Phong thủy cổ không có phép đặt tên cho chó mèo; cách "đặt tên thú cưng theo ngũ hành" mà bạn hay gặp là lối suy rộng hiện đại, ghép nghĩa của tên với Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ hoặc cân thanh bằng, thanh trắc cho dễ nghe. Nếu thích, bạn có thể dùng lớp ý nghĩa này để chọn giữa vài cái tên đã ưng. Còn điều quyết định con vật có nhận ra tên mình hay không là độ ngắn, độ rõ của âm và việc cả nhà gọi giống nhau.
Bài này đi qua nếp đặt tên chó mèo của người Việt, những gì các cách ghép ngũ hành đang nói, các tên mà nhiều gia đình kiêng vì lý do văn hoá, rồi tới phần thực hành: chọn tên ra sao cho dễ gọi và dạy con vật quay lại khi nghe tên. Phần phong thủy là quan niệm để tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Nếp đặt tên chó mèo của người Việt xưa và nay
Ở làng quê ngày trước, chó mèo ít khi có tên cầu kỳ. Người ta gọi theo màu lông: con Mực, con Vện, con Vàng, con Mướp, con Mun. Gọi theo dáng: con Cộc, con Lùn. Hoặc gọi theo tiếng kêu: con Ki, con Miu. Những tên này ngắn, một âm tiết, gọi to ngoài ngõ là con vật nghe thấy. Chúng cũng phản ánh cách nhìn con vật như thành viên phụ của nhà, có chỗ, có việc, không cần tên mang nghĩa lớn.
Nếp đặt tên này có điểm gần với tục đặt tên xấu cho trẻ nhỏ cho dễ nuôi, như gọi con là Tí, Cu, Cún, Bờm. Quan niệm xưa cho rằng tên quá đẹp, quá sang dễ bị "để ý", tên mộc mạc thì yên. Với con vật, người ta không đặt nặng chuyện này, nhưng thói quen gọi giản dị vẫn giữ tới nay ở nhiều vùng quê.
Khi chó mèo trở thành thú cưng ở phố, tên gọi đổi theo. Nhiều nhà đặt tên món ăn (Bơ, Mochi, Sữa, Cốm), tên tiếng nước ngoài, tên nhân vật phim hoạt hình. Cũng từ đây xuất hiện câu hỏi đặt tên thú cưng sao cho "hợp phong thủy", "hợp mệnh chủ". Đây là nhu cầu mới, và câu trả lời cũng phần lớn mới, được ghép từ các khái niệm cũ như ngũ hành, âm dương.
Biết được gốc của câu hỏi giúp bạn đặt nó đúng chỗ. Đặt tên con vật là việc vui của gia đình. Không cái tên nào làm con chó khoẻ hơn hay làm nhà giàu lên, và cũng không cái tên nào khiến gia đình gặp chuyện. Phần ý nghĩa là để mình thích cái tên đó hơn mỗi lần gọi.
Các cách "đặt tên theo ngũ hành" đang được nói đến
Ghép theo nghĩa của tên. Cách phổ biến nhất là xét tên gợi tới thứ gì: Bạc, Chuông, Kim thuộc Kim; Cốm, Trúc, Lá thuộc Mộc; Sương, Suối, Mưa thuộc Thủy; Nắng, Lửa thuộc Hỏa; Sỏi, Gạch, Bùn thuộc Thổ. Cách này dễ làm, ai cũng hiểu, nhưng ranh giới mơ hồ: tên Mây có người xếp Thủy, có người xếp Kim.
Ghép theo bộ chữ Hán của tên. Một số người đặt tên Hán Việt rồi xét bộ thủ, ví dụ chữ có bộ Thủy, bộ Mộc, bộ Hỏa. Cách này mượn từ cách xem tên người ở một số sách phổ thông, đòi hỏi biết chữ Hán và không có sách nào dạy riêng cho tên thú.
Ghép với mệnh của chủ. Có người chọn tên mang hành sinh cho mệnh của mình, ví dụ chủ mệnh Mộc thì chọn tên thuộc Thủy vì Thủy sinh Mộc. Đây là suy rộng hai bước từ nạp âm năm sinh sang tên con vật; không trường phái phong thủy nhà ở nào bàn việc này.
