Ở Việt Nam, tấm pin mặt trời áp mái thường cho sản lượng tốt khi quay về phía Nam và nghiêng một góc gần bằng vĩ độ nơi lắp, tức khoảng mười đến hơn hai mươi độ tuỳ từ Nam ra Bắc; mái không bị bóng che từ trưa đến chiều là điều kiện quan trọng hơn cả. Ngoài việc cho điện, tấm pin còn che nắng cho mái, khiến tầng trên cùng mát hơn.
Phong thủy cổ không có chuyện tấm pin, nhưng khi lắp, nhiều gia đình vẫn hỏi: đặt lên nóc nhà có bị "đè nóc" không, có phải "hoả khí" trên đầu không, mặt pin phản chiếu sang nhà khác có bị coi là "sát" không. Bài này trả lời phần kỹ thuật trước, rồi nói về các lời ngại đó như những quan niệm, kèm lý giải thực tế nếu có.
Mái nào hợp để lắp tấm pin
Không phải mái nào cũng hợp. Điều kiện đầu tiên là nắng: mái phải nhận nắng trực tiếp phần lớn thời gian trong ngày, không bị nhà cao bên cạnh, cây lớn, bồn nước, cột điện che. Chỉ cần một phần tấm pin bị bóng che là sản lượng cả dãy có thể giảm đáng kể, tuỳ cách đấu nối.
Điều kiện thứ hai là mái đủ chắc và đủ tuổi. Mỗi tấm pin cùng khung nặng vài chục ký, cả hệ thống trên mái nhà có thể tới hàng trăm ký đến hơn một tấn, cộng thêm lực gió. Mái ngói cũ, xà gồ mục, mái tôn mỏng cần được kiểm và gia cố trước. Nếu mái sắp đến lúc phải thay, nên thay trước rồi mới lắp, vì tháo pin ra để sửa mái về sau rất tốn công.
Điều kiện thứ ba là diện tích và lối đi. Cần chừa lối để người lên vệ sinh, kiểm tra, và để lực lượng chữa cháy có thể tiếp cận khi cần. Mái bằng bê tông thường dễ lắp nhất vì có thể dựng khung với góc nghiêng mong muốn; mái dốc thì tấm pin thường đặt theo độ dốc sẵn có.
Hướng và độ nghiêng tấm pin theo vùng
Bảng dưới là gợi ý chung theo nguyên lý vĩ độ. Đơn vị lắp đặt sẽ tính chính xác bằng phần mềm mô phỏng theo toạ độ nhà bạn:
| Vùng | Hướng thường được chọn | Độ nghiêng gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nam Bộ (khoảng 9–11 độ vĩ Bắc) | Nam, hoặc Đông – Tây chia đôi | Khoảng 10–15 độ | Không nên quá phẳng, để mưa rửa trôi bụi |
| Nam Trung Bộ, Tây Nguyên | Nam | Khoảng 12–18 độ | Ven biển cần chống ăn mòn muối cho khung, ốc |
| Bắc Trung Bộ | Nam | Khoảng 15–20 độ | Tính gió bão cho khung và chằng |
| Bắc Bộ (khoảng 20–23 độ vĩ Bắc) | Nam | Khoảng 18–23 độ | Mùa đông trời âm u nhiều, sản lượng giảm theo mùa |
| Mái quay Bắc | Hạn chế | Càng phẳng càng đỡ thiệt | Thường kém hơn rõ rệt, cân nhắc kỹ |
Hướng Đông – Tây chia đôi cho hai nửa mái thường cho tổng sản lượng thấp hơn hướng Nam một chút, nhưng điện được sinh ra trải đều hơn trong ngày, khớp hơn với nhu cầu dùng buổi sáng và buổi chiều của nhiều gia đình.
Những lời ngại phong thủy khi lắp pin và cách nhìn
"Đè nóc nhà". Có người ngại đặt vật nặng lên nóc nhà vì cho rằng nóc là phần che chở, đè lên là "nặng đầu". Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Phần thực tế đáng lo là tải trọng: nếu kết cấu mái được kiểm và tính đủ, tấm pin không đè theo nghĩa gây hại. Nếu không kiểm, mái quá yếu thì lo ngại đó lại đúng theo nghĩa vật lý.
"Hỏa khí trên đầu". Tấm pin màu tối, nóng lên dưới nắng, lại liên quan đến điện, nên có người xếp nó vào hành Hỏa và ngại đặt trên phòng ngủ hay gian thờ. Thực tế, tấm pin đặt trên khung có khe hở lại che nắng cho mái, khiến phòng bên dưới mát hơn. Rủi ro thật cần quan tâm là chập điện, cháy ở đầu nối, nên lắp đúng tiêu chuẩn, có thiết bị bảo vệ và kiểm định kỳ.
