Dân gian kiêng để đồng hồ chết, đứng kim treo trên tường vì đồng hồ tượng trưng cho nhịp sống, thời gian đứng lại bị coi là "vận đứng". Cách xử lý được khuyên nhất rất đơn giản: thay pin hoặc sửa cho chạy lại, nếu không sửa được thì gỡ xuống cất đi, đồng hồ kỷ vật thì giữ lại trong hộp.
Lời kiêng này là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nhưng nó cũng có lý do đời thường: một chiếc đồng hồ sai giờ treo giữa phòng khách làm người nhìn nhầm giờ, trễ việc, và cho cảm giác nhà ít được chăm sóc. Bài này giải thích nguồn gốc lời kiêng, các nguyên nhân thường gặp khiến đồng hồ đứng theo từng loại máy, cách tự kiểm trước khi mang đi sửa, và cách quyết định với những chiếc đồng hồ có giá trị kỷ niệm.
Quan niệm dân gian về đồng hồ đứng
Đồng hồ là vật trong nhà gắn trực tiếp nhất với thời gian. Khi nó chạy, người ta thấy nhịp sống trôi đều; khi nó đứng, hình ảnh thời gian dừng lại dễ liên tưởng tới sự đình trệ. Từ đó mới có những cách nói như "đồng hồ chết là vận đứng", "treo đồng hồ hỏng thì việc gì cũng chậm". Phong thủy theo trường phái cổ không có chương riêng về đồng hồ, vì đồng hồ treo tường chỉ phổ biến trong nhà Việt từ thế kỷ trước. Phần lớn lời khuyên là sự ghép nối giữa biểu tượng và tâm lý.
Ở nhiều nền văn hoá khác cũng có tục lệ quanh đồng hồ đứng. Một số vùng châu Âu thế kỷ 19 có tục dừng đồng hồ trong nhà vào lúc có người qua đời, như một cách đánh dấu thời khắc ấy. Người nói tiếng Hoa kiêng tặng đồng hồ vì cụm từ "tặng đồng hồ" phát âm gần giống "lo việc tang". Những tục này cho thấy đồng hồ dễ trở thành vật mang ý nghĩa về sinh tử, nên việc kiêng đồng hồ chết trong nhà không phải điều riêng có ở Việt Nam.
Điều quan trọng là phân biệt lời kiêng với lời doạ. Một chiếc đồng hồ hết pin không làm ai gặp chuyện xấu. Lời kiêng hữu ích ở chỗ nó nhắc bạn chăm sóc đồ vật trong nhà: thứ hỏng thì sửa, thứ không dùng thì cất, để không gian sống gọn và đúng giờ.
Vì sao đồng hồ đứng: nguyên nhân theo từng loại máy
Đồng hồ treo tường trong nhà Việt chủ yếu thuộc ba nhóm: máy pin thạch anh, máy cơ quả lắc lên dây cót, và đồng hồ điện tử cắm điện. Mỗi nhóm đứng vì những lý do khác nhau.
| Loại đồng hồ | Nguyên nhân thường gặp | Dấu hiệu nhận biết | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|
| Treo tường máy pin | Pin yếu, pin chảy làm gỉ cọc | Kim giây nhảy rồi lùi, chạy chậm dần | Thay pin mới, lau cọc gỉ |
| Treo tường máy pin | Kim chạm nhau hoặc chạm kính | Đứng ở một vị trí cố định mỗi ngày | Nắn nhẹ kim cho cách nhau, kiểm kính |
| Treo tường máy pin | Bộ máy hỏng bánh răng | Có tiếng tích nhưng kim không đi | Thay bộ máy kim cùng cỡ trục |
| Quả lắc lên dây cót | Hết dây cót | Đứng sau khoảng một tuần hoặc theo chu kỳ của máy | Lên dây đều tay, đúng chiều |
| Quả lắc lên dây cót | Treo nghiêng, lệch nhịp | Tiếng tích tắc không đều, đứng sau vài giờ | Chỉnh thăng bằng cho tiếng đều |
| Quả lắc lên dây cót | Dầu khô, bụi bám lâu năm | Chạy chậm, đứng dù đã lên dây | Gửi thợ lau dầu máy |
| Điện tử cắm điện | Mất điện, bộ nguồn hỏng | Màn hình tắt hoặc nháy | Kiểm ổ cắm, bộ đổi nguồn |
Phần lớn trường hợp đồng hồ treo tường đứng chỉ vì pin. Đồng hồ quả lắc thì hay đứng vì treo lệch: chỉ cần nghiêng vài độ, quả lắc đánh không đều hai bên và máy dừng. Đây là nguyên nhân thợ đồng hồ gặp nhiều nhất khi khách mang đồng hồ cũ từ nhà quê ra.
Tự kiểm đồng hồ treo tường trước khi mang đi sửa
Với đồng hồ máy pin, bạn có thể tự kiểm theo thứ tự sau, mất khoảng mười phút.
- Gỡ đồng hồ xuống, đặt nằm trên khăn mềm. Tránh làm rơi kính.