Ghép theo con giáp của chó mèo. Chó ứng với chi Tuất thuộc Thổ, mèo trong lịch Việt ứng chi Mão thuộc Mộc. Có người chọn tên thuộc Hỏa cho chó vì Hỏa sinh Thổ, chọn tên thuộc Thủy cho mèo vì Thủy sinh Mộc. Lối ghép này nghe chặt chẽ, nhưng vẫn là trò ghép biểu tượng của thời nay.
Điểm chung. Cả bốn cách đều là lớp ý nghĩa thêm vào, không có trong cổ thư phong thủy và không kiểm chứng được tác động. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; dùng để chọn tên cho vui thì vô hại.
Tên gợi ý theo nghĩa ngũ hành, kèm độ dễ gọi
Bảng dưới chỉ là ví dụ để bạn thấy cách ghép nghĩa vận hành thế nào. Cột cuối mới là phần đáng để ý: tên có dễ gọi to, có dễ lẫn hay không.
| Hành (theo nghĩa) | Ví dụ tên | Thanh điệu | Nhận xét khi gọi |
|---|---|---|---|
| Kim | Bạc, Chuông, Kim | Nặng, ngang, ngang | Chuông dài hơi; Kim dễ lẫn tên người |
| Mộc | Cốm, Trúc, Lá | Sắc, sắc, sắc | Ngắn, âm cuối dứt khoát, dễ nhận |
| Thủy | Sương, Suối, Mưa | Ngang, sắc, ngang | Mưa dễ trùng câu nói thường ngày |
| Hỏa | Nắng, Lửa | Sắc, hỏi | Nắng gọi to rõ; Lửa hơi khó phát âm với trẻ |
| Thổ | Sỏi, Gạch, Bùn | Hỏi, nặng, huyền | Gạch, Bùn ngắn và vui tai |
| Không xét hành | Mực, Vàng, Mướp, Bơ | Nặng, huyền, sắc, ngang | Tên quen thuộc, cả nhà gọi giống nhau dễ |
Nhìn bảng sẽ thấy tên nào thuộc hành nào không làm nó dễ gọi hơn. Một cái tên ngắn, âm cuối dứt khoát như Cốm, Gạch, Mực thường được con vật nhận nhanh hơn tên ba bốn âm tiết, dù xếp vào hành nào.
Thanh bằng, thanh trắc và chuyện tên "nghe êm tai"
Tiếng Việt chia thanh điệu thành hai nhóm: thanh bằng gồm thanh ngang và thanh huyền, thanh trắc gồm sắc, hỏi, ngã, nặng. Cách chia này có từ thơ ca cổ, dùng để giữ nhịp trong thơ lục bát, Đường luật. Một số người áp dụng sang tên gọi, cho rằng tên hai âm tiết nên có một bằng một trắc để "cân âm dương", nghe không bị bằng phẳng hay gắt.
Về âm thanh, nhận xét này có phần đúng. Tên hai âm tiết như Bông Bông, Mi Mi toàn thanh ngang nghe mềm nhưng dễ lẫn vào câu nói; tên có một thanh sắc như Mít, Cún dễ nổi bật hơn khi gọi to. Chó mèo không hiểu thanh điệu theo cách người Việt hiểu, nhưng chúng phân biệt được độ cao và độ dứt của âm. Người huấn luyện thường khuyên tên có âm cuối rõ, không kéo dài.
Gán nhóm bằng với âm, nhóm trắc với dương là cách ghép thêm của người thích phong thủy. Bạn có thể dùng như một tiêu chí thẩm mỹ: tên nghe cân, đọc lên không líu lưỡi. Không cần coi nó là luật. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Một mẹo thực tế hơn là đọc tên to ba lần liên tiếp ở ngoài sân hay hành lang, rồi đọc cùng câu gọi quen của nhà ("Mực ơi, về"). Nếu bạn thấy ngượng miệng hoặc người khác nghe không rõ, đó là dấu hiệu nên chọn tên khác.
