay gặp:
- Hỏi chính quyền địa phương hoặc bộ phận quản lý xây dựng xem việc làm mái che sân thượng nơi bạn ở có cần xin phép hay chỉ cần thông báo. Quy định khác nhau giữa các khu vực, nhất là khu phố có quy hoạch chiều cao và khu nhà liền kề trong dự án.
- Nhờ người có chuyên môn kiểm tải trọng mái bê tông, vị trí cột, dầm để đặt chân khung đúng chỗ chịu lực.
- Chọn độ cao khe gió và độ dốc mái. Mái dốc về phía có máng xối, không đổ nước sang nhà hàng xóm.
- Xử lý chống thấm ở chân khung trước khi lợp, vì mỗi chỗ khoan bắt bulông vào mái là một chỗ có thể thấm.
- Lắp máng xối và ống thoát đủ lớn cho mưa rào nhiệt đới.
- Kiểm chống sét và chằng chống gió bão, nhất là nhà ở ven biển miền Trung và các vùng hay có bão.
- Giữ lối lên sân thượng thông thoáng, không biến khe mái thành kho chứa đồ dễ cháy.
Bước một và bước sáu thường bị bỏ qua nhất. Mái che không phép có thể bị yêu cầu tháo dỡ; mái tôn không chằng tốt có thể bị gió lật, gây nguy hiểm cho người đi đường. Phong thủy không thay được quy chuẩn xây dựng.
Nóc nhà trong quan niệm dân gian
Nóc nhà là phần che chở. Nhiều vùng coi mái nhà như "đầu" của ngôi nhà, nên lễ cất nóc khi xây mới là một trong những lễ quan trọng. Ở nhiều nơi, gia chủ còn treo một vật nhỏ hoặc buộc dải vải đỏ trên cây đòn nóc trong ngày cất nóc, tuỳ tục từng vùng.
Làm hay thay mái thường được chọn ngày. Một số gia đình xem ngày trước khi lợp lại mái hoặc dựng mái mới, giống như khi động thổ. Theo quan niệm của nhiều người xem ngày, sửa mái là "động" phần trên của nhà. Đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi người; nếu gia đình muốn, chọn ngày không ảnh hưởng gì tới kỹ thuật, chỉ cần tránh mùa mưa bão.
Kiêng mái thủng, mái dột. Mái dột từ lâu được xem là điềm không hay, lý do thực tế rất rõ: dột làm ẩm, mục, nấm mốc, hư đồ đạc. Mái hai lớp làm đúng giúp giảm dột ở mái bê tông vì mái chính không còn co giãn nhiệt mạnh mỗi ngày, nhờ đó ít nứt hơn.
Mái nhà mình cao hơn nhà bên. Có quan niệm cho rằng mái nhà mình vượt hẳn nhà hàng xóm là "lấn", hoặc mái nhà bên đè sang nhà mình là xấu. Lý giải thực tế thường là chuyện thoát nước mưa và ánh sáng: mái cao đổ nước, hắt nắng sang nhà thấp. Khi làm mái che, nên nói trước với hàng xóm và tính hướng thoát nước cho đúng.
Lỗi hay gặp khi làm mái tôn che sân thượng
Mái tôn là lựa chọn phổ biến nhất vì nhẹ và nhanh. Chính vì làm nhanh nên hay có lỗi:
- Mái quá thấp, khe gió chỉ vài gang tay, hơi nóng tích lại sát mái bê tông.
- Quây kín bốn mặt bằng tôn để làm kho hoặc phòng, biến thành phòng nóng nhất nhà.
- Dùng tôn mỏng không có lớp cách nhiệt, mưa to rất ồn, nắng thì bức xạ xuống sân.
- Bắt vít thẳng vào mái bê tông mà không chống thấm chân vít.
- Không có máng xối, nước mưa xối thẳng xuống nhà bên cạnh hoặc xuống vỉa hè.
- Không chằng mái, đến mùa bão phải vội vàng chèn bao cát.
Nếu nhà bạn đã có mái tôn mà vẫn nóng, hãy kiểm hai điều trước: khe gió có thông hai đầu không, và tôn có lớp cách nhiệt không. Thường chỉ cần mở thêm khe thoáng ở hai đầu hồi là tầng trên đã dịu hơn.
Mái hai lớp và sân thượng: giữ được cả hai không
Nhiều gia đình ngại làm mái che vì sợ mất sân thượng phơi đồ, trồng cây, đặt bàn thờ ngoài trời hay ngắm trời. Thực tế, mái che có khe cao đủ để người đứng thẳng thì sân thượng vẫn dùng được, thậm chí dễ chịu hơn vì có bóng râm. Phơi đồ dưới mái tôn có thông gió vẫn khô, chỉ chậm hơn phơi nắng trực tiếp một chút.
Nếu muốn giữ một phần trời, có thể làm mái che chỉ khoảng hai phần ba sân, phần còn lại để trống cho phơi và trồng cây. Phần mái che nên đặt trên các phòng ở bên dưới, phần để trống đặt trên cầu thang hoặc khu phụ. Theo quan niệm của một số người, sân thượng có khoảng trời thoáng là nơi "đón khí trời", nên để lại một khoảng như vậy cũng hợp ý gia đình.
