Kham dư là một tên gọi cổ của phong thủy, thường được giải thích là học về đạo trời và đạo đất, tức xem xét trời đất để chọn chỗ ở và chỗ táng. Bên cạnh kham dư, phong thủy còn có nhiều tên khác như địa lý, tướng trạch, thanh ô, thanh nang. Mỗi tên phản ánh một góc nhìn hay một giai đoạn của môn này.
Ở Việt Nam, cách gọi phổ biến trong dân gian xưa là "thầy địa lý", "xem địa lý", chứ không phải "thầy phong thủy" như bây giờ. Biết các tên gọi giúp bạn đọc được sách cũ, hiểu được người lớn tuổi nói gì, và nhận ra rằng cùng một môn có thể được gọi bằng nhiều chữ khác nhau tuỳ thời và tuỳ nơi.
Kham dư: chữ nghĩa và cách giải thích
Kham dư viết bằng chữ Hán là 堪輿. Một lời chú giải cổ thường được dẫn cho rằng kham là đạo của trời, dư là đạo của đất; chữ dư vốn có nghĩa là cỗ xe, rồi được dùng để chỉ mặt đất chở muôn vật. Ghép lại, kham dư là việc xem xét quan hệ giữa trời và đất. Một số người giải thích khác, coi kham là chỗ đất nhô cao, dư là chỗ đất thấp, tức nói về địa hình. Cả hai cách hiểu đều được lưu hành.
Chữ kham dư xuất hiện khá sớm trong thư tịch Trung Hoa. Một đoạn trong Sử ký kể chuyện vua Hán Vũ Đế hỏi ý các nhà chiêm nghiệm về ngày lấy vợ, trong đó có những người được gọi là kham dư gia, và mỗi nhà trả lời một kiểu. Đoạn này cho thấy thời đó kham dư còn gắn chặt với chuyện chọn ngày theo lịch, chưa hẳn chỉ là xem đất như cách hiểu về sau.
Dần dần, kham dư trở thành tên gọi trang trọng, mang màu sách vở của phong thủy. Trong văn bản tiếng Việt cũ, bạn sẽ gặp cụm "thuật kham dư", "nhà kham dư". Ngày nay chữ này ít dùng trong đời thường nhưng vẫn xuất hiện trong tên sách, bài nghiên cứu và trong cách nói của người học phong thủy theo lối cổ.
Các tên gọi khác của phong thủy
Ngoài kham dư, phong thủy còn được gọi bằng nhiều tên. Bảng dưới gom những tên hay gặp nhất trong sách và trong dân gian, kèm nghĩa đen và sắc thái của từng tên.
| Tên gọi | Nghĩa đen | Sắc thái, phạm vi dùng |
|---|---|---|
| Phong thủy | Gió và nước | Tên phổ biến nhất hiện nay, dùng cả trong dân gian và sách |
| Kham dư | Đạo trời, đạo đất | Trang trọng, sách vở, hay gặp trong tên sách cổ |
| Địa lý | Lý lẽ, đường vân của đất | Cách gọi quen thuộc ở Việt Nam xưa: thầy địa lý, xem địa lý |
| Tướng trạch, tướng địa | Xem tướng nhà, xem tướng đất | Nhấn vào việc quan sát hình dáng, giống như xem tướng người |
| Thanh ô | Con quạ xanh | Tên lấy từ một nhân vật tương truyền, dùng trong tên sách, mang tính văn chương |
| Thanh nang | Cái túi xanh | Gắn với giai thoại về túi sách bí truyền, xuất hiện trong tên nhiều sách phong thủy |
| Hình gia, hình pháp | Nhà xem hình thế | Chỉ riêng nhóm xem địa hình, đối lại với nhóm lý khí |
Các tên như thanh ô, thanh nang gắn với nhân vật và giai thoại khó kiểm chứng; nên đọc chúng như một phần truyền thống đặt tên chứ không phải dấu vết lịch sử chắc chắn.
Vì sao người Việt quen nói "thầy địa lý"
Trong tiếng Việt hiện đại, địa lý là tên môn học về Trái Đất, khí hậu, dân cư. Nhưng trước khi có môn học đó theo nghĩa phương Tây, chữ địa lý trong Hán văn có nghĩa là lý lẽ, đường vân của đất, và được dùng để chỉ thuật xem đất. Vì vậy ông bà ta gọi người chuyên chọn đất làm nhà, đặt mộ là thầy địa lý, gọi việc này là xem địa lý.
