Gỗ cũ, gạch cũ, ngói cũ hoàn toàn có thể dùng lại khi xây sửa nhà nếu được kiểm kỹ về mối mọt, mục, nứt, độ bền và hoá chất; dân gian chỉ kiêng một số nguồn gỗ cụ thể, như gỗ lấy từ đình chùa, miếu, từ quan tài, mộ phần, hay từ cây bị sét đánh. Những lời kiêng này mang ý nghĩa văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người, và một số có lý do thực tế đi kèm.
Tái dùng vật liệu là một trong những việc nhà xanh nhất có thể làm: không phải khai thác thêm gỗ, không phải nung thêm gạch, và giữ được vẻ đẹp của vật liệu đã qua thời gian. Bài này tách phần quan niệm khỏi phần kỹ thuật, để bạn quyết định dùng lại thứ gì, ở đâu, và kiểm ra sao cho an toàn.
Vì sao dùng lại vật liệu là chuyện bền vững
Gạch nung, xi măng, thép đều cần nhiều năng lượng để sản xuất, gỗ thì cần nhiều năm để cây lớn. Mỗi viên gạch, mỗi cây xà được dùng lại là một phần vật liệu không phải làm mới. Các bộ tiêu chí công trình xanh đều có điểm cho việc dùng vật liệu tái sử dụng, vật liệu địa phương.
Ở Việt Nam, dùng lại vật liệu không phải chuyện mới. Nhà rường, nhà gỗ cổ thường được tháo dỡ, chuyển đi dựng lại ở nơi khác, giữ nguyên bộ khung. Ở nông thôn, khi xây nhà mới, gạch, ngói, cột của nhà cũ thường được dùng cho nhà ngang, chuồng trại, tường rào. Gỗ lim, gỗ đinh của nhà xưa được quý vì đã qua nhiều chục năm khô và ổn định.
Điều mới hôm nay là nhiều gia đình ở thành phố muốn dùng gỗ cũ, gạch cũ như một chất liệu thẩm mỹ: mặt bàn từ ván cũ, tường gạch trần từ gạch tháo dỡ. Ở đây, phần kiểm vật liệu càng quan trọng vì nguồn gốc vật liệu thường không rõ ràng.
Những lời kiêng dân gian về gỗ cũ
Gỗ từ đình, chùa, miếu, nhà thờ họ. Nhiều vùng kiêng dùng gỗ từ các công trình thờ tự cho nhà ở, vì cho rằng gỗ đã "thuộc về" nơi thờ cúng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Bên cạnh đó còn có lý do tôn trọng cộng đồng: gỗ của công trình làng thường thuộc về làng, việc mua bán có thể gây mâu thuẫn hoặc vướng quy định về di tích.
Gỗ quan tài, gỗ từ mộ phần. Đây là lời kiêng phổ biến và nặng nhất. Lý do văn hoá rõ ràng; lý do thực tế là gỗ đã tiếp xúc với đất mộ, có thể mục, nhiễm khuẩn, không phù hợp cho nhà ở.
Gỗ cây bị sét đánh, cây chết đứng. Một số nơi kiêng dùng gỗ cây bị sét đánh hoặc cây tự chết khô làm cột, kèo. Lý giải thực tế gần nhất là gỗ đó có thể nứt ngầm, mục trong lõi, chịu lực kém hơn gỗ cây khoẻ được khai thác đúng mùa.
Gỗ nhà có chuyện buồn. Có người ngại dùng gỗ từ ngôi nhà mà chủ cũ gặp nhiều chuyện không may. Đây hoàn toàn là quan niệm, không có cơ sở kỹ thuật. Nếu gia đình băn khoăn, cách đơn giản là không mua, hoặc dùng cho phần phụ như hàng rào, chuồng trại.
Gỗ cũ của chính nhà mình. Ngược lại, nhiều gia đình lại muốn giữ lại cột, xà của ngôi nhà ông bà để dùng trong nhà mới như một cách giữ ký ức. Lời kiêng hầu như không nhắm vào gỗ của chính gia đình, mà vào gỗ không rõ nguồn gốc.
Kiểm vật liệu cũ trước khi dùng
Phần kỹ thuật quan trọng hơn mọi lời kiêng. Bảng dưới liệt kê những gì cần kiểm cho từng loại:
| Vật liệu | Kiểm gì | Dấu hiệu nên loại | Hợp dùng cho |
|---|---|---|---|
| Gỗ cột, xà, kèo | Mối, mọt, mục lõi, nứt dọc, đinh sắt còn sót | Gõ nghe bộp, có bột gỗ mịn, lõi mềm khi dùi | Kết cấu chỉ khi được người có chuyên môn đánh giá; trang trí thì dễ hơn |
| Ván sàn, ván vách | Cong vênh, mục mép, lớp sơn cũ | Mục mép rộng, mùi ẩm mốc nặng | Ốp tường, mặt bàn, kệ |
| Gạch đặc nung | Nứt, vỡ góc, vữa bám cứng | Gạch non bở, gõ nghe đục, vỡ vụn | Tường rào, tường trang trí, lát sân |
| Ngói cũ | Nứt chân chim, rêu, mép vỡ | Thấm nước khi ngâm, nứt xuyên | Lợp nhà phụ, mái hiên, trang trí |
| Gỗ đã tẩm hoá chất | Màu xanh, mùi lạ, nguồn từ cột điện, tà vẹt, công trình công nghiệp | Không rõ hoá chất | Không nên dùng trong nhà, không đốt |
Với gỗ dùng cho kết cấu chịu lực, đừng tự đánh giá bằng mắt. Gỗ cũ có thể đẹp bên ngoài nhưng mục lõi; cần thợ mộc có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xem xét, và dùng ở mức chịu lực thấp hơn gỗ mới cùng loại cho an toàn.
