Phong thủy coi lối đi trong sân vườn như một dòng nước dẫn khí vào nhà, nên ưa lối đi uốn nhẹ, chậm, rõ ràng, kết thúc ở một khoảng trống trước cửa, và tránh đường thẳng tắp đâm vào cửa chính. Ngoài quan niệm, lối đi còn là thứ quyết định người trong nhà đi lại có an toàn không, nhất là ban đêm, lúc trời mưa và với người già.
Bài này dành cho nhà có sân vườn từ vài chục mét vuông trở lên: nhà vườn, nhà ở quê, biệt thự, hoặc nhà phố có khoảng lùi đủ rộng để làm một lối đi riêng. Phần cổng và cửa chính đã có bài ở mục khác; ở đây bàn đoạn đường nối giữa chúng và các lối nhỏ trong vườn. Những chỗ nói "tốt" hay "kiêng" là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao phong thủy để ý lối đi
Trong lý thuyết thủy pháp, đường đi được đọc như dòng nước: nước chảy thẳng và nhanh thì "cuốn khí đi", nước uốn khúc chậm rãi thì "giữ khí lại". Từ đó, các sách nhà ở khuyên lối đi từ cổng vào nhà nên có một độ uốn nhẹ hoặc một chỗ đổi hướng, không phóng một đường thẳng từ cổng tới bậc thềm.
Một ý khác đến từ hình thế: lối đi thẳng tắp nhắm vào cửa chính được coi là một dạng "xung", giống như con đường đâm thẳng vào nhà nhưng ở quy mô nhỏ. Mức độ nhẹ hơn nhiều so với đường lớn, nhưng nhiều người vẫn tránh bằng cách lệch lối đi hoặc đặt một bồn cây làm điểm chuyển hướng.
Gạt quan niệm sang một bên, lối đi uốn nhẹ có những lợi ích dễ thấy: nó làm khu vườn trông sâu hơn, người đi chậm lại để nhìn cây, và cửa chính không bị nhìn thẳng từ ngoài đường vào. Ngược lại, lối đi quá ngoằn ngoèo thì bất tiện khi xách đồ, đẩy xe và người ta sẽ tự đi tắt qua thảm cỏ. Cái "vừa phải" mà phong thủy hay nói nằm giữa hai đầu đó.
Đường thẳng, đường cong và đường gãy khúc
Ba dạng lối đi phổ biến có điểm mạnh yếu khác nhau. Bảng dưới đặt quan niệm cạnh lý do thực tế:
| Dạng lối đi | Quan niệm hay gặp | Thực tế sử dụng | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Thẳng từ cổng tới cửa | Khí vào gấp, dạng "xung" nhẹ | Nhanh, tiện chở đồ; nhìn thẳng vào cửa | Sân hẹp, lối phụ ra sân sau |
| Uốn cong nhẹ | Khí đi chậm, hữu tình, được ưa nhất | Đẹp, mềm; cần thêm diện tích | Sân vườn rộng, nhà vườn |
| Gãy khúc vuông góc | Có điểm dừng, chuyển hướng rõ | Gọn, dễ lát gạch; góc gãy dễ vấp nếu tối | Sân vuông, nhà hiện đại |
| Ngoằn ngoèo nhiều khúc | Một số người cho là rối, khí bị cản | Bất tiện, người hay đi tắt qua cỏ | Lối dạo trong vườn, không phải lối chính |
Lối chính dẫn vào cửa nên dễ đi và rõ ràng; độ uốn chỉ cần đủ để cửa không nằm trên đường thẳng từ cổng. Các lối dạo nhỏ trong vườn mới là chỗ có thể uốn lượn nhiều hơn.
Độ rộng lối đi và tỉ lệ với khu vườn
Lối chính phải đi được cùng lúc hai người. Lối chính từ cổng vào nhà là nơi khách đi cạnh chủ nhà, nơi khiêng đồ đạc, nơi có thể phải đẩy xe lăn hay xe đẩy trẻ em. Nhiều người thiết kế chọn bề rộng khoảng một mét trở lên cho lối này; con số chính xác tuỳ khu vườn và người dùng.
Lối phụ có thể hẹp hơn. Lối ra góc vườn, ra chuồng, ra bể nước chỉ cần một người đi thoải mái. Đá bước đặt cách nhau theo nhịp bước chân là đủ.
Quá rộng so với vườn thì vườn mất hồn. Quan niệm cho rằng lối đi to như đường cái giữa khu vườn nhỏ thì khí "chảy xiết". Thực tế khu vườn bị chia đôi, mảng xanh co lại, mặt lát nhiều thì nóng.