Những tên nhiều gia đình kiêng và lý do
Tên trùng tên ông bà, cha mẹ, người lớn trong họ. Người Việt có tục kiêng huý: không gọi thẳng tên người bề trên, nhất là người đã khuất. Đặt tên con vật trùng tên cụ, tên ông bà là điều nhiều nhà thấy thất kính. Lý do ở đây thuần văn hoá và tình cảm, không cần viện tới phong thủy.
Tên trùng tên hàng xóm hoặc người hay qua lại. Gọi chó tên Hùng mà nhà bên có anh Hùng là chuyện dễ gây mếch lòng. Ở xóm nhỏ, chuyện này còn dễ thành mâu thuẫn hơn mọi lời kiêng khác.
Tên các vị thần, Phật, Thánh, Mẫu được thờ. Dù theo tín ngưỡng nào, đặt tên con vật theo tên vị được thờ là điều nhiều người thấy không phải phép. Nên tránh để giữ hoà khí với người xung quanh.
Tên mang nghĩa xui, nghĩa xấu rõ. Một số nhà tránh tên như Đen Đủi, Xui, Ốm vì không muốn ngày nào cũng gọi chữ đó trong nhà. Đây là tâm lý muốn lời nói hằng ngày mang ý tốt, có thể hiểu được.
Tên giống lệnh huấn luyện. Tên nghe gần "ngồi", "nằm", "không", "đi" làm con vật lẫn giữa gọi tên và ra lệnh. Đây là điều người huấn luyện hay nhắc, không liên quan tới kiêng kỵ.
Tên dễ gây hiểu lầm ở nơi công cộng. Tên chửi khéo, tên chính khách, tên nhãn hàng có thể khiến người khác khó chịu khi bạn gọi to ngoài công viên hay ở phòng khám thú y.
Các bước chọn tên cho chó mèo mới về nhà
Thứ tự dưới đặt phần thực tế trước, phần ý nghĩa sau, để cái tên vừa ưng vừa dùng được lâu.
- Quan sát con vật vài ngày: màu lông, dáng, tính nết. Nhiều cái tên hay nảy ra từ đặc điểm thật.
- Cả nhà mỗi người đề xuất vài tên, viết ra giấy.
- Gạch tên dài quá hai âm tiết, tên trùng người trong họ, trùng hàng xóm, tên giống lệnh huấn luyện.
- Đọc to từng tên còn lại ở ngoài sân, xem tên nào rõ, gọn, cả trẻ nhỏ lẫn người già phát âm được.
- Nếu còn vài tên ngang nhau, lúc đó mới xét lớp ý nghĩa: hành theo nghĩa, thanh bằng trắc, con giáp của con vật.
- Chốt một tên duy nhất và thống nhất cả nhà gọi đúng tên đó, không mỗi người một biệt danh trong tháng đầu.
- Ghi tên vào sổ tiêm, thẻ đeo cổ cùng cách liên lạc của chủ để người khác gọi được khi con vật đi lạc.
Bước cuối hay bị quên. Tên trên thẻ cổ giúp người nhặt được chó mèo lạc gọi nó bình tĩnh lại, và giúp bác sĩ thú y gọi đúng con vật khi khám.
Dạy chó mèo nhận tên trong vài tuần đầu
Con vật học tên qua liên tưởng: nghe âm đó thì có điều dễ chịu xảy ra. Cách làm phổ biến là gọi tên một lần, bằng giọng vui, khi con vật đang ở gần và chưa bị phân tâm. Khi nó quay đầu nhìn bạn, khen và thưởng ngay một miếng nhỏ hoặc vuốt ve. Lặp lại vài lần mỗi lúc, nhiều lúc trong ngày, rồi tăng dần khoảng cách.
Tránh gọi tên khi sắp làm điều con vật không thích, như cắt móng, tắm, nhét vào lồng, hay khi đang la mắng. Nếu tên gắn với chuyện khó chịu, con vật sẽ lờ đi hoặc trốn khi nghe gọi. Muốn đưa nó đi tắm, bạn đi tới chỗ nó thay vì gọi.
