Các điều kiêng khi treo tranh có thể chia thành ba nhóm: nhóm có lý do thực tế rõ ràng (tranh nặng trên đầu giường, tranh sát bếp hay chỗ ẩm, tranh kính chói), nhóm thuộc về cảm xúc (thú dữ, cảnh tàn, cảnh chia ly ở nơi sinh hoạt chung) và nhóm thuần quy ước của từng trường phái (số con vật, chiều con vật, màu theo phương). Nhóm đầu nên theo; nhóm hai tuỳ cảm nhận của người trong nhà; nhóm ba tuỳ mức tin của mỗi người.
Bài không nhằm phủ nhận tập quán, mà giúp bạn biết mỗi lời kiêng đứng trên nền nào, để không lo lắng vô cớ và không bị doạ mua tranh "hoá giải". Đây là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao chuyện kiêng tranh lan nhanh
Tranh là đồ trang trí dễ đổi nhất trong nhà: không phải đục tường như sửa cửa, không tốn kém như đổi hướng bếp. Vì dễ đổi nên lời khuyên về tranh cũng dễ được đưa ra, dễ được nghe theo, và dễ được thêm thắt qua mỗi lần truyền miệng. Một lời khuyên gốc như "tranh trong phòng ngủ nên dịu" có thể thành "tranh hổ trong nhà là tán gia bại sản" sau vài vòng chia sẻ.
Thêm vào đó, tranh là món hàng. Người bán tranh có động lực gắn mỗi bức với một công dụng, và gắn bức tranh nhà bạn đang treo với một điều xấu. Không phải ai bán tranh cũng làm vậy, nhưng chính cơ chế này khiến các lời kiêng có xu hướng ngày càng nặng hơn, không nhẹ đi.
Cách tự vệ đơn giản nhất là hỏi ngược: lời kiêng này dựa vào điều gì có thể kiểm được? An toàn, ánh sáng, độ ẩm, cảm giác của người nhìn, hay chỉ một quy ước biểu tượng? Câu trả lời sẽ cho biết bạn nên làm theo tới đâu.
Bảng phân loại các điều kiêng hay nghe
Bảng dưới gom những điều kiêng phổ biến, xếp theo nhóm. Cột cuối là mức nên theo theo cách nhìn thực tế, không phải phán xét niềm tin của ai.
| Điều kiêng | Nhóm | Lý do thực tế (nếu có) | Mức nên theo |
|---|---|---|---|
| Tranh nặng treo trên đầu giường | Có lý do | Rủi ro rơi khi ngủ | Nên theo |
| Tranh treo sát bếp, trong phòng tắm | Có lý do | Hơi dầu, ẩm làm hỏng tranh, khó vệ sinh | Nên theo |
| Tranh kính đối diện cửa sổ | Có lý do | Chói loá, không nhìn thấy tranh | Nên theo |
| Tranh tối màu, khổ lớn ở phòng thiếu sáng | Có lý do | Phòng trông u, chật | Nên cân nhắc |
| Tranh thú dữ ở phòng khách, phòng ngủ | Cảm xúc | Trẻ nhỏ, người lớn tuổi có thể sợ | Tuỳ người trong nhà |
| Tranh cảnh tàn, chia ly, chiến trận | Cảm xúc | Gợi tâm trạng buồn khi nhìn hằng ngày | Tuỳ người trong nhà |
| Tranh chân dung người lạ nhìn thẳng | Cảm xúc | Cảm giác bị nhìn, nhất là ban đêm | Tuỳ người trong nhà |
| Số con vật phải lẻ hay chẵn | Quy ước | Không có | Tuỳ mức tin |
| Con vật phải quay đầu vào nhà | Quy ước | Bố cục hướng vào trong dễ nhìn hơn | Tuỳ mức tin |
| Tranh phải hợp mệnh từng người | Quy ước | Không có | Tuỳ mức tin |
Nhìn vào bảng, phần "nên theo" hầu hết là chuyện an toàn và bảo quản, những điều mà người làm nội thất hay người giữ tranh cũng sẽ khuyên dù không biết gì về phong thủy.
Nhóm có lý do thực tế: nên theo
Vật nặng trên chỗ nằm, chỗ ngồi lâu. Quan niệm gọi là "áp đỉnh", cảm giác bị đè. Lý do kiểm được là tranh khung gỗ, kính, đá có thể nặng chục ký; móc yếu, tắc kê lỏng, tường ẩm làm bở vữa đều có thể khiến tranh rơi. Nếu đã treo trên giường hoặc sofa, kiểm tra móc mỗi năm, treo hai điểm, cân nhắc kính mica thay kính thường.
