Một cây trước nhà héo dần rồi chết hầu như luôn có nguyên nhân cụ thể: rễ bị úng hoặc bị đứt, gốc bị lấp đất hay đổ bê tông, sâu đục thân, mối, nấm bệnh, hoặc nước thải, hoá chất ngấm vào đất. Dân gian có quan niệm cây chết trước nhà là dấu hiệu sinh khí suy, nên nhiều người lo lắng. Cách làm yên lòng nhất là tìm đúng nguyên nhân, xử lý cây chết cho an toàn và trồng lại khi đất đã sẵn sàng.
Bài này đi qua phần quan niệm, bảng nguyên nhân hay gặp, cách kiểm tra cây còn cứu được không, cách hạ cây chết và xử lý gốc, và khi nào nên trồng lại. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo kèm kinh nghiệm làm vườn; quan niệm thì mức tin tuỳ mỗi người.
Quan niệm về cây chết trước nhà
Phong thủy coi cây xanh tốt quanh nhà là biểu hiện của đất có sinh khí: đất đủ ẩm, đủ màu, không khí trong lành. Ngược lại, cây cối quanh nhà cằn cỗi, chết khô bị xem là dấu hiệu đất kém, khí suy. Từ đó dân gian mở rộng thành lời nói: cây trước nhà chết là điềm không tốt cho gia chủ, nên hạ đi sớm, đừng để cây khô đứng trước cửa.
Bỏ lớp điềm báo, quan sát gốc của quan niệm này khá hợp lý. Cây chết là chỉ dấu cho một vấn đề của môi trường quanh nhà: nước đọng, đất nhiễm bẩn, mối phát triển, hay một công trình đào bới vừa làm đứt rễ. Những vấn đề ấy cũng có thể ảnh hưởng tới chính ngôi nhà, như nền ẩm, mối leo vào gỗ. Người xưa nhìn cây để đoán đất, điều đó có lý.
Còn việc cây chết báo trước chuyện không may của người trong nhà thì không có căn cứ. Bạn không cần lo về điềm, nhưng nên coi cái cây như một lời nhắc kiểm tra quanh nhà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần kiểm tra thì nên làm vì có lợi cho nhà dù tin hay không.
Nguyên nhân hay gặp khiến cây trước nhà chết
Bảng gom những nguyên nhân phổ biến nhất ở nhà ở Việt Nam, kèm dấu hiệu để nhận biết. Nhiều trường hợp có hai ba nguyên nhân cùng lúc.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu nhận biết | Hay xảy ra khi |
|---|---|---|
| Lấp đất cao quanh gốc | Cây suy dần trong một hai năm, lá vàng từ ngọn | Tôn nền sân, nâng cốt đường, đổ thêm đất quanh gốc |
| Bê tông, gạch lát kín gốc | Lá nhỏ dần, cành khô từ ngọn, cây không ra lộc | Lát sân, làm vỉa hè, đổ bê tông bồn cây sát thân |
| Đứt rễ khi đào móng, đào rãnh | Héo nhanh sau công trình, nghiêng về một phía | Xây tường rào, đặt ống nước, làm móng nhà sát cây |
| Úng nước kéo dài | Lá vàng rụng, gốc có mùi chua, vỏ gốc mềm | Sân trũng, mưa nhiều, rãnh thoát nước bị lấp |
| Sâu đục thân, mối | Lỗ nhỏ trên thân, mùn gỗ rơi, đường mối đất trên vỏ | Cây già, cây có vết thương cũ, gốc ẩm |
| Nước thải, hoá chất, xi măng | Cây chết nhanh ở một phía, đất đổi màu, có mùi lạ | Đổ nước giặt, nước rửa xe, vữa thừa, dầu nhớt ở gốc |
| Nấm bệnh rễ | Héo cả cây dù đất ẩm, vỏ gốc thâm, có nấm | Đất bí, cây trồng quá sâu, mưa dài ngày |
Hai nguyên nhân đầu bảng đặc biệt hay gặp ở đô thị Việt Nam trong những năm nâng cốt đường, tôn nền nhà. Cây không chết ngay, mà suy dần một hai năm, khiến người ta khó liên hệ với lần đổ đất trước đó.
Kiểm tra cây còn cứu được không
Trước khi quyết định hạ cây, nên kiểm tra xem cây đã chết hẳn hay chỉ đang suy. Các bước dưới đây ai cũng làm được.
- Cạo nhẹ một mảnh vỏ nhỏ bằng móng tay hoặc dao ở cành nhỏ: nếu lớp ngay dưới vỏ còn xanh, ẩm thì cành còn sống; nếu nâu khô thì cành đã chết.
