Trong phong thủy, khí là cách người xưa gọi chung những dòng chuyển động vô hình làm cho một nơi chốn trở nên dễ sống hay khó sống: gió, hơi ẩm, hơi ấm của đất, ánh sáng và cả sự đi lại của con người. Sách cổ nói khí theo gió mà tan, gặp nước thì dừng, nên mục tiêu của phong thủy là giữ cho khí đi chậm, tụ lại ở nơi người sống, không lùa thẳng, không tù đọng.
Khái niệm khí vốn rộng hơn phong thủy rất nhiều: triết học, y học cổ truyền, võ thuật, thư pháp đều dùng chữ này. Vì vậy dễ hiểu lầm khí là một thứ năng lượng huyền bí phải nhờ thầy mới thấy. Bài này đi từ nghĩa trong sách tới những gì bạn tự cảm nhận được trong căn nhà của mình.
Khí trong tư tưởng phương Đông và trong phong thủy
Trong tư tưởng Trung Hoa cổ, khí được coi là chất liệu cơ bản tạo nên vạn vật; khí tụ thì thành hình, khí tan thì hình mất. Mỗi lĩnh vực mượn khái niệm này theo cách riêng. Y học cổ truyền nói khí huyết trong cơ thể, nhà văn nói khí chất của một bài thơ, người luyện võ nói vận khí. Phong thủy dùng chữ khí để nói về đất và không gian.
Trong phong thủy, khí có hai tầng. Tầng thứ nhất là khí của đất, gắn với hình dáng núi đồi, mạch đất, nguồn nước, được các sách gọi bằng hình ảnh long mạch, tức thế đất uốn lượn như rồng. Tầng thứ hai là khí của nhà, tức cách không khí, ánh sáng, người và hoạt động đi vào, lưu lại và đi ra khỏi một ngôi nhà.
Hai tầng này nối với nhau bằng một ý chung: khí lành là khí lưu chuyển hài hoà, không quá mạnh, không quá yếu. Đây là chỗ mà người không tin vào phần siêu hình vẫn có thể đồng ý, bởi nó mô tả đúng cảm giác của chúng ta khi bước vào một căn phòng ngột ngạt hay một hành lang gió quất.
Sinh khí và sát khí: hai đầu của một trục
Sinh khí và sát khí là hai từ xuất hiện nhiều nhất khi nói về khí. Bảng dưới đặt cách nói của sách cạnh cách hiểu bằng điều kiện sống thật, để bạn nhận ra mình đang gặp loại nào trong nhà.
| Cách nói trong phong thủy | Hình ảnh trong sách | Cách hiểu bằng điều kiện thật |
|---|---|---|
| Sinh khí | Khí uốn lượn, chậm, tụ lại trước nhà | Gió nhẹ, ánh sáng đều, không khí trong lành, lối đi rõ mà không thẳng tuột |
| Sát khí, xung sát | Khí lao thẳng như mũi tên vào nhà | Gió lùa mạnh, đường đâm thẳng vào cửa, góc nhọn công trình chĩa vào, xe cộ ồn ào |
| Tử khí, khí tù | Khí đọng, không có chỗ thoát | Góc tối ẩm mốc, phòng kín không cửa sổ, kho chất đồ lâu ngày |
| Khí tán | Khí vào rồi đi luôn, không giữ lại | Cửa trước nhìn thẳng ra cửa sau, nhà trống hoác, gió xuyên phòng |
| Khí tụ | Khí được ôm giữ, có minh đường phía trước | Sân hoặc khoảng trống trước nhà, phòng khách đủ rộng, đồ đạc không chắn lối |
Đối chiếu như vậy không nhằm chứng minh sách cổ đúng tuyệt đối. Nó cho thấy nhiều lời khuyên về khí có một lớp nghĩa thực tế, còn lớp nghĩa cát hung gắn kèm là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Khí đi vào nhà qua những đường nào
Cửa chính là miệng nhà. Sách phong thủy gọi cửa chính là nơi nạp khí. Thực tế đây là nơi người, ánh sáng và gió vào nhiều nhất, nên cửa bị chắn, tối, chật hay đối diện thứ gây khó chịu thì cả nhà cảm nhận rõ.
Cửa sổ và giếng trời là đường thở. Nhà ống ở thành phố thường chỉ có mặt tiền và mặt hậu, giữa nhà tối. Giếng trời và cửa sổ hông là cách đưa khí, hiểu theo nghĩa ánh sáng và gió, vào phần giữa nhà.