Cách gọi này còn đọng lại trong nhiều giai thoại, ví dụ những câu chuyện quen thuộc về Tả Ao, người được dân gian gọi là ông tổ địa lý nước Nam. Những câu chuyện về ông chọn đất, đặt mộ, đối đáp với thầy địa lý phương Bắc được kể ở nhiều vùng, đặc biệt là Hà Tĩnh và Nghệ An; chúng là giai thoại dân gian, nhiều tình tiết không kiểm chứng được, nhưng phản ánh rõ cách người Việt gọi tên môn này.
Từ khoảng cuối thế kỷ hai mươi, khi sách phong thủy dịch từ tiếng Trung, tiếng Anh tràn vào, chữ phong thủy dần thay chỗ chữ địa lý trong đời thường. Người lớn tuổi ở nông thôn đôi khi vẫn dùng chữ cũ. Khi nghe ai nói "nhờ thầy xem địa lý cho ngôi mộ", bạn hiểu đó chính là xem phong thủy âm trạch.
Mỗi tên gọi soi một góc khác nhau
Phong thủy nhấn vào môi trường. Gió và nước là hai yếu tố tự nhiên, nên tên này hướng sự chú ý vào điều kiện khí hậu, địa hình quanh nơi ở.
Kham dư nhấn vào quan hệ trời đất. Tên này rộng hơn, bao cả yếu tố thời gian, lịch pháp, vị trí các sao; nó gần với lớp lý khí của các trường phái về sau. Người dùng chữ kham dư thường muốn nhấn mạnh rằng nơi chốn tốt hay không còn tuỳ vào thời điểm, chứ không chỉ tuỳ vào hình dáng đất.
Địa lý nhấn vào đất. Tên này phản ánh đúng phạm vi mà người Việt xưa quan tâm nhất: chọn đất làm nhà và nhất là chọn đất đặt mộ. Trong làng xã, xem địa lý gần như đồng nghĩa với việc tìm chỗ yên nghỉ cho cha mẹ, ông bà sao cho khô ráo, cao ráo, không bị nước xâm phạm.
Tướng trạch nhấn vào quan sát hình dáng. Giống như xem tướng người qua khuôn mặt, tướng trạch xem ngôi nhà qua hình khối, cửa, mái, sân. Đây là lối tiếp cận trực quan, gần với nhóm hình thế.
Thanh ô, thanh nang nhấn vào truyền thừa. Hai tên này gắn với hình ảnh sách vở bí truyền, phản ánh việc môn học từng được truyền trong phạm vi hẹp, thầy truyền trò.
Tên gọi cho thấy vị trí của môn này trong xã hội xưa
Việc một môn có nhiều tên gọi, từ trang trọng như kham dư đến bình dân như xem đất, cho thấy nó sống ở cả hai tầng xã hội. Ở tầng sách vở, phong thủy được chép, chú giải, bàn luận bởi những người biết chữ Hán, nhiều người trong số họ đồng thời học Nho, học y, học lịch. Ở tầng làng xã, nó là việc của thầy địa lý được mời về khi nhà có việc lớn như dựng nhà, đặt mộ, dời mộ.
Ở làng Việt xưa, người xem đất thường làm việc cùng người thợ cả, người phụ trách dựng khung nhà gỗ, và với các bậc cao niên trong họ. Thầy định thế đất, hướng nhà, ngày khởi công; thợ cả lo kích thước, kết cấu; gia đình và họ hàng bàn bạc chi phí, nghi lễ. Cách phân vai đó cho thấy phong thủy chưa bao giờ là thứ quyết định một mình; nó là một tiếng nói trong cả một quá trình làm nhà.
Ngày nay vai trò ấy chia cho nhiều người hơn: kiến trúc sư, kỹ sư kết cấu, cơ quan cấp phép, nhà thầu. Phong thủy vẫn có thể giữ một tiếng nói, nhưng ở vị trí tham khảo, không thay được bất kỳ chuyên môn kỹ thuật hay thủ tục pháp lý nào. Hiểu lịch sử tên gọi giúp đặt môn này vào đúng chỗ của nó.
Đọc sách cũ gặp tên lạ: vài mẹo nhận diện
Khi bạn đọc một cuốn sách xưa, một bài văn bia hay gia phả, các chữ dưới đây thường là dấu hiệu đoạn đó đang nói về phong thủy:
- Các cụm như "xem đất", "tìm đất", "đất kết", "huyệt", "long mạch": nói về chọn đất, nhất là đất mộ.
- Các cụm như "toạ ... hướng ...", kèm tên hai trong số hai mươi bốn sơn hướng: nói về hướng nhà hoặc hướng mộ.
- Chữ "địa sư", "địa gia", "thầy địa": người làm nghề xem đất.
