Dương trạch và âm trạch là gì: hai mảng lớn của phong thủy khác nhau ở đâu

Dương trạch là nơi người sống, gồm nhà ở, cửa hàng, văn phòng, làng xóm; âm trạch là nơi người đã khuất yên nghỉ, tức mộ phần. Đây là cách chia phong thủy thành hai mảng lớn theo đối tượng, có từ rất sớm trong sách cổ và vẫn được dùng đến nay. Hai mảng chung nhiều nguyên lý như khí, hình thế, hướng, nhưng mục đích, cách xem và thái độ xã hội với mỗi mảng khác nhau đáng kể.

Ở Việt Nam, âm trạch từng là mảng được coi trọng hàng đầu, gắn với đạo hiếu và tục cải táng. Ngày nay, khi phần lớn gia đình chôn cất trong nghĩa trang quy hoạch hoặc chọn hoả táng, sự chú ý dịch dần sang dương trạch. Bài này giải thích hai khái niệm, cách mỗi mảng được xem, và cách nhìn tôn trọng nhưng tỉnh táo với cả hai.

Nghĩa của hai chữ dương trạch, âm trạch

Trạch là chỗ ở, như trong các từ gia trạch, nhà trạch. Dương thuộc về cõi sống, phía có ánh sáng, hoạt động; âm thuộc về phía tĩnh, khuất, gắn với người đã mất. Ghép lại, dương trạch là chỗ ở của người sống, âm trạch là chỗ ở của người chết. Cách gọi này phản ánh quan niệm của nhiều nền văn hoá phương Đông coi mộ phần là ngôi nhà cuối cùng của tổ tiên.

Bên cạnh hai từ chính còn có vài từ gần nghĩa. Dương cơ thường chỉ nền đất của nhà ở hay của cả một làng, một thành; âm phần, mồ mả, phần mộ là cách gọi thông thường của âm trạch. Trong ngôn ngữ dân gian, người ta hay nói "đất ở" và "đất mộ", "thế đất làm nhà" và "thế đất đặt mộ".

Một điều cần nhớ là nhiều câu kinh điển của phong thủy, như câu tàng phong tụ thủy, vốn được viết cho việc chọn đất táng rồi mới được mở rộng sang nhà ở. Vì vậy khi đọc sách cổ, bạn sẽ thấy lẫn lộn hai mảng, và phải tự xác định câu đó đang nói về đất mộ hay đất nhà.

So sánh hai mảng theo các tiêu chí chính

Bảng dưới đặt dương trạch và âm trạch cạnh nhau để thấy chỗ giống và khác. Nội dung là cách nói phổ biến trong sách và trong dân gian, không phải kết luận khoa học.

Điểm khác biệt quan trọng nhất là người hưởng. Theo quan niệm truyền thống, âm trạch tác động lên con cháu chứ không lên chính người nằm dưới mộ, vì vậy nó gắn chặt với đạo hiếu và trách nhiệm dòng họ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.

Dương trạch được xem như thế nào

Từ ngoài vào trong. Người xem thường bắt đầu từ ngoại cảnh: đường xá, nhà bên cạnh, công trình đặc biệt gần đó, cây lớn, nguồn nước. Sau đó mới tới hình dáng lô đất, hướng nhà, rồi tới bố trí bên trong.

Ba điểm cốt lõi. Nhiều sách dương trạch nhấn vào ba yếu tố thường gọi là tam yếu: cửa chính, phòng của người chủ và bếp. Cửa là nơi người và khí vào nhà, phòng chủ là nơi nghỉ ngơi, bếp là nơi nấu ăn nuôi cả nhà. Ba chỗ này đặt hợp lý thì sinh hoạt của gia đình cũng thuận.

Theo người ở. Một số trường phái như Bát trạch tính thêm sự hợp hay không hợp giữa hướng nhà với năm sinh của chủ nhà. Phần này là quy ước của trường phái và thay đổi tuỳ thầy.

Theo thời gian. Các phái lý khí như Huyền không còn xét yếu tố thời vận, tức một ngôi nhà được xây vào thời kỳ nào, năm nay phương nào nên tránh động thổ. Đây là lớp phức tạp nhất và gây tranh cãi nhiều nhất.