"Mặt pin phản chiếu sang nhà đối diện". Mặt kính phản chiếu ánh nắng có thể làm loá nhà bên hoặc người đi đường ở một số giờ, phong thủy gọi chung những tia phản chiếu chói là một dạng "sát". Lý giải thực tế là chói mắt và nóng. Tấm pin hiện nay thường có lớp chống phản xạ, nhưng vẫn nên tính góc đặt, nhất là khi nhà bên có cửa sổ cao hơn mái nhà bạn.
Mái lắp pin quay hướng không hợp tuổi. Hướng tấm pin là hướng của thiết bị, không phải hướng nhà hay hướng cửa, nên phần lớn các trường phái không xét. Nếu gia đình vẫn băn khoăn, nhớ rằng hướng nhà trong phong thủy được tính theo mặt tiền và cửa chính, không theo mái.
Trình tự lắp điện mặt trời áp mái cho gia đình
Thủ tục và chính sách điện mặt trời mái nhà thay đổi nhiều trong mấy năm gần đây, nên các bước dưới đây ở mức nguyên lý:
- Xem lại hoá đơn điện một năm để biết mức dùng theo mùa, dùng nhiều vào ban ngày hay ban đêm.
- Hỏi điện lực địa phương về quy định hiện hành cho điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ: có cần đăng ký, thông báo không, có được bán phần dư không.
- Mời ít nhất hai đơn vị khảo sát mái, yêu cầu báo cáo bóng che, tải trọng, sơ đồ đấu nối và dự kiến sản lượng.
- Kiểm chính sách bảo hành tấm pin, biến tần, khung, và ai chịu trách nhiệm khi mái bị thấm do khoan bắt khung.
- Yêu cầu thiết bị ngắt an toàn, chống sét, nối đất, và vị trí tủ điện dễ tiếp cận, khô ráo.
- Sau khi lắp, lưu bản vẽ hệ thống và hướng dẫn ngắt điện khẩn cấp ở chỗ cả nhà biết.
- Lên lịch vệ sinh mặt pin và kiểm tra đầu nối định kỳ, nhất là sau mùa mưa bão.
Bước hai rất quan trọng vì quy định và cơ chế mua bán điện có thể khác với những gì bạn nghe người quen kể vài năm trước. Thông tin từ điện lực địa phương là căn cứ đáng tin nhất.
Tấm pin và việc làm mát nhà
Một lợi ích ít được nhắc là tấm pin che nắng cho mái. Với mái bê tông, dãy pin đặt trên khung cách mặt mái một khoảng hoạt động gần giống một lớp mái che thứ hai: mặt mái nằm trong bóng râm, khe dưới pin có gió lùa. Nhiều gia đình thấy tầng trên cùng dịu hơn sau khi lắp, dù đây không phải mục đích chính.
Với mái tôn, tấm pin đặt sát mái che bớt nắng nhưng khe hẹp hơn, hiệu quả làm mát ít hơn. Với mái ngói, tấm pin chủ yếu là che bớt phần ngói hứng nắng. Cần lưu ý rằng tấm pin cũng nóng lên khi làm việc, và hiệu suất của nó giảm khi quá nóng, nên khe thoáng phía dưới có lợi cho cả tấm pin lẫn mái.
Nếu nhà bạn đang tính làm mái che hai lớp để chống nóng, có thể cân nhắc làm luôn khung lắp pin thay cho một phần mái tôn. Việc này cần thiết kế riêng về chống thấm khe giữa các tấm và thoát nước mưa, nên nói rõ với đơn vị lắp đặt từ đầu.
An toàn điện trên mái nhà
Điện mặt trời là hệ thống điện một chiều điện áp có thể khá cao trên mái nhà. Vài điều cần biết:
- Khi trời có nắng, tấm pin luôn sinh điện, kể cả khi đã ngắt aptomat trong nhà. Không tự leo lên tháo, lau khi chưa ngắt đúng quy trình.
- Đầu nối lỏng, dây bị chuột cắn, nước vào hộp đấu nối là những nguyên nhân hay gặp gây phát nhiệt, chập.
- Lối lên mái phải an toàn, có chỗ bám, không lên mái ngói ướt.
- Nhà có trẻ nhỏ cần khoá lối lên mái và tủ điện.
- Khi có cháy, báo cho lực lượng chữa cháy biết nhà có hệ thống điện mặt trời trên mái.
Những điều này không phải để doạ, mà vì tấm pin là thiết bị điện thật sự. Lắp bởi đơn vị có chuyên môn và kiểm định kỳ thì rủi ro được giữ ở mức thấp.
