Muốn biết hướng một ngôi nhà chưa xây, hãy đo hướng của cạnh lô đất sẽ làm mặt tiền: căng dây giữa hai mốc ranh của cạnh đó, đo hướng sợi dây bằng la kinh ở chỗ thoáng, rồi lấy hướng vuông góc với cạnh, quay ra phía đường, làm hướng dự kiến. Đất trống chưa có cốt thép, cửa cuốn hay xe đỗ nên đây là lúc đo dễ chính xác nhất; sau đó nên kiểm chéo bằng phương pháp bóng nắng hoặc bằng toạ độ mốc trên trích lục thửa đất.
Bài này dành cho gia đình chuẩn bị xây nhà, đang làm việc với kiến trúc sư hoặc đang theo dõi công trình. Nó chỉ bàn chuyện đo cho đúng; đánh giá hướng tốt xấu theo trường phái nào là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và luôn phải đặt sau ranh đất, chỉ giới xây dựng cùng giấy phép.
Vì sao nên đo hướng ngay khi còn là đất trống
Trên đất trống, nguồn nhiễu lớn nhất trong nhà đô thị — cốt thép sàn, cột, cửa cuốn, khung mái — chưa tồn tại. La kinh đặt trên một chiếc ghế gỗ giữa lô đất thường cho số đo ổn định hơn nhiều so với khi nhà đã xong. Nếu lô đất nằm cạnh nhà hàng xóm có khung thép, chỉ cần lùi vào giữa lô và đo lại vài điểm là đủ.
Đo sớm còn có giá trị cho việc thiết kế. Hướng nhà ảnh hưởng tới vị trí cửa sổ, lam che nắng, giếng trời, chỗ đặt bếp và phòng ngủ. Kiến trúc sư thường lấy hướng từ bản đồ hoặc bản vẽ hiện trạng; một số đo độc lập tại hiện trường giúp phát hiện sớm nếu mũi tên bắc trên bản vẽ bị vẽ ước lượng hoặc chép nhầm từ lô bên cạnh.
Cuối cùng, gia đình nào muốn tham khảo phong thuỷ thì giai đoạn này là lúc duy nhất còn dễ điều chỉnh bố cục bên trong: vị trí cửa chính trên mặt tiền, chiều cầu thang, phòng nào ở phía nào. Khi móng đã đổ, mọi điều chỉnh đều tốn kém. Nhưng cũng cần nhớ: khối nhà phải nằm trong ranh đất và chỉ giới được cấp phép, nên hướng của cạnh lô gần như đã quyết định hướng nhà.
Đo hướng cạnh mặt tiền trên lô đất trống
Các bước dưới đây dùng la kinh hoặc la bàn có vạch độ, một cuộn dây, vài cọc và thước dây.
- Tìm hai mốc ranh ở hai đầu cạnh lô giáp đường. Nếu mốc mất hoặc chưa rõ, nhờ cơ quan đo đạc cắm lại trước; đo theo hàng rào tạm có thể lệch so với ranh thật.
- Đóng cọc sát hai mốc, căng một sợi dây thật thẳng giữa hai cọc, cách mặt đất chừng một gang tay.
- Đặt la kinh trên ghế gỗ hoặc thùng giấy ngay dưới sợi dây, ở khoảng giữa cạnh lô, áp một cạnh đế song song với dây.
- Xoay nội bàn cho kim trùng vạch đáy, đọc hướng theo sợi chỉ vuông góc với dây, phía quay ra đường. Đó là hướng dự kiến của mặt tiền.
- Lặp lại ở hai điểm khác dọc sợi dây, cách nhau vài mét. Ba số đo chênh nhau không quá một hai độ là đạt.
- Nếu đường không song song với cạnh lô, ghi riêng hướng của mép đường để kiến trúc sư cân nhắc khi bố trí cửa và cổng.
Ghi kết quả kèm số độ, tên sơn và ngày đo. Một tấm ảnh chụp sợi dây cùng la kinh trên hiện trường cũng hữu ích khi cần giải thích lại với người khác.
Kiểm chéo bằng bóng nắng: phương pháp hai bóng bằng nhau
Có một cách kiểm tra hướng không cần nam châm, dùng được ở mọi nơi: phương pháp hai bóng bằng nhau. Cắm một cây cọc thẳng đứng trên nền phẳng, lấy chân cọc làm tâm vẽ một vòng tròn có bán kính hơi lớn hơn bóng cọc lúc giữa buổi sáng. Buổi sáng, đánh dấu điểm mà đầu bóng cọc vừa chạm vòng tròn. Buổi chiều, đánh dấu điểm mà đầu bóng chạm lại vòng tròn. Nối hai điểm, ta được một đường gần đúng hướng đông – tây; đường vuông góc với nó qua chân cọc là hướng bắc – nam thật.