Mèo thường phản ứng chậm hơn chó và ít khi chạy tới ngay, nhưng nhiều mèo vẫn nhận ra tên mình qua cử chỉ như vểnh tai, quay đầu, vẫy đuôi. Đừng so mèo với chó. Với mèo, gọi tên lúc cho ăn là cách nhanh nhất để tên gắn với điều tốt.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ nhận nuôi chú chó tên cũ là Lu, đổi thành Gạch. Tuần đầu, cả nhà gọi "Gạch" mỗi lần đổ cơm và lúc dắt đi dạo, thưởng khi nó quay lại. Khoảng hai tuần sau, chó đã quay đầu khi nghe tên mới, dù đôi khi vẫn phản ứng với tên cũ. Đó là diễn tiến thường gặp.
Đổi tên cho thú cưng nhận nuôi lại có sao không
Nhiều chó mèo nhận từ nhóm cứu hộ hoặc từ người quen đã có tên cũ. Về phong thủy, không có lời kiêng nào về việc đổi tên con vật. Một số người thích giữ tên cũ vì nghĩ con vật đã quen, một số muốn đổi để bắt đầu nếp mới. Cả hai đều hợp lý.
Về thực tế, chó mèo trưởng thành vẫn học được tên mới nếu bạn làm đều tay như phần trên. Nếu tên cũ gắn với một quãng con vật bị bỏ rơi, đối xử tệ, nó có thể có phản ứng sợ khi nghe tên đó; đổi tên lúc này là lựa chọn tốt. Nếu tên cũ đơn giản và con vật phản ứng vui, giữ lại sẽ đỡ một bước làm quen.
Có một cách trung gian: ghép tên cũ với tên mới trong vài tuần ("Lu Gạch", rồi "Gạch"), để con vật chuyển dần. Dù chọn cách nào, cái tên chỉ thật sự thành tên khi cả nhà gọi giống nhau và gọi bằng giọng dễ chịu.
Câu hỏi thường gặp
Có cuốn cổ thư phong thủy nào dạy đặt tên cho chó mèo không?
Không có cổ thư phong thủy nào được biết đến bàn về đặt tên vật nuôi. Các sách dương trạch xưa chủ yếu bàn cửa, phòng, bếp. Cách đặt tên thú cưng theo ngũ hành là suy rộng của sách phổ thông và mạng xã hội thời nay, dùng cho vui thì được, không nên coi là phép tắc.
Chủ mệnh Thủy thì nên đặt tên chó thuộc hành gì?
Theo lối ghép tương sinh phổ biến, người ta chọn tên thuộc Kim vì Kim sinh Thủy, như Bạc, Chuông. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều quan trọng hơn là tên ngắn, rõ, không trùng tên người trong nhà để con chó nhận ra nhanh.
Đặt tên chó trùng tên người quen có sao không?
Về phong thủy thì không có lời kiêng riêng. Về văn hoá, người Việt có tục kiêng gọi thẳng tên người bề trên, và nhiều người sẽ phật ý khi nghe tên mình dùng cho con vật. Vì vậy nên tránh tên trùng ông bà, họ hàng, hàng xóm để giữ hoà khí.
Tên chó mèo nên dài bao nhiêu âm tiết?
Một hoặc hai âm tiết là gọn nhất. Người huấn luyện thường khuyên tên có âm cuối rõ, không kéo dài, để con vật phân biệt được với lời nói thường. Nếu thích tên dài, bạn có thể đặt tên đầy đủ trên giấy và dùng một âm tiết để gọi hằng ngày.
Bao lâu thì chó mèo nhận ra tên mới?
Tuỳ con vật và độ đều tay của cả nhà. Nhiều chó bắt đầu quay đầu khi nghe tên sau một đến hai tuần gọi kèm phần thưởng; mèo thường chậm hơn và phản ứng kín đáo hơn. Giữ một tên duy nhất, gọi bằng giọng vui, không gọi tên lúc la mắng sẽ giúp nhanh hơn.
Có nên đặt tên mèo đen là Mun, Mực không?
Gọi theo màu lông là nếp quen của người Việt, tên Mun, Mực ngắn và dễ gọi. Một số người ngại gắn chữ chỉ màu đen với con vật vì quan niệm mèo đen kém may; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu bạn thích, cứ dùng.