- Chữ "dương cơ": nền nhà, nền làng; "âm phần", "mộ địa": đất mộ.
- Tên sách có chữ "kham dư", "thanh nang", "thanh ô", "địa lý", "trạch kinh": sách phong thủy.
- Các câu kiểu "tiền án hậu chẩm", "tả long hữu hổ": mô tả hình thế quanh một khu đất.
- Các chữ "cát", "hung", "kết phát", "phát phúc" đi cùng tên một vùng đất: thường là lời đánh giá theo quan niệm của người viết, nên đọc như ý kiến, không như sự kiện đã xảy ra.
Gặp những chữ này, bạn có thể tra thêm trong danh mục thuật ngữ và cổ thư của trang để hiểu đúng nghĩa, thay vì đoán theo nghĩa hiện đại của từ.
Tên gọi ở các nước và trong tiếng Anh
Phong thủy lan ra nhiều nước Đông Á, và mỗi nơi gọi theo cách đọc chữ Hán của mình. Người Hàn Quốc gọi là pungsu, người Nhật đọc là fūsui. Trong tiếng Anh, từ phổ biến là feng shui, phiên từ tiếng phổ thông Trung Quốc. Sách học thuật đôi khi dùng chữ geomancy, nhưng chữ này rộng hơn, còn chỉ các thuật đoán định dựa trên đất, cát, đá ở châu Phi, Trung Đông, châu Âu thời trung đại, vốn không liên quan gì tới phong thủy.
Khi tìm tài liệu nước ngoài, bạn nên dùng từ feng shui kèm tên trường phái cụ thể, ví dụ form school cho phái hình thế, compass school cho phái lý khí, flying stars cho phái phi tinh. Lưu ý rằng nhiều sách feng shui phương Tây từ những năm tám mươi, chín mươi của thế kỷ trước đã đơn giản hoá, thậm chí sáng tạo thêm những quy tắc không có trong truyền thống, như cách đặt lưới tám ô cố định theo cửa vào bất kể hướng thật.
Hiểu sự khác biệt giữa các tên gọi và các truyền thống giúp bạn đọc tài liệu có chọn lọc hơn: biết đoạn nào là tri thức cổ, đoạn nào là biến thể hiện đại, đoạn nào là sản phẩm thương mại.
Câu hỏi thường gặp
Kham dư và phong thủy có phải là một không?
Về cơ bản là một môn, kham dư là tên gọi cổ và trang trọng hơn. Tuy nhiên chữ kham dư thời xưa có lúc gắn cả với việc chọn ngày theo lịch, nên phạm vi của nó có thể rộng hơn cách hiểu phong thủy là xem đất, xem nhà của ngày nay.
Thầy địa lý và thầy phong thủy khác nhau thế nào?
Không khác về bản chất, đó là hai cách gọi của hai thời kỳ. Thầy địa lý là cách gọi quen thuộc ở Việt Nam xưa, thường gắn với việc chọn đất đặt mộ. Thầy phong thủy là cách gọi phổ biến hiện nay, thường gắn với việc xem nhà, văn phòng, cửa hàng.
Tả Ao có phải là nhân vật có thật không?
Tả Ao được dân gian coi là bậc thầy địa lý của Việt Nam và có nhiều nơi lưu truyền về ông. Tuy vậy, thân thế, niên đại và các tác phẩm gắn với tên ông có nhiều chỗ chưa thống nhất; phần lớn chuyện kể về ông nên được đọc như giai thoại dân gian.
Tướng trạch có phải là xem tướng người không?
Không. Tướng trạch là xem tướng của ngôi nhà và khu đất, tức quan sát hình dáng, vị trí, các yếu tố xung quanh. Chữ tướng ở đây mang nghĩa quan sát hình tướng, giống cách dùng trong nhân tướng nhưng áp vào công trình.
Vì sao sách phong thủy hay có chữ thanh nang?
Thanh nang nghĩa là túi xanh, gắn với giai thoại về túi đựng sách bí truyền được trao cho một bậc thầy thời cổ. Từ đó chữ thanh nang thành cách gọi văn chương cho học thuật phong thủy và xuất hiện trong tên nhiều sách, dù câu chuyện gốc khó kiểm chứng.
Geomancy có phải là tên tiếng Anh chuẩn của phong thủy không?
Không hẳn. Geomancy trong tiếng Anh chỉ chung nhiều thuật đoán định dựa vào đất ở nhiều nền văn hoá. Để nói riêng phong thủy, tiếng Anh dùng feng shui; khi cần chính xác, sách học thuật thường viết Chinese geomancy hoặc giữ nguyên chữ feng shui.