Xử lý gỗ cũ trước khi đưa vào nhà
Gỗ cũ sau khi qua bước kiểm cần được xử lý trước khi dùng. Trình tự thường gặp:
- Nhổ hết đinh, ốc, mẩu kim loại; đây là việc an toàn cho thợ và để không làm hỏng lưỡi cưa, bào.
- Làm sạch bụi bẩn, rêu, vữa bám bằng bàn chải và nước, để gỗ khô hẳn trong bóng râm thoáng gió.
- Kiểm lại mối mọt sau khi khô; nếu có dấu hiệu, xử lý bằng phương pháp chống mối do người có chuyên môn thực hiện, tách gỗ đó khỏi đống gỗ còn lại.
- Cạo bỏ lớp sơn cũ nếu không rõ thành phần; sơn rất cũ có thể chứa chì. Khi chà nhám, đeo khẩu trang lọc bụi và làm ngoài trời.
- Bào, cắt bỏ phần mục ở mép, đầu gỗ.
- Hoàn thiện bằng dầu, sáp hoặc sơn phù hợp với vị trí dùng: trong nhà hay ngoài trời, chỗ ẩm hay khô.
Bước ba và bốn quan trọng nhất cho sức khoẻ và độ bền ngôi nhà. Một cây xà mang mối vào nhà mới có thể làm hỏng nhiều thứ hơn số tiền nó tiết kiệm được.
Gạch cũ, ngói cũ: đẹp nhưng cần đặt đúng chỗ
Gạch đặc nung thủ công của nhà xưa có màu đỏ sẫm không đều, cạnh hơi méo, rất được ưa để làm tường trang trí, tường rào, bậc thềm. Gạch cũ thường không đồng đều về độ bền: có viên nung già cứng như đá, có viên nung non bở. Vì vậy gạch cũ hợp cho tường không chịu lực lớn, mảng trang trí, lát sân vườn, hơn là tường chịu lực chính.
Gỡ gạch cũ ra khỏi tường còn vữa bám là việc tốn công. Vữa vôi của nhà rất xưa thường dễ gỡ hơn vữa xi măng. Nếu vữa bám quá chặt, có thể dùng gạch ở dạng mặt cắt hoặc để lộ một phần vữa làm hiệu ứng thô mộc.
Ngói cũ cần ngâm thử: viên nào thấm nhanh, nứt khi ngâm nên loại. Ngói cũ lợp nhà phụ, mái hiên, cổng rất hợp, vừa tiết kiệm vừa có màu rêu thời gian. Theo quan niệm của nhiều gia đình, giữ lại ngói của nhà cũ để lợp nhà ngang, gian bếp là một cách nối nhà mới với nếp nhà xưa.
Những chỗ không nên dùng vật liệu cũ
Có những vị trí mà rủi ro của vật liệu cũ lớn hơn lợi ích, bất kể lời kiêng hay không:
- Cột, dầm, sàn chịu lực chính của nhà nhiều tầng, trừ khi có đánh giá kỹ thuật rõ ràng.
- Gỗ đã tẩm hoá chất công nghiệp không rõ loại, dùng trong phòng ngủ, phòng trẻ, mặt bàn ăn.
- Gỗ từng ngâm nước lâu, mùi mốc nặng, dùng trong phòng kín.
- Ngói, gạch có chứa vật liệu không rõ nguồn gốc từ công trình công nghiệp cũ.
- Bậc cầu thang, lan can bằng gỗ cũ có dấu hiệu nứt, mục.
- Gỗ cũ sát bếp nấu, chỗ có lửa, khi lớp hoàn thiện cũ dễ bắt cháy.
Nguyên tắc chung: vật liệu cũ hợp nhất cho phần trang trí, phần phụ, phần ngoài trời; càng gần chỗ chịu lực chính và chỗ người ở lâu, càng phải kiểm kỹ.
Nếu còn phân vân về một món vật liệu, hãy hỏi: nếu nó hỏng, ai bị ảnh hưởng và nặng đến đâu. Một mặt kệ hỏng thì thay; một bậc cầu thang gãy thì có người ngã.
