Cô phong sát là thế một ngôi nhà đứng trơ trọi, cao vượt hẳn các công trình xung quanh, không có gì che chắn hai bên và phía sau, như ngọn núi lẻ loi giữa đồng bằng. Phong thủy loan đầu cho rằng nhà như vậy "không có chỗ tựa", hứng gió bốn phía; về thực tế, nhà cao đơn độc chịu gió mạnh hơn, tường biên phơi nắng và mưa tạt, và dễ trở thành điểm cao nhất mà sét tìm tới.
Ở Việt Nam, dạng nhà này rất phổ biến: nhà phố xây cao đầu tiên trong một dãy đất nền, nhà mới năm sáu tầng giữa những nhà cấp bốn ở quê, nhà trên đồi trống ở vùng cao. Bài này giải thích quan niệm, rồi đi vào từng vấn đề thật và cách xử lý. Đánh giá tốt xấu theo phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nhưng chống sét, chống thấm, chống nóng là việc của mọi ngôi nhà cao.
Cô phong sát và ý niệm "có chỗ tựa" trong phong thủy
"Cô phong" là ngọn núi đơn độc. Trong phong thủy loan đầu, thế đất lý tưởng là có núi tựa phía sau (huyền vũ), hai bên có đồi thấp ôm lấy như hai cánh tay (thanh long bên trái, bạch hổ bên phải), phía trước là khoảng trống thoáng (minh đường) và xa hơn có đồi thấp làm án. Hình mẫu "tứ linh" ấy mô tả một chỗ được che chắn khỏi gió mạnh nhưng vẫn mở ra phía trước để đón nắng, đón gió nhẹ.
Nhà đứng một mình, không có gì sau lưng và hai bên, là đối lập của hình mẫu ấy. Theo sách phong thủy phổ thông, nhà như vậy bị "gió thổi khí tán", khí không tụ lại được. Một số sách gọi đây là "cô phong sát" hoặc "cô độc sát", và cũng nhắc tới căn nhà, căn hộ ở tầng cao vượt hẳn các toà xung quanh.
Nếu đọc hình mẫu tứ linh như một mô tả vi khí hậu, ý nghĩa thực tế khá rõ: nơi có che chắn phía sau và hai bên thì ít bị gió lạnh, gió bão quất trực tiếp, nhiệt độ ổn định hơn. Đó là kinh nghiệm chọn chỗ ở của người xưa, khi nhà còn làm bằng tre gỗ và mái tranh. Nhà bê tông ngày nay vững hơn, nhưng các vấn đề về gió, nắng, nước và sét vẫn còn nguyên.
Những dạng nhà "đứng một mình" hay gặp
Nhà xây cao đầu tiên trong dãy đất nền. Khu đô thị mới, khu phân lô: nhà đầu tiên lên năm sáu tầng trong khi hai bên còn là đất trống. Hai tường biên lộ hoàn toàn, có khi nhiều năm sau mới có nhà bên cạnh.
Nhà cao tầng giữa nhà thấp ở quê. Nhà mới nhiều tầng giữa xóm nhà cấp bốn, giữa đồng lúa. Gặp nhiều ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ khi con cháu đi làm xa về xây nhà.
Nhà trên đồi, gò trống. Nhà ở vùng trung du, cao nguyên dựng trên đỉnh gò để có tầm nhìn, nhưng xung quanh không có cây lớn hay nhà khác chắn gió.
Căn hộ tầng cao vượt các toà xung quanh. Căn penthouse, tầng trên cùng của toà cao nhất khu; ban công và cửa sổ hứng gió mạnh hơn hẳn các tầng thấp.
Nhà lô góc thoáng ba mặt. Nhà ở góc giao giữa hai đường, phía sau là khoảng trống; về hình thế gần với cô phong ở mức nhẹ hơn.
Gió: tường biên, mái và ban công chịu lực nhiều hơn
Gió mạnh dần theo độ cao so với mặt đất, và khi không có công trình nào xung quanh làm chậm, gió đập thẳng vào ngôi nhà đơn độc. Mái nhẹ như mái tôn, mái che sân thượng, tấm lấy sáng là những bộ phận dễ bị gió bốc lên nhất. Ở các tỉnh ven biển miền Trung thường xuyên có bão, người dân đã quen chằng chống mái, bắt thêm vít và đè bao cát trước mùa bão; nhà cao đơn độc ở đâu cũng nên học kinh nghiệm ấy.
Ban công, lan can, cửa kính ở tầng cao của nhà đơn độc cũng chịu áp lực gió lớn hơn nhà cùng độ cao nằm giữa phố đông. Khung cửa, bản lề, chốt cần chắc; đồ đạc ngoài ban công nên gọn, cố định hoặc dễ mang vào khi có gió lớn. Cây cảnh trong chậu nặng đặt ngoài lan can là thứ không nên có ở tầng cao lộng gió.