Quá hẹp thì cây lấn lối. Lối đi hẹp sát bồn cây sẽ bị cành lá lấn dần, người đi phải lách, quần áo ướt sương buổi sáng. Chừa thêm một dải đệm giữa mép lối và cây, hoặc chọn cây bụi thấp cho hai bên.
Vật liệu lát lối đi: chọn theo chân người, không chỉ theo mắt
Với lối đi, câu hỏi đầu tiên là trời mưa có trơn không và rêu có bám không. Một số vật liệu thường gặp:
- Đá bước đặt trên nền cỏ hoặc sỏi: mềm mại, giữ đất thấm nước; cần đặt chắc, mặt đá nhám, khoảng cách theo bước chân người lớn.
- Gạch đỏ, gạch thẻ lát xương cá: hợp nhà ở quê và nhà vườn kiểu cũ; bám rêu nhanh ở chỗ bóng râm, cần cọ định kỳ.
- Đá băm, đá mài nhám: bền và chống trơn tốt; tránh đá bóng mặt vì rất trơn khi ướt.
- Sỏi rải: rẻ, thoát nước tốt, có tiếng sỏi khi có người đi vào; khó đi với giày cao gót, xe lăn và xe đẩy.
- Bê tông in hoa văn hoặc bê tông mài: nhanh và đều, nhưng cần chia ô co giãn và xử lý nhám mặt.
- Ván gỗ nhựa ngoài trời: êm chân, hợp lối gần hồ nước; cần khung đỡ thoáng để không đọng ẩm bên dưới.
Theo ngũ hành, đá và gạch thuộc Thổ, gỗ thuộc Mộc, sỏi trắng có người xếp vào Kim. Có người phối vật liệu theo phương vị khu vườn; cách này là quan niệm, nên đặt sau tiêu chí chống trơn và thoát nước.
Bậc, dốc và chỗ chuyển cao độ
Sân vườn ít khi phẳng tuyệt đối. Khi lối đi phải lên xuống, bậc thấp, mặt bậc rộng và đều nhau là điều quan trọng nhất. Người ta hay vấp ở bậc đơn lẻ giữa một đoạn đường phẳng, vì mắt không để ý tới. Nếu chỉ chênh một chút, làm dốc thoải sẽ an toàn hơn làm một bậc.
Phong thủy có câu lối đi vào nhà nên "lên dần", tức nhà nằm cao hơn sân và cổng, khách bước vào có cảm giác đi lên. Điều này trùng với yêu cầu thoát nước: nền nhà cao hơn sân, sân cao hơn đường để nước không chảy ngược vào nhà. Ngược lại, lối đi dốc xuống phía nhà bị coi là bất lợi, và thực tế mỗi trận mưa lớn sẽ dồn nước về chân tường.
Ở chỗ chuyển cao độ, viền mép bậc bằng màu hoặc vật liệu khác giúp nhìn rõ hơn lúc chạng vạng. Với nhà có người cao tuổi, một tay vịn thấp dọc đoạn có bậc là chi tiết nhỏ nhưng giảm đáng kể nguy cơ ngã. Đây là phần an toàn, không cần đợi quan niệm nào mới làm.
Vẽ lối đi cho sân vườn nhà mình
Trước khi đổ móng hay mua đá, bạn có thể phác lối đi bằng các bước đơn giản sau:
- Đánh dấu các điểm cần nối: cổng, cửa chính, cửa phụ, chỗ để xe, chỗ phơi, bể nước, góc ngồi.
- Quan sát lối mòn sẵn có trên cỏ: đó là đường người nhà vẫn đi tự nhiên, nên tôn trọng.
- Dùng dây hoặc vòi nước rải trên mặt đất để thử đường cong, đứng ở cổng nhìn xem cửa chính có còn nằm trên đường thẳng không.
- Xác định bề rộng cho lối chính và lối phụ, chừa dải đệm hai bên cho cây.
- Kiểm tra cao độ và hướng thoát nước dọc lối, chỗ nào cần bậc hay dốc.
- Chọn vật liệu chống trơn, sau đó mới tính màu và hoa văn.
- Bố trí đèn chân ở chỗ đổi hướng, chỗ có bậc và hai bên lối vào cửa.
Phác bằng dây trên mặt đất rẻ hơn nhiều so với đập một đoạn lát đã đổ bê tông. Nhiều gia đình để lối thử như vậy vài tuần, đi lại hằng ngày rồi mới chốt.
Đèn chân dọc lối đi: sáng vừa đủ để thấy đường
Chiếu xuống mặt đường, không rọi vào mắt. Đèn lối đi tốt là đèn thấp, chụp che phía trên, ánh sáng đổ xuống mặt lát và mép bậc. Đèn trụ cao chói ngang tầm mắt làm người đi bị loá, thấy rõ bóng đèn mà không thấy chỗ đặt chân.