Nguồn vật liệu cũ: mua ở đâu và những điều cần tránh
Vật liệu cũ đến từ ba nguồn chính: nhà của chính gia đình khi tháo dỡ, nhà của người quen trong làng xóm, và các bãi, cửa hàng thu mua vật liệu tháo dỡ. Nguồn thứ nhất rõ ràng nhất. Nguồn thứ hai thường cũng rõ, nên hỏi chủ cũ về tuổi nhà, loại gỗ, từng sửa chữa gì. Nguồn thứ ba đa dạng nhưng khó biết gốc gác.
Có một điều cần đặc biệt tránh: vật liệu có thể đến từ di tích, đình chùa, nhà cổ được bảo vệ. Việc tháo dỡ, mua bán cấu kiện của di tích bị pháp luật về di sản văn hoá điều chỉnh, và nhiều cộng đồng coi đó là tài sản chung. Ngoài lời kiêng văn hoá đã nói ở trên, đây còn là rủi ro pháp lý thật. Nếu một cây cột chạm khắc tinh xảo được rao bán mà người bán không nói rõ nguồn, nên dừng lại.
Với gỗ quý như lim, gụ, trắc, giáng hương, việc mua bán cũng có những quy định về nguồn gốc. Mua gỗ cũ từ nhà dân thường đơn giản hơn, nhưng vẫn nên giữ giấy viết tay ghi rõ mua của ai, từ nhà nào, để tránh rắc rối về sau. Phần chi tiết pháp lý, bạn nên hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương vì quy định có thể thay đổi.
Ví dụ giả định: dựng nhà mới trên nền nhà cũ ở Ninh Bình
Ví dụ giả định: một gia đình ở Ninh Bình tháo ngôi nhà ba gian cũ để xây nhà mái bằng hai tầng. Nhà cũ có bộ cột gỗ, xà, ván và mái ngói. Ông nội muốn giữ lại "chút gì của nhà cũ", người con lo gỗ đã mối.
Thợ mộc kiểm từng cây: bốn cột còn chắc, hai cột mục chân. Gạch tường cũ phần lớn là gạch nung già. Gia đình dùng bốn cột chắc làm cột hiên cho nhà mới sau khi bào sạch và xử lý chống mối, phần chịu lực chính vẫn là khung bê tông. Ván cũ làm mặt bàn thờ phụ và kệ sách. Gạch cũ xây tường rào và lát lối đi sân. Ngói cũ lợp gian bếp ngoài.
Hai cột mục được cưa phần tốt làm ghế ngồi ngoài sân, phần mục bỏ đi. Nhà mới có hiên mang dáng nhà xưa, ông nội thấy yên lòng, còn phần kết cấu vẫn an toàn. Đây là cách dung hoà hợp lý giữa ký ức, quan niệm và kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Dùng gỗ cũ làm nhà có bị kiêng không?
Dân gian không kiêng gỗ cũ nói chung, mà kiêng một số nguồn cụ thể như gỗ từ đình chùa, quan tài, mộ phần, cây bị sét đánh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Gỗ cũ rõ nguồn gốc, đã kiểm mối mọt và độ bền thì dùng được.
Làm sao biết gỗ cũ có mối bên trong?
Gõ thử nghe tiếng bộp, dùng dùi nhọn ấn vào xem có lún mềm, tìm lỗ nhỏ và bột gỗ mịn, đường mối đất. Với gỗ dùng cho kết cấu, nên nhờ thợ có kinh nghiệm hoặc dịch vụ kiểm mối kiểm tra kỹ.
Gạch cũ có xây nhà chịu lực được không?
Gạch cũ không đồng đều về độ bền nên ít khi được khuyên dùng cho tường chịu lực chính. Nó hợp cho tường rào, tường trang trí, lát sân. Nếu muốn dùng nhiều hơn, cần chọn lọc kỹ và hỏi người có chuyên môn.
Theo phong thủy, dùng gỗ nhà ông bà cho nhà mới có tốt không?
Nhiều gia đình coi đó là cách giữ nếp nhà và ký ức, thường được người lớn tuổi ủng hộ. Đây là quan niệm của từng gia đình. Về kỹ thuật, gỗ vẫn cần kiểm mối, mục và xử lý như mọi gỗ cũ khác.
Có nên đốt gỗ cũ thừa để nấu ăn không?
Gỗ cũ có sơn, vecni hoặc đã tẩm hoá chất không nên đốt, vì khói có thể chứa chất độc. Chỉ gỗ mộc không sơn, không tẩm mới hợp làm củi. Phần còn lại nên giao cho nơi thu gom phù hợp.
Mua gỗ cũ ở chợ đồ cũ cần hỏi gì?
Hỏi nguồn gốc gỗ (nhà ở, công trình gì), tuổi gỗ, loại gỗ, có từng tẩm hoá chất hay sơn không. Nếu người bán không trả lời được nguồn gốc, nên cân nhắc dùng cho phần trang trí thay vì kết cấu.