Một chi tiết hay bị quên là bồn nước, tấm pin mặt trời, ăng-ten, khung biển trên sân thượng. Những thứ này cần được neo giữ theo hướng dẫn kỹ thuật của nhà sản xuất và kiểm tra lại trước mùa mưa bão. Trong cách nói phong thủy, đây là "nhà không có chỗ tựa nên phải tự đứng vững"; trong cách nói kỹ thuật, đây là tải trọng gió.
Nắng và nóng: tường biên lộ là tấm sưởi lớn
Nhà phố được thiết kế để có hàng xóm hai bên, nên tường biên thường đặc, không có cửa sổ, chỉ dày một lớp gạch. Khi hai bên còn trống, tường biên phơi nắng cả ngày, đặc biệt bức tường hướng tây chịu nắng chiều gắt. Tường hấp thụ nhiệt và toả vào phòng suốt buổi tối; nhiều chủ nhà mô tả phòng sát tường biên như một cái lò dù đã tắt nắng.
Có mấy cách giảm nóng đã được dùng phổ biến. Sơn ngoài tường bằng màu sáng hoặc sơn phản xạ nhiệt giảm lượng nhiệt hấp thụ. Xây tường hai lớp có khoảng rỗng ở giữa, hoặc ốp thêm lớp cách nhiệt phía trong, cắt bớt đường truyền nhiệt. Trồng cây leo trên khung đặt cách tường một khoảng tạo lớp bóng mát mà không làm ẩm tường. Mái được chống nóng bằng lớp cách nhiệt hoặc mái hai lớp thông gió.
Vì tường biên của nhà đơn độc không có cửa sổ, việc thông gió dồn vào mặt trước, mặt sau và giếng trời. Nếu thiết kế mới, có thể tính các ô thoáng tạm thời ở tường biên tầng cao, nhưng cần kiểm quy định về khoảng cách và quyền của nhà bên cạnh khi họ xây sau này; hỏi người thiết kế trước khi mở bất kỳ ô cửa nào hướng sang đất người khác.
Sét: việc phải làm với mọi ngôi nhà cao vượt
Sét có xu hướng đánh vào điểm cao, nhọn, dẫn điện trong một vùng. Nhà cao đơn độc, đặc biệt trên đồi hoặc giữa cánh đồng, vì thế có nguy cơ cao hơn nhà nằm giữa phố đông. Những việc nên làm:
- Lắp hệ thống chống sét do đơn vị có chuyên môn thiết kế, thi công theo tiêu chuẩn Việt Nam về chống sét cho công trình xây dựng; không tự chế cột thu sét bằng sắt vụn.
- Hệ thống gồm bộ phận thu sét, dây dẫn xuống và hệ thống nối đất; cả ba phải liên tục, chắc chắn, điện trở nối đất đạt yêu cầu.
- Kiểm tra định kỳ, nhất là trước mùa mưa bão: dây dẫn có bị đứt, gỉ, bị tháo khi sửa nhà không; cọc nối đất có bị đào bới không.
- Lắp thiết bị chống sét lan truyền cho tủ điện, đường dây mạng, ăng-ten nếu nhà có nhiều thiết bị điện tử.
- Khi có giông, hạn chế lên sân thượng, tránh đứng gần cột ăng-ten, bồn nước kim loại, lan can sắt trên mái.
- Bồn nước, khung pin mặt trời bằng kim loại trên mái cần được nối vào hệ thống chống sét đúng kỹ thuật.
Đây là phần duy nhất trong bài mà lời khuyên mang tính bắt buộc: chống sét là an toàn tính mạng, không phải lựa chọn theo niềm tin. Phong thủy hay không, nhà cao đơn độc đều cần làm.
Tường biên: chống thấm và chuẩn bị cho ngày hàng xóm xây
Tường biên lộ không chỉ nóng mà còn chịu mưa tạt trực tiếp nhiều năm. Một trình tự xử lý hợp lý:
- Trát kỹ và chống thấm mặt ngoài tường biên, không để gạch trần; chú ý các vị trí tiếp giáp sàn, dầm, mái.
- Làm diềm, mái đua nhỏ ở đỉnh tường để nước không chảy dọc mặt tường.
- Sơn ngoài bằng sơn chống thấm màu sáng, vừa chống nước vừa giảm nóng.
- Ghi lại hiện trạng tường biên bằng ảnh, phòng khi hàng xóm xây sau và cần đối chiếu.
- Khi nhà bên chuẩn bị xây, trao đổi sớm về khe tiếp giáp giữa hai nhà, chống thấm phần tường chung và chừa lối xử lý khi có sự cố.