Lối đi trong nhà là dòng chảy. Hành lang dài thẳng tắp được coi là để khí chạy quá nhanh; phòng khách bị đồ đạc chặn ngang được coi là khí bị nghẽn. Hai mô tả này trùng với cảm giác di chuyển: một bên hun hút, một bên vướng víu.
Con người cũng là khí. Nhiều thầy phong thủy nói nhà có người ở, có lửa bếp, có tiếng nói thì khí mới vượng. Nói đơn giản, nhà bỏ trống lâu ngày ẩm, bụi, xuống cấp nhanh hơn nhà có người sinh hoạt.
Nước và cây điều hoà khí. Ao, bể nước, hàng cây được coi là chỗ giữ khí lại. Về mặt khí hậu, chúng làm mát, chắn bụi, giảm gió mạnh, nên được người xưa xếp vào nhóm yếu tố làm cho nơi ở dễ chịu.
Vì sao khí không được đi thẳng
Một nguyên tắc lặp lại khắp các sách là khí ưa đường cong, kỵ đường thẳng. Dòng sông uốn lượn ôm lấy làng được khen, con đường đâm thẳng vào cửa nhà bị chê. Trong nhà, cửa trước thẳng hàng cửa sau được cho là khí vào rồi đi luôn, không đọng lại cho người ở.
Có thể giải thích nguyên tắc này bằng chuyển động thật. Gió đi qua một hành lang thẳng và hẹp tăng tốc, tạo cảm giác lạnh và bụi. Con đường đâm thẳng vào nhà khiến ánh đèn xe, tiếng ồn và cả nguy cơ va chạm đổ về phía cửa. Khi hai cửa thẳng hàng, người ngoài đường nhìn xuyên được vào trong nhà, mất riêng tư.
Vì vậy cách xử lý phong thủy thường là tạo độ gãy: một tấm bình phong sau cửa chính, một kệ thấp, một chậu cây, một khúc quanh của lối đi. Những giải pháp này đều có ích thật về che chắn và riêng tư, không cần gắn với vật phẩm đắt tiền nào. Còn chuyện khí thẳng sẽ làm hao tài tán lộc là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ngược lại, khí cũng không nên bị chặn đến mức tù. Một tấm vách kín sát ngay sau cửa chính khiến người bước vào phải lách, phòng khách tối hẳn đi, gió không vào được. Nguyên tắc cân bằng ở đây là che tầm nhìn mà vẫn để gió và ánh sáng lọt qua: vách thoáng có khe, kệ thấp ngang hông, rèm mỏng, chậu cây cao vừa phải. Người làm nội thất ngày nay gọi đó là tạo lớp chuyển tiếp giữa ngoài và trong, còn sách phong thủy gọi là giữ khí lại cho chậm.
Khí theo mùa và theo khí hậu ba miền
Vì gốc của khí là gió và hơi ẩm, cách giữ khí trong nhà ở Việt Nam thay đổi theo vùng. Ở Bắc Bộ, gió mùa đông bắc lạnh và khô thổi về từ khoảng cuối thu, kèm theo những đợt nồm ẩm cuối đông đầu xuân. Nhà cũ ở đồng bằng sông Hồng thường quay về hướng nam, phía bắc ít cửa, có lũy tre hay tường kín che chắn, đúng với lời khuyên lưng phải có chỗ dựa.
Ở dải miền Trung, mùa hè có gió tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào, mùa mưa lại có bão và lũ. Nhà truyền thống thường có mái thấp, hiên sâu, cửa phía tây hạn chế, nhiều cây quanh nhà để giảm nóng, và nền tôn cao để tránh nước. Ở Nam Bộ, khí hậu nóng ẩm quanh năm với hai mùa mưa nắng rõ, nên điều cần nhất là thông thoáng, hiên rộng, mái che nắng mưa, gần kênh rạch nhưng tránh chỗ đất trũng.
Như vậy, cùng một chữ khí nhưng người ở ba miền xử lý khác nhau, và đó là điều hợp lý. Một lời khuyên phong thủy chép nguyên từ sách viết cho vùng khí hậu khác có thể không hợp với nhà bạn. Khi đọc một quy tắc về hướng hay về cửa, hãy đặt nó vào khí hậu nơi mình ở, xem nó giúp chắn cái gì và đón cái gì, rồi mới quyết định có áp dụng hay không.
Tự cảm nhận khí trong nhà: một vòng đi kiểm
Bạn không cần dụng cụ đặc biệt để tự xét khí trong nhà theo nghĩa thực tế. Hãy đi một vòng vào hai thời điểm khác nhau trong ngày và để ý những điểm sau:
- Đứng ở cửa chính: có thấy thẳng xuyên ra cửa sau hay cửa sổ cuối nhà không, có gió lùa mạnh không.