Cuối cùng mới tới bài trí. Tranh, cây, màu sắc, vật phẩm là lớp ngoài cùng, được dùng để điều chỉnh nhẹ hoặc bù cho phần không sửa được. Một người xem có nghề thường không bắt đầu bằng việc khuyên mua vật phẩm; nếu cuộc xem nhà mở đầu bằng danh sách đồ cần sắm, bạn nên hỏi lại lý do của từng món và tự quyết định.

Âm trạch trong văn hoá Việt

Ở làng quê Việt Nam, mồ mả tổ tiên từ lâu được coi là việc hệ trọng của dòng họ. Tục chọn đất đặt mộ, xem hướng mộ, rồi sau vài năm cải táng sang cát là tập quán phổ biến ở nhiều vùng, đặc biệt là Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Những giai thoại về thầy địa lý tìm được đất kết phát cho một dòng họ được kể khắp nơi; chúng nên được đọc như giai thoại dân gian, không phải sự kiện đã kiểm chứng.

Phía sau các giai thoại là một nền tảng đạo đức rõ ràng: lòng biết ơn tổ tiên, mong muốn người đã khuất được yên nghỉ ở chỗ khô ráo, sạch sẽ, không bị ngập hay xói lở. Những tiêu chí thực tế như đất cao, thoát nước tốt, không gần nguồn nước sinh hoạt cũng trùng với yêu cầu vệ sinh môi trường của nghĩa trang hiện đại.

Điều đáng tiếc là mảng âm trạch cũng là mảng dễ bị lợi dụng nhất. Có những lời đồn kiểu mộ phạm thì con cháu gặp nạn, kéo theo chi phí lớn cho việc dời mộ, xây lại, làm lễ. Một thái độ tôn trọng mà tỉnh táo là chăm sóc mộ phần chu đáo, giữ sạch sẽ, bàn bạc trong gia đình khi có việc lớn, và không quyết định chỉ vì một lời doạ.

Âm trạch ngày nay: những thay đổi cần biết

Bối cảnh của âm trạch đã đổi khác nhiều so với thời mà sách cổ được viết. Một số thay đổi bạn nên biết trước khi bàn chuyện mộ phần với gia đình:

• Phần lớn đô thị và nhiều vùng nông thôn đã có nghĩa trang quy hoạch; việc chôn cất trên đất vườn, đất ruộng riêng bị hạn chế hoặc không được phép tuỳ địa phương.
• Hoả táng ngày càng phổ biến, đặc biệt ở thành phố; tro cốt được gửi ở chùa, nhà tang lễ hoặc đặt trong khu lưu giữ của nghĩa trang.
• Việc cải táng, di dời mộ phải tuân theo quy định về vệ sinh, môi trường và thủ tục của địa phương; nên hỏi ban quản lý nghĩa trang và chính quyền nơi có mộ.
• Nhiều dòng họ quy tập mộ về một khu chung, vừa thuận tiện thăm viếng vừa gọn gàng; khi đó việc chọn hướng, chọn vị trí được bàn bạc chung.
• Khi xây mộ, yếu tố kỹ thuật như nền móng, thoát nước, vật liệu bền thời tiết quan trọng không kém chuyện hướng.

Những thay đổi này không làm mất đi ý nghĩa của âm trạch. Chúng chỉ chuyển trọng tâm từ chuyện tìm đất kết phát sang chuyện giữ cho nơi yên nghỉ của người thân được trang nghiêm, sạch sẽ và hợp pháp.

Dương trạch không chỉ là một ngôi nhà riêng

Khi nghe chữ dương trạch, nhiều người chỉ nghĩ tới căn nhà của gia đình mình. Trong truyền thống, phạm vi của nó rộng hơn nhiều. Một làng có dương cơ của làng: vị trí cổng làng, con đường chính, ao làng, đình làng, giếng nước chung, luỹ tre bao quanh. Một thành có dương cơ của thành: thế đất tựa núi nhìn sông, trục chính, vị trí cung điện, chợ, bến. Các danh mục về đình chùa, kinh thành và quy hoạch đô thị trên trang này đi sâu vào những tầng đó.

Ở tầng nhỏ hơn, cửa hàng, văn phòng, nhà xưởng, khách sạn cũng được xem như dương trạch, chỉ khác ở mục tiêu sử dụng. Nhà ở cần yên tĩnh, riêng tư, nghỉ ngơi tốt; cửa hàng cần dễ thấy, dễ vào, lối đi thông; văn phòng cần chỗ ngồi vững, ánh sáng đủ, không gian họp tách khỏi chỗ làm việc. Cùng một nguyên lý khí, tàng phong, minh đường, nhưng mỗi loại công trình nhấn vào một khía cạnh.