- Làm lại ở vài cành khác nhau và ở thân gần gốc. Cây chết cành ngọn nhưng thân gốc còn xanh vẫn có thể cứu bằng cách cắt bỏ phần chết.
- Bẻ thử cành nhỏ: cành sống dẻo, cong được; cành chết giòn, gãy khô.
- Nhìn quanh gốc: đất có bị lấp quá cổ rễ không, có bê tông bít kín không, có nước đọng, có mùi lạ không.
- Kiểm tra thân: có lỗ đục, mùn gỗ, đường mối, vỏ bong, nấm mọc không. Gõ nhẹ thân, tiếng bộp rỗng có thể là dấu hiệu mục ruột.
- Nếu cây còn sống, xử lý nguyên nhân trước: khơi rãnh thoát nước, bới bớt đất lấp, phá một phần bê tông quanh gốc, cắt cành chết, sau đó tưới vừa đủ và theo dõi vài tuần.
Với cây lớn, cây cổ, hoặc khi không chắc chắn, nên mời người có chuyên môn về cây xanh xem. Một cây lớn đã mục ruột có thể vẫn ra lá xanh mà thân không còn đủ chắc, nguy hiểm khi có gió.
Hạ cây chết an toàn
Cây chết đứng là cây nguy hiểm. Gỗ cây chết khô giòn dần, cành có thể gãy rơi bất cứ lúc nào, nhất là khi có gió. Đừng để cây chết đứng lâu trước nhà, trên lối đi hay cạnh đường điện. Đây là lý do thực tế nhất của lời dặn dân gian "cây chết trước nhà nên hạ sớm".
Cây nhỏ có thể tự hạ, cây lớn thì không. Cây thân nhỏ, thấp hơn đầu người có thể tự cưa với đồ bảo hộ. Cây cao, cây gần nhà, gần đường dây điện, gần đường đi cần người có nghề, có dây kéo, có người canh và hạ từng đoạn từ trên xuống. Gỗ chết có thể gãy theo hướng khó đoán.
Cây trên vỉa hè không tự hạ. Nếu cây chết thuộc cây xanh công cộng trên vỉa hè, báo phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh để họ xử lý. Danh mục này có bài riêng về cây vỉa hè trước nhà phố.
Nếp riêng của từng nhà. Một số gia đình có thói quen thắp nén hương báo trước khi hạ một cây lâu năm, nhất là cây ông bà trồng. Đó là nếp nhà, làm hay không tuỳ gia đình; điều quan trọng hơn là làm an toàn và trao đổi trước với người trong nhà để không ai buồn lòng.
Xử lý gốc cây sau khi hạ
Gốc cây chết để lại trong đất sẽ mục dần trong nhiều năm. Trong thời gian đó, gốc mục là nơi mối làm tổ, nấm phát triển. Nếu gốc ở gần nhà, mối từ gốc có thể theo đất đi vào khung gỗ, cửa, sàn gỗ của nhà. Vì vậy với gốc cây gần nhà, nên đào bỏ phần gốc và rễ lớn, hoặc ít nhất cắt sát mặt đất và theo dõi mối.
Đào gốc cây lớn là việc nặng. Có thể thuê máy xay gốc, hoặc đào quanh gốc, cắt rễ lớn rồi bẩy gốc lên. Sau khi đào, lấp hố bằng đất sạch, nện chặt từng lớp để nền không lún về sau. Gỗ và rễ cây chết không nên chất đống quanh nhà vì cũng thu hút mối.
Nếu cây chết vì nấm bệnh rễ, đất quanh gốc có thể còn mầm bệnh. Nên bỏ phần đất sát rễ, thay đất mới, phơi hố một thời gian trước khi trồng lại. Nếu cây chết vì nước thải hay hoá chất, phải chặn nguồn ô nhiễm trước, không thì cây mới trồng cũng sẽ chết theo.
Giữ cây trước nhà khoẻ: việc nhỏ quanh gốc
Phần lớn cây trước nhà chết vì những việc người trong nhà vô tình làm quanh gốc. Giữ được mấy thói quen sau thì cây ít khi suy:
- Không đổ nước giặt, nước rửa chén, nước rửa xe, nước lau nhà có hoá chất vào gốc cây. Nước có xà phòng, chất tẩy lâu ngày làm đất chai và hại rễ.
- Khi tôn nền sân, lát gạch, làm vỉa hè trước nhà, chừa bồn đất quanh gốc giữ nguyên cao độ cũ, không lấp đất quá cổ rễ.