Phương pháp này chỉ cho kết quả gần đúng, sai số có thể vài độ vì vị trí mặt trời thay đổi nhẹ trong ngày, nhưng đủ để phát hiện một số đo la kinh bị nhiễu nặng. Lưu ý một chi tiết riêng của Việt Nam: nước ta nằm phía nam chí tuyến bắc, nên vào những tháng mùa hè, mặt trời giữa trưa có thể ở phía bắc đỉnh đầu và bóng cọc lúc trưa chỉ về phía nam. Vì vậy đừng dùng mẹo "bóng giữa trưa luôn chỉ bắc"; phương pháp hai bóng bằng nhau không phụ thuộc chuyện này.
Nhớ rằng hướng tìm bằng mặt trời là hướng theo bắc thật, còn la kinh đo theo bắc từ. Ở Việt Nam hai hướng này chênh nhau nhỏ, nên nếu kết quả hai cách lệch nhau quá vài độ, hãy nghi ngờ có nhiễu hoặc thao tác chưa chuẩn.
Kiểm chéo bằng toạ độ mốc trên trích lục thửa đất
Trích lục hoặc bản đồ địa chính của thửa đất thường ghi toạ độ các góc thửa theo hệ toạ độ quốc gia. Trên các bản đồ này, trục X thường hướng về bắc lưới và trục Y hướng về đông. Có toạ độ hai mốc của cạnh mặt tiền, bạn tính được góc phương vị của cạnh đó mà không cần ra hiện trường.
Cách tính: lấy hiệu toạ độ giữa hai mốc, ΔX theo trục bắc và ΔY theo trục đông, rồi tính góc phương vị bằng hàm arctan của ΔY chia ΔX, có xét dấu để đặt góc vào đúng góc phần tư (máy tính khoa học và bảng tính đều có hàm làm việc này). Ví dụ giả định: từ mốc A tới mốc B có ΔX = +3,0 m và ΔY = +12,0 m, góc phương vị của cạnh AB khoảng 76 độ. Nếu đường nằm về phía nam của cạnh này, hướng mặt tiền là 76 + 90 = 166 độ, rơi vào sơn Bính.
Kết quả này theo bắc lưới, chênh với bắc thật một góc hội tụ kinh tuyến và chênh với bắc từ thêm độ lệch từ; cả hai đều nhỏ ở Việt Nam. Nếu số tính từ toạ độ và số đo la kinh khớp trong vài độ, bạn có thể yên tâm. Nếu lệch nhiều, hãy kiểm tra lại mốc trên thực địa, vì mốc bị xê dịch là chuyện xảy ra.
Lô đất méo, nhiều mặt giáp đường: đo những gì
Lô đất có cạnh mặt tiền gãy khúc. Đo từng đoạn cạnh riêng, ghi chiều dài mỗi đoạn. Kiến trúc sư thường chọn đặt khối nhà song song với đoạn dài nhất hoặc đoạn có cửa chính; hướng nhà sẽ theo đoạn đó.
Lô đất góc hai mặt đường. Đo cả hai cạnh giáp đường. Hai hướng này thường vuông góc hoặc gần vuông góc với nhau. Mặt nào làm mặt tiền là quyết định thiết kế, và cũng là chỗ các quy ước phong thuỷ khác nhau; có đủ số đo thì bàn được mọi phương án.
Lô đất nở hậu hoặc tóp hậu. Cạnh mặt tiền và cạnh hậu không song song. Hướng nhà vẫn lấy theo cạnh mặt tiền; ghi thêm hướng cạnh hậu và hai cạnh bên để kiến trúc sư xử lý phần đất thừa thiếu ở phía sau.
Lô đất trong ngõ, mặt tiền nhìn ra ngõ hẹp. Đo cạnh giáp ngõ như thường. Ghi thêm hướng của ngõ và hướng đường lớn đầu ngõ; một số trường phái xét cả lối vào từ đường lớn, và thông tin này cũng có ích khi tính chuyện xe ra vào.