Tranh gần bếp, gần chỗ ẩm. Phong thủy nói "thuỷ hoả", "uế khí". Thực tế là khói dầu bám mặt tranh, nồm ẩm làm giấy lụa mốc, khung gỗ cong. Tranh trong bếp nên là tranh dễ lau, chất liệu chịu ẩm.
Tranh treo chắn lối thoát, trên cửa ra vào hẹp. Ít được sách nhắc nhưng quan trọng: tranh lớn treo trên cửa hoặc sát lối hẹp dễ bị va khi khiêng đồ, mở cửa mạnh.
Tranh kính phản chiếu. Kính đối diện cửa sổ hoặc đèn tạo vệt sáng; người ta gọi là "quang sát" trong nhà. Đổi kính chống loá, đổi góc treo hoặc bỏ kính.
Nhóm thuộc về cảm xúc: tuỳ người trong nhà
Phần lớn điều kiêng về đề tài nằm trong nhóm này. Tranh hổ nhe nanh, đại bàng quắp mồi, cảnh chiến trận, cảnh thuyền chìm, cây khô trơ cành, người đứng một mình nhìn ra xa: quan niệm cho rằng chúng mang "khí" dữ hoặc buồn. Có thể kiểm chứng một phần: thử chú ý cảm giác của chính bạn và những người trong nhà khi ngồi trước bức tranh vào buổi tối. Nếu có người thấy bất an, đó là lý do đủ để dời tranh, không cần thêm lý thuyết.
Nhưng cũng có người yêu chính những bức đó. Một bức tranh hổ đẹp có thể khiến người chủ thấy mạnh mẽ; một cảnh biển động có thể gợi nhớ quê. Với nhóm này, không có câu trả lời chung. Cách dung hoà hay dùng là dời tranh từ không gian chung (phòng khách, phòng ăn, phòng ngủ chung) sang không gian riêng của người yêu tranh (phòng làm việc, góc đọc sách).
Lưu ý riêng với trẻ nhỏ: trẻ có thể sợ những hình ảnh người lớn thấy bình thường, như mặt nạ, tranh trừu tượng có hình giống mắt, tượng gỗ trong bóng tối. Nếu con hay giật mình, kiểm tra những gì con nhìn thấy từ giường khi tắt đèn.
Nhóm thuần quy ước: tuỳ mức tin
Đây là những điều kiêng không có lý do thực tế đi kèm, chỉ dựa vào hệ biểu tượng của từng trường phái hay từng vùng. Ví dụ: tranh cá hay được chọn chín con; tranh ngựa hay được chọn tám con; con vật phải quay đầu vào nhà; tranh nước không được treo ở phương Nam vì Thuỷ khắc Hoả; tranh phải hợp màu mệnh của chủ nhà. Mỗi quy ước có logic riêng trong hệ của nó, thường dựa trên con số mang nghĩa đẹp, chữ đồng âm hoặc bảng ngũ hành.
Điều đáng để ý là các quy ước này hay mâu thuẫn nhau giữa các nguồn. Cùng một bức tranh ngựa, có nơi khuyên đầu ngựa quay vào trong nhà cho ý mang về, có nơi lại cho rằng ngựa phi ra phía cửa mới hợp ý lên đường lập nghiệp. Khi hai lời khuyên ngược nhau cùng tồn tại, đó là dấu hiệu cho thấy đây là chuyện quy ước, không phải quy luật.
Người tin thì làm theo một hệ cho nhất quán; người không tin thì có thể bỏ qua mà không cần áy náy. Điều không nên là vì một quy ước mà vứt bỏ một bức tranh có giá trị kỷ niệm, hoặc chi nhiều tiền đổi tranh.
Tranh cũ, tranh thừa kế và tranh mua lại
Một nhóm câu hỏi riêng là tranh có lịch sử: tranh ông bà để lại, tranh mua ở chợ đồ cũ, tranh có sẵn trong căn nhà mua lại. Dân gian có người ngại treo tranh "không rõ gốc", cho rằng đồ cũ mang theo chuyện của chủ cũ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và không có cách nào kiểm chứng.
Phần kiểm được thì rõ hơn: tranh cũ hay có mốc ở mặt sau, mối mọt ở khung gỗ, kính đã giòn, dây treo mục. Trước khi treo, nên tháo khung kiểm tra, lau khô, phơi chỗ thoáng (không phơi nắng gắt với tranh giấy, lụa), thay dây và móc. Tranh có mối thì cách ly khỏi đồ gỗ khác trong nhà và xử lý trước.
Với tranh thừa kế, giá trị kỷ niệm thường lớn hơn mọi lời kiêng. Nhiều gia đình treo tranh của ông bà ở phòng khách như một cách nối các thế hệ; nếu đề tài không hợp phòng chung, có thể treo ở phòng đọc hay hành lang. Với tranh có giá trị nghệ thuật, nên nhờ người có chuyên môn xem trước khi tự làm sạch, vì lau sai cách có thể làm hỏng lớp màu.