Khi các nhà bên cạnh lần lượt mọc lên, thế "cô phong" tự nhiên mất đi; ngôi nhà có hàng xóm hai bên, tường biên được che, gió dịu bớt. Vì vậy, với nhà đầu tiên trong dãy, nhiều vấn đề chỉ là giai đoạn tạm, và giải pháp nên tính đến điều đó.
Tạo "chỗ tựa" theo cách hiện đại
Cây xanh phía sau và hai bên. Hàng cây phía sau nhà, nhất là phía hứng gió mùa chính, đóng vai trò như "huyền vũ" trong hình mẫu tứ linh: chắn gió, tạo bóng mát. Chọn cây rễ không phá móng, trồng cách nhà đủ xa.
Tường rào và nhà phụ. Nhà ở quê có đất rộng có thể đặt nhà phụ, kho, bếp phía sau hoặc hai bên nhà chính, vừa đúng công năng vừa tạo khối che chắn, giống cách bố cục nhà ba gian truyền thống có nhà ngang, nhà bếp.
Bố trí phòng theo độ lộ gió. Phòng ngủ đặt ở phía ít gió, tầng không quá cao; tầng trên cùng lộng gió dùng làm phòng thờ, kho, sân phơi có mái che chắc chắn.
Mái đua, ô văng. Che mưa tạt và nắng cho cửa sổ ở các mặt lộ. Đây là chi tiết rẻ mà hiệu quả lâu dài.
Sân trước làm minh đường. Giữ một khoảng sân hoặc hiên thoáng phía trước, có cây vừa phải, để ngôi nhà không chỉ là một khối cao đứng trơ. Khoảng chuyển tiếp ấy giúp nhà bớt cảm giác lẻ loi khi nhìn từ đường vào, và là chỗ gió mạnh được hãm lại trước khi vào cửa.
Nhìn lại nhà truyền thống. Những cách trên theo quan niệm phong thủy là bù cho thế thiếu tứ linh; mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, chúng đều nhằm cùng một việc: cho ngôi nhà một lớp che chắn quanh mình, như cách nhà truyền thống Việt vẫn có lũy tre, vườn cây và nhà phụ bao quanh nhà chính.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mình là nhà xây đầu tiên trong dãy có bị coi là cô phong sát không?
Theo quan niệm hình thế, nhà cao đơn độc khi hai bên còn trống có dạng cô phong ở mức tạm thời, vì khi hàng xóm xây lên thì thế này mất đi. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; về thực tế nên lo chống thấm, chống nóng tường biên và chống sét.
Nhà ở quê không có cây cối xung quanh, trồng cây gì để chắn gió?
Nên chọn cây bản địa, chịu gió tốt, rễ ăn sâu, phù hợp khí hậu vùng. Trồng thành hàng nhiều tầng: cây bụi, cây trung bình, cây cao. Hỏi người làm vườn hoặc cán bộ nông nghiệp ở địa phương để chọn loại hợp đất và không phá móng nhà.
Nhà thấp tầng ở quê có cần chống sét không?
Nhà thấp nằm giữa nhiều cây cao, nhà khác thì nguy cơ thấp hơn. Nhưng nhà đứng một mình giữa đồng trống, trên gò cao, hoặc cao vượt hẳn xung quanh thì nên hỏi đơn vị có chuyên môn về chống sét. Đây là việc an toàn, không phụ thuộc niềm tin phong thủy.
Căn hộ tầng cao nhất chung cư có phải cô phong sát không?
Nếu toà nhà cao vượt hẳn các toà xung quanh, một số sách xếp căn tầng trên cùng vào dạng này. Về thực tế, nên chú ý cửa kính, ban công chịu gió mạnh, mái chống nóng, chống thấm sân thượng. Hệ thống chống sét của toà nhà do ban quản lý chịu trách nhiệm kiểm tra.
Sơn tường biên màu gì để đỡ nóng?
Màu sáng như trắng, kem, xám nhạt hấp thụ ít nhiệt hơn màu tối. Một số loại sơn có khả năng phản xạ nhiệt tốt hơn sơn thường. Nếu muốn chọn theo ngũ hành của phong thủy, có thể chọn sắc độ sáng trong nhóm màu mình thích để vừa ý vừa mát.
Có thể mở cửa sổ ở tường biên khi hai bên còn đất trống không?
Cần cẩn thận. Tường biên giáp đất người khác thường có quy định về việc mở cửa, ô thoáng để bảo đảm quyền của nhà bên cạnh khi họ xây. Hãy hỏi người thiết kế và kiểm quy định xây dựng ở địa phương trước khi mở bất kỳ ô cửa nào.