- Khi đào móng tường rào, đặt ống nước, kéo cáp, tránh đào cắt ngang vùng rễ chính sát gốc; nếu phải đào, đào tay và giữ rễ lớn.
- Không đóng đinh, buộc dây thép, treo đèn trang trí siết vào thân cây; dây thít lâu ngày làm cây chết khúc phía trên.
- Không đốt rác, đốt lá dưới gốc cây; lửa và tro nóng làm hỏng vỏ gốc.
- Không đổ vữa thừa, cát đá xây dựng chất đống quanh gốc trong lúc sửa nhà; xi măng làm đất kiềm hoá và bít gốc.
- Mỗi năm nhìn kỹ thân và gốc một lần, nhất là trước mùa mưa: đường mối, lỗ đục, vỏ bong, nấm lạ là những dấu hiệu nên xử lý sớm.
Những thói quen này không tốn tiền, chỉ cần người trong nhà và thợ sửa nhà cùng biết. Khi thuê thợ làm sân, làm tường rào, nên dặn trước về cây để họ chừa bồn và tránh rễ.
Trồng lại cây mới: khi nào và trồng gì
Không có quy định nào trong phong thủy bắt phải trồng lại cây ngay hay phải trồng đúng loài cũ. Theo quan niệm, chỗ trống trước nhà được trồng lại cây xanh là mang sinh khí trở lại, nhiều gia đình thích làm vào đầu mùa mưa hoặc dịp đầu năm cho có ý nghĩa. Về kỹ thuật, đầu mùa mưa là lúc cây mới bén rễ tốt nhất ở phần lớn các vùng.
Trước khi trồng, xét lại lý do cây cũ chết. Nếu do lấp đất, lần này để cổ rễ ngang mặt đất mới và làm bồn đủ rộng. Nếu do úng, chọn chỗ cao hơn hoặc làm rãnh thoát nước, chọn loài chịu ẩm. Nếu do bê tông kín gốc, chừa bồn đất đủ rộng quanh gốc, dùng gạch lát có khe thấm. Nếu do công trình đào bới, đợi công trình xong mới trồng.
Nhiều người chọn trồng lại đúng loài cây cũ để giữ kỷ niệm, nhất là cây do ông bà trồng. Cũng có người nhân dịp này chọn loài hợp chỗ hơn: tán gọn hơn, rễ hiền hơn, hợp nắng gió hơn. Cả hai cách đều được; cây mới sống khoẻ mới là điều đáng kể nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cây trước nhà tự nhiên chết có phải điềm xấu không?
Dân gian có quan niệm như vậy, nhưng cây chết hầu như luôn có nguyên nhân cụ thể như úng, lấp đất, đứt rễ, mối, sâu bệnh hay hoá chất. Nên coi đó là lời nhắc kiểm tra môi trường quanh nhà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Làm sao biết cây đã chết hẳn chưa?
Cạo nhẹ vỏ ở vài cành và thân gần gốc: còn lớp xanh ẩm dưới vỏ là còn sống. Bẻ cành nhỏ: cành sống dẻo, cành chết giòn. Cây chết cành ngọn mà thân gốc còn xanh vẫn có thể cứu được.
Cây chết khô có nên để lại làm cảnh không?
Không nên để cây chết đứng gần nhà, lối đi hay dây điện, vì gỗ khô giòn dần và có thể gãy bất ngờ. Nếu muốn giữ làm cảnh, chỉ giữ phần thân thấp đã được cắt ngắn, xử lý chống mối và đặt xa chỗ người qua lại.
Gốc cây chết để lại trong đất có sao không?
Gốc mục dần trong nhiều năm, là nơi mối làm tổ và có thể lan vào phần gỗ của nhà nếu ở gần. Với gốc gần nhà nên đào bỏ hoặc cắt sát mặt đất và theo dõi mối thường xuyên.
Có nên trồng lại cây ngay chỗ cây cũ vừa chết không?
Được, nếu đã xử lý nguyên nhân. Cây chết do nấm rễ thì nên thay đất và đợi một thời gian. Cây chết do úng, lấp đất hay bê tông thì sửa lại thoát nước, cao độ, bồn gốc trước khi trồng cây mới.
Tôn nền sân có làm chết cây sẵn có không?
Có thể. Lấp đất cao quá cổ rễ làm rễ thiếu không khí, cây suy dần trong một hai năm. Khi tôn nền, nên chừa một bồn giếng quanh gốc giữ nguyên cao độ cũ, hoặc hỏi người có chuyên môn về cây xanh trước khi làm.