Bộ lưu điện đặt ở đâu trong nhà
Nhiều gia đình lắp kèm bộ pin lưu trữ để dùng điện mặt trời vào buổi tối hoặc khi mất điện. Bộ lưu điện là thiết bị chứa nhiều năng lượng, nên vị trí đặt cần được tính kỹ hơn cả tấm pin trên mái. Nơi đặt nên khô ráo, thoáng, tránh nắng chiếu trực tiếp và nguồn nhiệt như bếp, máy nước nóng.
Không nên đặt bộ lưu điện trong phòng ngủ, dưới gầm cầu thang là lối thoát nạn duy nhất, hoặc sát vật dễ cháy như kho chứa giấy, vải, xăng xe. Nhiều đơn vị lắp đặt khuyên đặt ở gara, phòng kỹ thuật hoặc khu phụ có thông gió, và tuân theo hướng dẫn của nhà sản xuất về khoảng cách quanh thiết bị.
Có gia đình hỏi đặt bộ lưu điện dưới bàn thờ hay sau bàn thờ cho gọn có được không. Theo quan niệm phổ biến, khu bàn thờ nên sạch sẽ, không đặt đồ máy móc, đồ linh tinh bên dưới, đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về an toàn, khu thờ thường có hương, nến, đèn, tức là có nguồn lửa, nên đặt thiết bị điện dung lượng lớn ở đó là không hợp lý bất kể quan niệm nào.
Ví dụ giả định: nhà mái ngói ở Khánh Hòa
Ví dụ giả định: một căn nhà mái ngói hai mái ở Khánh Hòa, một mái quay Đông Nam, một mái quay Tây Bắc. Gia đình muốn lắp pin nhưng ông chủ nhà ngại đặt "vật nặng" lên nóc gian thờ ở giữa nhà.
Đơn vị khảo sát kiểm xà gồ và ngói, thay một số ngói vỡ, gia cố xà ở phần mái quay Đông Nam, rồi lắp dãy pin trên mái này, chừa khoảng mái ngay trên gian thờ đúng như ý gia đình. Mái Tây Bắc không lắp vì sản lượng thấp. Khung và ốc dùng loại chống ăn mòn do nhà gần biển, hệ thống có chằng thêm trước mùa bão.
Sản lượng thấp hơn một chút so với phương án phủ kín, nhưng gia đình thấy thoải mái với quyết định. Đây là kiểu dung hoà hợp lý: phần quan niệm được tôn trọng ở mức không ảnh hưởng an toàn, còn phần kỹ thuật như tải trọng, chống ăn mòn, chằng bão thì làm đủ.
Câu hỏi thường gặp
Lắp pin trên mái phòng thờ có được không?
Một số gia đình ngại vì coi gian thờ là chỗ trang nghiêm, không muốn đặt thiết bị điện phía trên. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, nếu mái chắc, đấu nối đúng thì không có vấn đề gì; nếu gia đình ngại, có thể chừa phần mái đó ra.
Tấm pin có làm mái nóng hơn không?
Ngược lại, tấm pin đặt trên khung có khe thoáng thường che nắng cho mái, giúp mặt mái mát hơn. Bản thân tấm pin nóng lên khi làm việc, nên khe gió phía dưới có ích cho cả tấm pin lẫn mái.
Có cần xem ngày để lắp điện mặt trời không?
Không có quy định nào. Một số gia đình có thói quen xem ngày khi làm việc lớn trên mái, coi như một tập quán. Điều quan trọng hơn về kỹ thuật là chọn thời điểm khô ráo, tránh mùa mưa bão để thi công chống thấm chân khung cho kỹ.
Mái nhà quay hướng Bắc có nên lắp không?
Ở nửa Bắc của bán cầu, mái quay Bắc nhận ít nắng hơn rõ rệt, sản lượng thường thấp. Nếu chỉ có mái đó, có thể dựng khung cho tấm pin nghiêng về phía Nam trên mái bằng, hoặc đặt gần phẳng để đỡ thiệt. Đơn vị khảo sát sẽ tính cụ thể.
Pin mặt trời có ảnh hưởng sức khoẻ người ở bên dưới không?
Tấm pin không phát chất độc hay bức xạ có hại khi hoạt động bình thường. Các lo ngại hợp lý là an toàn điện, cháy ở đầu nối và tải trọng mái, những thứ được giải quyết bằng thiết kế, thi công và kiểm tra đúng cách.
Vệ sinh tấm pin bao lâu một lần?
Tuỳ nơi ở bụi nhiều hay ít, gần biển hay gần nhà máy, chim có hay đậu không. Nhiều nơi vệ sinh vài lần mỗi năm, nhất là cuối mùa khô. Nên theo hướng dẫn của đơn vị lắp đặt và ngắt hệ thống đúng quy trình trước khi lên mái.