- Thay pin mới cùng loại. Lắp đúng cực theo ký hiệu trong hộc pin. Pin để lâu trong ngăn kéo có thể đã yếu, nên dùng pin mới.
- Kiểm cọc pin. Nếu thấy lớp bột trắng hoặc xanh, đó là pin chảy. Lau bằng tăm bông hơi ẩm, để khô rồi mới lắp pin.
- Nhìn ba kim. Kim giờ, kim phút, kim giây phải song song và cách nhau, không cọ vào nhau hay vào mặt kính.
- Lắng nghe. Có tiếng tích mà kim không đi thường là kim lỏng trên trục hoặc bánh răng trượt. Không có tiếng gì sau khi thay pin là bộ máy hỏng.
- Thay bộ máy nếu cần. Bộ máy kim cho đồng hồ treo tường bán phổ biến, chỉ cần đo độ dày mặt đồng hồ để chọn trục đúng cỡ.
- Treo lại và chỉnh giờ. Treo cân, theo dõi một ngày xem chạy đúng chưa.
Đồng hồ quả lắc cơ, đồng hồ cổ, đồng hồ có chuông điểm giờ thì không nên tự tháo máy. Lò xo dây cót tích nhiều lực, tháo sai có thể bung gây thương tích và hỏng máy. Hãy mang tới thợ có kinh nghiệm với máy cơ.
Sửa, cất hay bỏ: quyết định theo từng trường hợp
Đồng hồ thường, hỏng máy. Thay bộ máy kim là cách gọn nhất, vỏ và mặt vẫn giữ được. Nếu vỏ đã ố, nứt, mặt bạc màu, có thể thay đồng hồ mới. Không cần làm lễ gì khi bỏ một chiếc đồng hồ cũ.
Đồng hồ kỷ vật của ông bà, cha mẹ. Nhiều gia đình giữ chiếc đồng hồ quả lắc mua từ thời ông bà. Nếu sửa được thì sửa, cho chạy lại là cách giữ kỷ niệm sống động nhất. Nếu không sửa được hoặc không muốn đụng vào máy cổ, có thể gỡ xuống, lau sạch, bọc vải và cất vào tủ. Theo quan niệm, đồng hồ đứng không treo là đủ, không nhất thiết phải bỏ.
Đồng hồ của người đã khuất. Có gia đình muốn để đồng hồ của người thân đứng nguyên ở giờ người ấy ra đi, như một cách tưởng nhớ. Đây là lựa chọn riêng và đáng tôn trọng. Nếu vậy, nên cất đồng hồ ở nơi riêng tư thay vì treo giữa phòng khách, để người nhà không nhìn nhầm giờ.
Đồng hồ được tặng nhưng không hợp. Đồng hồ quà tặng không hợp phòng có thể tặng lại người cần, hoặc cất đi. Lời kiêng tặng đồng hồ ở một số cộng đồng nên được tôn trọng khi bạn chọn quà, nhưng nhận đồng hồ rồi thì không cần lo lắng.
Đồng hồ vỡ kính. Kính vỡ treo trên tường vừa bị coi là không đẹp về quan niệm, vừa có thể rơi mảnh. Thay kính hoặc gỡ xuống ngay.
Đồng hồ quả lắc: tiếng tích tắc và tiếng điểm giờ ban đêm
Đồng hồ quả lắc là loại hay gây tranh luận nhất trong nhà. Người lớn tuổi thích tiếng tích tắc đều, coi đó là "nhịp nhà", tiếng điểm giờ báo khắc trong ngày. Người trẻ thì có khi mất ngủ vì tiếng điểm mười hai tiếng lúc nửa đêm vang qua cầu thang. Theo cách nhìn động – tĩnh, tiếng đồng hồ là âm thanh dương đều đặn, hợp với phòng khách; khi vang tới phòng ngủ thì lại thành tiếng động ở khu tĩnh.
Nhiều đồng hồ quả lắc có cần gạt tắt tiếng điểm giờ, hoặc chế độ im lặng ban đêm ở các mẫu sau này. Nếu đồng hồ cổ không có, thợ có thể giúp chèn nhẹ búa gõ. Đặt đồng hồ ở phòng khách tầng dưới, xa cửa phòng ngủ, cũng đủ giảm phần lớn tiếng điểm giờ ban đêm.
Một mẹo khi treo lại đồng hồ quả lắc là nghe nhịp. Tiếng "tích" và tiếng "tắc" phải cách đều nhau. Nếu nghe như "tích tắc... tích tắc" có một nhịp dài, một nhịp ngắn, đồng hồ đang treo lệch. Dịch nhẹ đáy đồng hồ sang trái hoặc phải đến khi nhịp đều, máy sẽ chạy bền hơn và ít đứng.
Giữ đồng hồ trong nhà ít hỏng, ít đứng
Phần lớn đồng hồ đứng sớm vì đặt sai chỗ hoặc bỏ quên. Vài thói quen nhỏ giúp đồng hồ chạy bền và đúng giờ.
- Tránh tường thấm, tường bếp. Hơi ẩm và dầu mỡ bám vào máy làm bánh răng nặng, cọc pin gỉ. Mùa nồm ở miền Bắc, đồng hồ trên tường ẩm hay đứng hơn hẳn.