Nhà đang xây: đo vào lúc nào
Khi công trình đã khởi công, thời điểm tốt nhất để đo là ngay sau khi kỹ sư định vị tim trục và trước khi dựng cốt thép móng. Lúc này các đường tim trục đã được căng dây hoặc đánh dấu trên mặt đất, chính là trục thật của ngôi nhà, và hiện trường chưa có nhiều thép. Đo theo đường tim trục chính song song mặt tiền là chính xác nhất.
Sau khi cốt thép móng, thép chờ cột đã dựng, la kinh đặt trong khu vực móng dễ bị kéo lệch. Nếu phải đo giai đoạn này, ra ngoài phạm vi móng, căng dây nối dài từ tim trục ra khoảng trống rồi đo theo sợi dây. Khi nhà đã lên khung bê tông cốt thép, hãy dựa vào số đo đã ghi từ giai đoạn trước, đừng đo lại giữa sàn để rồi băn khoăn vì một con số lệch.
Nên xin kỹ sư bản vẽ định vị công trình và giữ cùng sổ đo của gia đình. Bản vẽ định vị thường ghi toạ độ các góc nhà hoặc khoảng cách tới mốc ranh, là nguồn đối chiếu tốt nhất cho hướng thực của công trình đã xây.
Mẫu hồ sơ hướng cho một lô đất
Gom các nguồn vào một bảng giúp gia đình, kiến trúc sư và người tư vấn cùng nhìn một dữ liệu. Ví dụ giả định:
| Nguồn | Hệ bắc | Kết quả | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| La kinh, ba điểm dọc dây mặt tiền | Bắc từ | 165, 166, 166 độ | Đất trống, xa hàng rào thép |
| Hai bóng bằng nhau | Bắc thật | Khoảng 167 độ | Kiểm tra thô, sai số vài độ |
| Toạ độ mốc trên trích lục | Bắc lưới | 166 độ | Tính từ hai mốc mặt tiền |
| Mũi tên bắc trên bản vẽ thiết kế | Không ghi | Khoảng 160 độ | Lệch so với ba nguồn kia, cần hỏi lại |
| Kết luận | — | Khoảng 165 – 167 độ, sơn Bính | Cách ranh giới gần nhất hơn năm độ |
Trong ví dụ giả định này, ba nguồn độc lập khớp nhau, chỉ mũi tên trên bản vẽ lệch. Việc nên làm là báo kiến trúc sư sửa mũi tên trên bản vẽ, vì các quyết định về nắng, gió và bố trí phòng đều dựa vào nó.
Giữ hồ sơ này cùng giấy tờ nhà đất. Khi sửa chữa, cơi nới hay bán nhà sau này, người khác có thể kiểm lại hướng nhà từ chính dữ liệu gốc, không phải đo lại trong điều kiện nhiều nhiễu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đất chưa xây thì hướng nhà tính theo đâu?
Thường tính theo cạnh lô đất sẽ làm mặt tiền, tức cạnh giáp đường. Hướng nhà dự kiến vuông góc với cạnh đó và quay ra phía đường. Nếu thiết kế đặt cửa chính ở mặt khác, cần đo thêm cạnh tương ứng và ghi rõ.
Có tự cắm lại mốc ranh để đo được không?
Không nên. Mốc ranh là căn cứ pháp lý của thửa đất; nếu mốc mất hoặc nghi lệch, hãy đề nghị cơ quan hoặc đơn vị đo đạc có thẩm quyền cắm lại theo hồ sơ. Đo theo hàng rào tạm có thể sai cả hướng lẫn diện tích.
Phương pháp bóng nắng có chính xác bằng la kinh không?
Kém hơn một chút, sai số có thể vài độ, nhưng nó không bị nhiễu từ. Vì vậy nó dùng tốt để kiểm tra chéo: nếu la kinh và bóng nắng khớp nhau trong vài độ, số đo la kinh đáng tin.
Muốn xoay nhà vài độ cho hợp hướng có được không?
Khối nhà phải nằm trong ranh đất và chỉ giới xây dựng theo giấy phép, nên xoay cả khối thường không khả thi với lô hẹp và làm mất diện tích. Mọi điều chỉnh phải được kiến trúc sư đưa vào hồ sơ thiết kế trước khi xin phép, không tự làm khi thi công.
Nhà xây xong rồi đo lại thấy khác lúc đất trống thì tin số nào?
Thường số đo lúc đất trống đáng tin hơn, vì khi đó chưa có cốt thép và cửa sắt gây nhiễu. Có thể kiểm chéo thêm bằng toạ độ trên bản vẽ định vị công trình hoặc trích lục thửa đất.