- Đi qua từng phòng: phòng nào phải bật đèn cả ban ngày, phòng nào có mùi ẩm hoặc mùi đồ cũ.
- Mở và đóng cửa sổ: có tạo được luồng gió xuyên phòng không, hay chỉ một bên có cửa.
- Nhìn các góc: góc nào chất đồ lâu không dùng, góc nào không ai đi tới, góc nào có vết mốc.
- Thử ngồi ở chỗ ngủ và chỗ làm việc: lưng có tựa vào tường chắc không, có nhìn thấy cửa ra vào không.
- Nghe tiếng ồn: buổi tối tiếng xe, tiếng máy lạnh nhà bên dội vào phòng nào nhiều nhất.
Ghi lại những điểm này trên một tờ giấy vẽ sơ mặt bằng. Đây là bản đồ khí theo nghĩa đời thường của căn nhà, và cũng là điểm xuất phát tốt trước khi đọc bất kỳ lời khuyên phong thủy nào.
Những cách nói về khí nên nghe với dè dặt
Thị trường phong thủy hiện nay hay dùng chữ khí theo kiểu đo được bằng máy, chẳng hạn quả lắc, que dò hay thiết bị phát sáng được cho là đọc năng lượng nhà. Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy các dụng cụ này đo được một đại lượng thật tên là khí phong thủy. Nếu ai đó dùng chúng để kết luận nhà bạn có khí độc rồi đề nghị bán vật phẩm hoá giải, bạn hoàn toàn có quyền từ chối.
Cũng nên dè dặt với những lời nói khí xấu gây bệnh. Không khí trong nhà ảnh hưởng thật tới sức khoẻ qua nấm mốc, bụi, khí thải bếp, độ ẩm, nhưng đó là việc của thông gió, vệ sinh và thiết bị lọc, không phải của bùa hay đồ trấn. Khi có người trong nhà mệt mỏi kéo dài, việc nên làm là đi khám và kiểm tra môi trường sống.
Giữ cách hiểu khí ở mức gió, nắng, ẩm, lối đi và hoạt động của con người, bạn vẫn dùng được phần lớn lời khuyên hữu ích của phong thủy mà không bị cuốn vào chi phí hay nỗi lo không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Sinh khí trong phong thủy nhà ở và hướng Sinh khí trong Bát trạch có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Sinh khí theo nghĩa chung là khí lành, lưu chuyển hài hoà. Còn trong trường phái Bát trạch, Sinh khí là tên một trong tám hướng tính theo cung phi của người chủ nhà. Hai cách dùng trùng chữ nhưng thuộc hai lớp khác nhau của hệ thống.
Long mạch có phải là khí không?
Trong sách phong thủy, long mạch là hình ảnh chỉ thế đất chạy dài như thân rồng, được cho là đường dẫn khí của đất. Đó là cách mô tả địa hình theo ngôn ngữ biểu tượng; khi đọc, bạn có thể hiểu nó gần với dãy đồi, sống đất, hướng thoát nước tự nhiên của một vùng.
Nhà kín cửa suốt ngày vì máy lạnh thì khí có tốt không?
Theo nghĩa thực tế, phòng đóng kín lâu dễ tích tụ hơi ẩm, mùi và khí thở ra. Phong thủy coi đó là khí tù. Bạn nên mở cửa đón gió vào lúc mát trong ngày hoặc dùng quạt thông gió để không khí được thay mới.
Đặt cây trong nhà có làm khí tốt hơn không?
Cây xanh làm không gian dịu mắt và được coi là đem sinh khí vào nhà. Tuy nhiên tác dụng lọc không khí của vài chậu cây trong căn phòng bình thường là nhỏ, không thay được thông gió. Nên chọn cây hợp ánh sáng và chú ý cây có nhựa độc nếu nhà có trẻ nhỏ.
Có cách nào đo khí phong thủy bằng máy không?
Hiện không có thiết bị nào được khoa học công nhận đo được khí theo nghĩa phong thủy. Những gì đo được là các đại lượng vật lý như nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió, ánh sáng, nồng độ bụi. Các chỉ số này hữu ích để đánh giá nhà ở dễ chịu tới đâu.
Sát khí có làm người trong nhà gặp chuyện xấu không?
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, không có cơ sở chứng minh. Điều chắc chắn là những thứ sách gọi là sát khí như đường đâm thẳng, gió lùa, góc nhọn có thể gây ồn, bụi, mất riêng tư hay nguy cơ va chạm, nên xử lý bằng che chắn là hợp lý.