- Tránh nắng chiếu thẳng. Nắng làm mặt đồng hồ bạc màu, vỏ nhựa giòn, kim nhựa cong. Tường hướng Tây ở nhà ống là chỗ hay gặp.
- Dùng pin tốt và thay theo lịch. Ghi ngày thay pin bằng bút chì vào mặt sau đồng hồ. Đến khoảng một năm thì kiểm lại, tránh để pin cạn rồi chảy trong máy.
- Treo bằng đinh vít chắc. Đồng hồ quả lắc nặng cần vít nở tường, không treo trên đinh đóng tạm. Đồng hồ rơi là cách hỏng máy nhanh nhất.
- Lau bụi mặt kính và khe kim. Bụi chui vào khe giữa kim và mặt đồng hồ có thể làm kim kẹt. Lau bằng khăn khô, không xịt nước lau kính trực tiếp lên đồng hồ.
- Cất đồng hồ không dùng đúng cách. Tháo pin trước khi cất, bọc vải khô, để nơi thoáng. Đồng hồ cơ cất lâu nên lên dây cho chạy vài lần mỗi năm để dầu không đông.
Chăm một chiếc đồng hồ cũng là chăm nhịp sinh hoạt trong nhà. Theo cách nghĩ phong thủy, thứ được chăm sóc thì "có khí"; theo cách nghĩ thực tế, thứ được chăm sóc thì bền và đúng việc.
Vài lời kiêng khác quanh đồng hồ, đọc cho tỉnh táo
Ngoài chuyện đồng hồ chết, còn vài lời kiêng thường đi kèm. Tất cả đều là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
- Kiêng tặng đồng hồ. Gốc từ sự đồng âm trong tiếng Hoa. Ở Việt Nam, đồng hồ vẫn là quà tân gia, quà tặng phổ biến; nếu người nhận là người gốc Hoa hoặc lớn tuổi, nên hỏi trước.
- Kiêng treo đồng hồ đối diện cửa chính. Lý giải theo quan niệm là "thời gian trôi ra ngoài". Lý do thực tế yếu, nhưng đồng hồ treo ở tường bên thường dễ nhìn hơn từ chỗ ngồi.
- Kiêng treo đồng hồ trên đầu giường. Quan niệm cho là gây áp lực. Thực tế: đồng hồ nặng treo trên đầu có nguy cơ rơi, tiếng kim giây làm khó ngủ.
- Đồng hồ chạy nhanh tốt hơn chạy chậm. Một số người cố ý để đồng hồ nhanh vài phút cho khỏi trễ. Không có quy định phong thủy nào về điều này; đó là thói quen cá nhân.
- Đồng hồ đứng đúng lúc có chuyện là điềm. Thường chỉ là trùng hợp: pin yếu dần và đứng vào một thời điểm bất kỳ. Ký ức con người dễ nhớ những lần trùng hợp và quên những lần không.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ treo tường hết pin để vài ngày chưa thay có sao không?
Theo quan niệm, đồng hồ đứng không nên để lâu. Về thực tế, vài ngày không ảnh hưởng gì ngoài việc nhìn nhầm giờ. Nên tháo pin cũ ra sớm vì pin hết để lâu trong máy dễ chảy, làm gỉ cọc và hỏng bộ máy.
Đồng hồ quả lắc cổ bao lâu nên lau dầu một lần?
Thợ đồng hồ thường khuyên kiểm và lau dầu máy cơ sau vài năm sử dụng, tuỳ điều kiện bụi và độ ẩm. Nếu đồng hồ chạy chậm dần dù đã lên dây đủ, đó là dấu hiệu nên mang đi lau dầu.
Có cần làm gì khi bỏ đồng hồ cũ không?
Không có nghi thức bắt buộc. Nhiều người lau sạch rồi tặng lại hoặc mang tới điểm thu gom đồ điện tử nếu là đồng hồ điện tử. Pin cũ nên bỏ riêng ở điểm thu gom pin, không bỏ chung rác sinh hoạt.
Đồng hồ đeo tay cơ để lâu không đeo bị đứng có phải hỏng không?
Không. Đồng hồ cơ tự động cần chuyển động cổ tay hoặc lên dây để chạy, để lâu tự nhiên sẽ đứng. Lên dây hoặc đeo lại là chạy. Nếu lên dây đủ mà vẫn đứng, nên gửi thợ kiểm.
Nhà có nhiều đồng hồ chạy lệch giờ nhau có sao không?
Phong thủy không có lời bàn cụ thể. Thực tế là đồng hồ lệch nhau gây nhầm lẫn giờ giấc. Nên chỉnh tất cả về cùng một giờ chuẩn, và bớt những chiếc không cần thiết.
Giữ nguyên đồng hồ đứng ở giờ người thân mất có kiêng không?
Đây là cách tưởng nhớ mà nhiều gia đình trên thế giới đã làm. Không có lý do gì phải lo lắng. Bạn chỉ nên cất đồng hồ ấy ở chỗ riêng thay vì treo nơi mọi người xem giờ hằng ngày.