Hiểu như vậy giúp bạn tránh chép nguyên một lời khuyên từ loại công trình này sang loại khác. Một bố cục được khen là tụ khí cho phòng khách gia đình có thể làm cửa hàng trở nên kín, khó vào; một mặt tiền mở toang hợp với quán ăn lại khiến nhà ở thiếu riêng tư.

Vì sao ngày nay người ta hỏi dương trạch nhiều hơn

Có ba lý do khiến dương trạch trở thành mảng được quan tâm nhiều nhất hiện nay. Thứ nhất, đô thị hoá làm số người phải chọn mua, thuê, sửa nhà tăng mạnh, và mỗi lần chọn nhà là một lần người ta nghĩ tới phong thủy. Thứ hai, âm trạch bị thu hẹp lựa chọn vì nghĩa trang quy hoạch và hoả táng. Thứ ba, dương trạch là mảng mà người bình thường tự điều chỉnh được, kê lại đồ, đổi chỗ ngủ, sửa bếp, không cần nghi lễ phức tạp.

Sự dịch chuyển này cũng thay đổi cách viết về phong thủy. Sách và bài viết hiện nay nói nhiều về căn hộ, nhà phố, văn phòng, cửa hàng, những không gian mà sách cổ không hề biết. Người viết phải dịch nguyên lý cũ sang hoàn cảnh mới, và chính ở đó bạn nên đọc cẩn thận: lời khuyên nào có lý do thực tế rõ, lời khuyên nào chỉ là suy diễn thêm.

Trên trang này, phần lớn các danh mục tập trung vào dương trạch. Mảng âm trạch, cải táng và kiến trúc lăng mộ có danh mục riêng, viết với giọng văn hoá, tôn trọng tập quán của từng vùng và quy định hiện hành về mai táng.

Câu hỏi thường gặp

Dương trạch tam yếu là gì?

Dương trạch tam yếu là cách nói chỉ ba yếu tố được coi là quan trọng nhất trong nhà ở: cửa chính, phòng của người chủ và bếp. Một số sách dùng cụm này làm tên gọi, nhấn mạnh rằng xem nhà nên bắt đầu từ ba chỗ đó trước khi bàn tới trang trí hay vật phẩm.

Âm trạch có ảnh hưởng tới con cháu thật không?

Đây là quan niệm truyền thống, mức tin tuỳ mỗi người, và không có cơ sở khoa học chứng minh. Điều có thật là việc chăm sóc mộ phần thể hiện lòng hiếu kính và gắn kết dòng họ, nên đáng được làm chu đáo mà không cần gắn với nỗi sợ.

Hoả táng thì còn xem phong thủy âm trạch không?

Nhiều gia đình vẫn chọn nơi gửi tro cốt sạch sẽ, trang nghiêm, thuận tiện thăm viếng, đôi khi chọn ngày giờ làm lễ. Việc chọn hướng đất như với mộ chôn thì ít được bàn hơn. Cách làm cụ thể nên theo tập quán gia đình và quy định của nơi lưu giữ.

Đình, chùa, miếu thuộc dương trạch hay âm trạch?

Theo cách phân loại phổ biến, đình, chùa, miếu là công trình cho người sống đến sinh hoạt, thờ tự, nên thường được xếp gần với dương trạch, dù có nguyên tắc riêng. Lăng mộ của vua chúa, danh nhân thì thuộc âm trạch, thường được thiết kế công phu cả về cảnh quan.

Muốn dời mộ người thân cần lưu ý gì?

Trước hết cần bàn bạc thống nhất trong gia đình, dòng họ. Sau đó liên hệ ban quản lý nghĩa trang và chính quyền địa phương để biết thủ tục, yêu cầu vệ sinh, thời điểm được phép. Phần nghi lễ làm theo tập quán gia đình, không nên để một lời phán thúc ép.

Nhà ở gần nghĩa trang có phải là xấu?

Nhiều người ngại vì cảm giác tâm lý, và đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, bạn nên xem khoảng cách, hướng gió, nguồn nước ngầm, quy hoạch mở rộng nghĩa trang. Nếu những yếu tố đó ổn và gia đình thấy thoải mái thì không có lý do để quá lo lắng.