Dấu hiệu nhận ra lời doạ để bán tranh
Một số trường hợp lời kiêng không còn là tập quán mà là cách bán hàng. Những dấu hiệu nên cảnh giác:
- Lời khuyên đi kèm hậu quả nặng như phá sản, bệnh tật, ly hôn, tai nạn nếu không thay tranh ngay.
- Người khuyên đồng thời là người bán bức tranh "hoá giải", thường kèm giá cao và hối thúc mua trong ngày.
- Không giải thích được lý do, chỉ nói "theo sách", "theo thầy", không nêu sách nào, phái nào.
- Đòi xem ngày sinh, tuổi của từng người rồi mới "chọn tranh hợp mệnh", kèm phí xem.
- Khuyên làm lễ, cúng giải trước khi gỡ tranh cũ.
- Đưa ra một danh sách dài tranh cần thay, mỗi phòng một bức.
Gặp những dấu hiệu này, hãy dừng lại. Không bức tranh nào quyết định vận mệnh một gia đình. Chuyện cảnh giác lừa đảo nhân danh phong thủy có danh mục riêng trên trang.
Lỡ treo một bức "bị kiêng": xử lý bình tĩnh
Nếu bạn vừa nghe nói bức tranh trong nhà "phạm", có thể làm theo thứ tự:
- Xác định lời kiêng thuộc nhóm nào trong ba nhóm trên.
- Nếu thuộc nhóm có lý do thực tế, xử lý phần thực tế: gia cố móc, dời khỏi chỗ ẩm, đổi kính.
- Nếu thuộc nhóm cảm xúc, hỏi người trong nhà; ai thấy không thoải mái thì dời sang phòng khác.
- Nếu thuộc nhóm quy ước, tự quyết theo mức tin của gia đình, không cần làm gì thêm.
- Không mua thêm vật phẩm, không làm lễ vì một bức tranh, trừ khi đó là mong muốn tự nguyện của gia đình.
Phần lớn trường hợp, việc cần làm chỉ là dời tranh vài mét hoặc thay một cái móc. Nếu trong nhà có người lớn tuổi tin sâu vào một điều kiêng, chiều theo họ ở mức không tốn kém thường là cách giữ hoà khí tốt nhất, miễn là không kèm chi phí lễ bái hay mua bán theo lời doạ.
Câu hỏi thường gặp
Treo tranh hổ trong nhà có thật sự xấu không?
Quan niệm khác nhau. Một số người coi hổ là biểu tượng uy nghi, trấn trạch; số khác ngại hổ dữ ở nơi sinh hoạt. Không có cơ sở nào cho thấy tranh hổ gây hại. Nếu thích, chọn tranh hổ dáng hiền và treo ở phòng làm việc thay vì phòng ngủ, phòng trẻ.
Tranh được người khác tặng nhưng nghe nói là kiêng thì có phải bỏ không?
Không cần bỏ. Có thể treo ở chỗ khác hợp hơn với đề tài, hoặc cất giữ cẩn thận. Giữ món quà là giữ tình cảm của người tặng; điều kiêng nếu thuộc nhóm quy ước thì tuỳ mức tin của gia đình bạn.
Tranh bị nứt kính có cần thay ngay không?
Nên thay kính sớm, nhưng vì lý do an toàn chứ không vì điềm. Kính nứt có thể rơi mảnh, nhất là khi trẻ nhỏ chạm vào hoặc khi tháo lau. Trong thời gian chờ, tháo tranh xuống, dán băng dính lên vết nứt.
Có tranh nào kiêng tuyệt đối không?
Không có tranh nào bị cấm tuyệt đối trong mọi trường phái. Điều gần với kiêng tuyệt đối nhất là những gì gây nguy hiểm thật, như tranh nặng treo ẩu trên chỗ nằm. Các kiêng kỵ về đề tài đều khác nhau theo vùng và từng nhà.
Sao các thầy phong thủy nói khác nhau về cùng một bức tranh?
Vì mỗi trường phái dùng hệ quy ước riêng: người theo ngũ hành xét màu và phương, người theo hình thế xét bố cục, người theo biểu tượng dân gian xét con số và chữ đồng âm. Khi lời khuyên mâu thuẫn, đó là dấu hiệu của quy ước, không phải sự thật duy nhất.
Tranh trừu tượng có bị kiêng không?
Phong thủy cổ không nói về tranh trừu tượng. Các thầy hiện nay thường xét theo màu và hình: tranh mảng mềm, màu dịu dễ treo; tranh nét nhọn chĩa, màu gắt nên đặt nơi ít ngồi lâu. Đây vẫn là cách đọc theo cảm giác hơn là quy luật.