Đặt ở chỗ có rủi ro trước. Ưu tiên chỗ đổi hướng, chỗ có bậc, chỗ lối đi giáp hồ nước hay mép bồn cây. Một đoạn thẳng phẳng có thể thưa đèn hơn mà vẫn an toàn.
Ánh sáng ấm, nhịp đều. Phong thủy chuộng ánh sáng dịu, đều, dẫn người vào nhà như "đưa khí" từ cổng tới cửa. Thực tế, đèn cách đều nhau giúp mắt dễ đoán khoảng cách, còn một vũng sáng chói xen vũng tối lại dễ vấp hơn.
Điện ngoài trời phải đúng chuẩn. Dây đi trong ống, đèn có cấp bảo vệ chống nước phù hợp, mạch có thiết bị chống giật. Việc đi điện ngoài vườn nên để thợ điện có nghề làm, nhất là gần hồ nước và vòi tưới. Đèn năng lượng mặt trời cắm đất là lựa chọn đơn giản cho lối phụ, tuy độ sáng không đều theo mùa.
Lối đi ở nhà quê, nhà vườn và nhà phố có khoảng lùi
Ở nhà quê Bắc Bộ, lối đi thường bắt đầu từ ngõ, qua cổng, men theo bờ ao hoặc rặng cây rồi mới vào sân gạch. Cổng hay đặt lệch so với gian giữa, lối đi vì thế tự nhiên có một lần rẽ. Người xưa giải thích theo quan niệm khí; nhìn theo đời sống thì đó cũng là cách giữ kín gian thờ và gian khách khỏi ánh nhìn từ ngõ.
Nhà vườn miền Nam hay có lối đi dài dưới tán cây ăn trái, nền đất nện hoặc lát gạch tàu. Lối đi ở đây cần tính tới mùa mưa: đất nện lầy lội, gạch tàu bám rêu. Nhiều nhà nâng lối đi cao hơn mặt vườn một chút và làm rãnh hai bên.
Nhà phố có khoảng lùi trước vài mét thường không đủ chỗ để uốn lối. Cách dung hoà là lát phần lối đi khác màu với phần đỗ xe, đặt một chậu lớn hoặc bồn cây thấp lệch về phía cửa, để người bước vào có một điểm chuyển nhẹ. Ví dụ giả định: một khoảng lùi bốn mét, xe đỗ bên trái, lối đi lát đá xám bên phải dẫn tới bậc thềm, chậu cây đặt ở góc giữa hai phần; cửa chính không còn nhìn thẳng ra cổng mà lối đi vẫn rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Lối đi thẳng từ cổng vào cửa chính có xấu không?
Theo quan niệm, lối thẳng tắp nhắm vào cửa là dạng xung nhẹ, nên nhiều người làm lệch hoặc uốn nhẹ. Nếu sân hẹp không uốn được, có thể đặt bồn cây hay chậu lớn làm điểm chuyển hướng gần cửa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Lối đi sân vườn nên rộng bao nhiêu?
Không có con số bắt buộc. Lối chính thường được làm đủ cho hai người đi cạnh nhau hoặc một xe lăn, nhiều người thiết kế chọn khoảng một mét trở lên. Lối phụ trong vườn có thể hẹp hơn, đủ cho một người đi thoải mái.
Đá bước đặt cách nhau bao nhiêu là vừa?
Khoảng cách nên theo nhịp bước tự nhiên của người lớn trong nhà, thử bằng cách đi trên nền đất rồi đánh dấu. Đặt quá xa thì phải nhảy, quá gần thì bước vụn. Mặt đá cần nhám và đặt chắc, không bập bênh.
Có nên rải sỏi trắng làm lối đi chính không?
Sỏi thoát nước tốt và có tiếng khi có người vào, nhưng khó đi với xe lăn, xe đẩy và giày gót nhọn, lại hay bị đá văng ra cỏ. Sỏi hợp với lối dạo phụ hơn; lối chính nên có mặt lát phẳng.
Lối đi dốc xuống phía nhà có sao không?
Quan niệm coi là bất lợi, và thực tế nước mưa sẽ dồn về chân tường nhà. Nên điều chỉnh cao độ để lối đi dốc nhẹ ra phía cổng hoặc về rãnh thu nước, và kiểm tra cốt nền nhà có cao hơn sân không.
Lối đi bị rêu trơn thì xử lý thế nào?
Rêu bám ở chỗ thiếu nắng và đọng ẩm. Cọ rửa định kỳ, cải thiện thoát nước, tỉa bớt cây che quá dày, hoặc thay đoạn lát bằng vật liệu nhám hơn. Không nên dùng hoá chất mạnh gần bồn cây và nguồn nước.