Trường hợp gian thờ đặt trên tầng thượng, mái hai lớp càng đáng làm, vì gian thờ dưới mái bê tông trần thường rất nóng vào buổi chiều, hương khói khó chịu và đồ thờ nhanh xuống màu. Vị trí, hướng bàn thờ là phần gia đình theo quan niệm riêng; phần mái thì chỉ cần mát và không dột.
Ví dụ giả định: tầng thượng nhà ống ở Thành phố Hồ Chí Minh
Ví dụ giả định: một nhà ống bốn tầng ở Thành phố Hồ Chí Minh có phòng ngủ của hai con ở tầng ba, ngay dưới sân thượng bê tông để trần. Mùa khô, trần phòng ấm tay vào buổi tối, điều hoà chạy tới sáng. Gia đình từng quét hai lớp sơn chống thấm màu xám lên mặt sân, phòng vẫn nóng như cũ, vì lớp sơn mỏng không chặn được nhiệt.
Sau khi hỏi phường và được hướng dẫn thủ tục, gia đình dựng khung thép đặt chân lên đầu cột, lợp tôn có lớp cách nhiệt, khe cao đủ người đứng, hai đầu hồi để trống có lưới chắn chim. Phần sân phía trên cầu thang để trống làm chỗ phơi đồ. Máng xối được dẫn về ống thoát sẵn có phía sau, không đổ sang mái nhà bên.
Mùa khô năm sau, trần phòng tầng ba không còn ấm tay vào buổi tối, gia đình bật điều hoà muộn hơn và để nhiệt độ cao hơn trước. Bà nội trong nhà muốn chọn ngày dựng khung theo thói quen, gia đình xem ngày rồi làm vào đầu mùa khô, tránh mùa mưa, nên cả phần tập quán lẫn phần kỹ thuật đều thuận.
Kiểm hiệu quả sau khi làm mái
Làm xong, gia đình có thể tự kiểm vài điều đơn giản để biết mái che có làm đúng việc của nó không:
- Sờ trần phòng ngay dưới mái vào khoảng năm, sáu giờ chiều một ngày nắng, so với trước khi làm.
- Nếu có nhiệt kế hồng ngoại cầm tay, đo nhiệt độ mặt dưới tôn và mặt sàn mái bê tông cùng lúc; chênh lệch lớn nghĩa là khe gió đang làm việc.
- Đứng trong khe mái lúc trưa, cảm nhận có gió chạy qua hay không khí đứng yên; nếu đứng yên, cần mở thêm lỗ thoát ở chỗ cao nhất.
- Sau trận mưa to đầu tiên, lên kiểm chân khung, máng xối, chỗ nối tôn, xem có nước đọng hay rỉ không.
- Ghi lại số điện của tháng nóng nhất năm trước và năm sau để so, dù số điện còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.
Những phép kiểm này không cần thiết bị đắt tiền nhưng cho bạn bằng chứng thật, thay vì chỉ dựa vào cảm giác hay lời quảng cáo của bên bán vật liệu.
Câu hỏi thường gặp
Làm mái tôn che sân thượng có cần xin giấy phép không?
Tuỳ quy định từng địa phương và từng khu. Có nơi coi là sửa chữa nhỏ, có nơi tính là thay đổi kiến trúc mặt ngoài hoặc tăng chiều cao công trình. Bạn nên hỏi chính quyền cấp xã, phường nơi ở hoặc ban quản lý khu đô thị trước khi làm.
Khe giữa hai lớp mái nên cao bao nhiêu?
Không có con số chung cho mọi nhà. Nguyên tắc là khe đủ cao để gió lưu thông và hai đầu phải thông thoáng. Nếu muốn dùng sân thượng bên dưới, chiều cao phải đủ cho người đứng và đi lại thoải mái. Người thiết kế sẽ tính theo kết cấu và gió của nơi bạn ở.
Lát gạch chống nóng trên mái có thay được mái hai lớp không?
Gạch rỗng chống nóng giúp giảm nhiệt nhưng thường kém hơn một lớp mái có khe gió cao, vì gạch vẫn nằm sát mái và hứng nắng trực tiếp. Gạch hợp khi không thể dựng khung, còn nếu dựng được thì mái hai lớp cho hiệu quả rõ hơn.
Theo phong thủy, mái che có nên dốc về phía trước hay phía sau?
Một số người theo phong thủy cho rằng nước mái chảy về phía trước nhà là "thủy tụ minh đường", được ưa hơn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, hướng dốc nên theo vị trí ống thoát sẵn có và không đổ nước sang nhà hàng xóm.
Mái tôn làm nhà ồn khi mưa, có cách nào giảm không?
Chọn tôn có lớp cách nhiệt dày hơn, lót thêm lớp vật liệu hút âm dưới tôn, hoặc chuyển sang lợp ngói ở phần trên các phòng ngủ. Khe gió càng cao thì tiếng mưa truyền xuống phòng càng giảm.
Sửa mái có cần chọn ngày không?
Nhiều gia đình có thói quen xem ngày khi làm mái, coi đó là sửa phần trên của nhà. Việc chọn ngày là tập quán, không bắt buộc. Điều quan trọng về kỹ thuật là tránh mùa mưa bão và có người giám sát việc chống thấm ở chân khung.