Cầu thang giữa nhà bị nhiều sách phong thủy kiêng vì đè lên trung cung, tức tâm của ngôi nhà, nơi được coi là trái tim nối mọi phương. Cầu thang ở đó được ví như vết cắt xuyên tim, làm khí của cả nhà bị động liên tục. Tuy vậy, ở nhà ống Việt Nam, cầu thang đặt khoảng giữa chiều dài nhà, ghép với giếng trời, lại là giải pháp lấy sáng và thông gió phổ biến và hiệu quả.
Hai sự thật này không mâu thuẫn nếu bạn hiểu tâm nhà được xác định thế nào và cầu thang chiếm bao nhiêu phần của nó. Bài tách trường hợp nhà vuông với nhà ống, giải thích quan niệm, rồi gợi ý cách bố trí để giảm bất lợi. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Trung cung là gì và vì sao các sách muốn để trống
Khi chia mặt bằng nhà thành chín ô theo cửu cung, ô ở giữa gọi là trung cung. Trong lý thuyết bát quái và Huyền không, trung cung là chỗ khí của tám phương hội tụ, nên được coi là cần yên, sạch, thoáng. Lời khuyên phổ biến là không đặt ở trung cung những thứ nặng nề, bẩn hay động mạnh như nhà vệ sinh, bếp, cầu thang, cột lớn, kho chất đồ. Cách tìm tâm nhà và chia cửu cung đã có trong danh mục Bát quái và cửu cung của site.
Với cầu thang, lý do được nêu là đây là chỗ khí bị kéo theo chiều đứng và có người lên xuống liên tục, nên trung cung không còn yên. Một số sách dùng hình ảnh mạnh như "xuyên tâm", "đâm tim", rồi suy ra sức khoẻ hay hoà khí gia đình. Những suy diễn này là ẩn dụ của trường phái, không phải điều đã được quan sát.
Bỏ lớp ẩn dụ, trung cung trong kiến trúc là chỗ quyết định nhà có một khoảng sinh hoạt chung liền mạch hay không. Ở nhà vuông, nếu cầu thang chiếm tâm nhà, mọi phòng xung quanh đều thành phòng góc, không còn một không gian lớn để cả nhà ngồi cùng. Đây là cái giá thật, dễ thấy hơn nhiều so với chuyện khí. Một khối thang đặc giữa nhà vuông còn chặn tầm nhìn xuyên suốt từ trước ra sau, làm nhà có cảm giác nhỏ hơn diện tích thật, và chặn đường gió đối lưu giữa các cửa sổ đối diện nhau.
Nhà vuông và nhà ống: cầu thang giữa nhà khác nhau thế nào
Cùng chữ "giữa nhà" nhưng ở hai loại mặt bằng, hệ quả rất khác. Bảng so sánh giúp bạn xác định mình đang ở trường hợp nào.
| Tiêu chí | Nhà vuông hoặc gần vuông | Nhà ống sâu hẹp |
|---|---|---|
| Tâm nhà nằm ở đâu | Chính giữa, xa mọi tường ngoài | Giữa chiều dài, sát hai tường bên |
| Cầu thang giữa nhà chiếm bao nhiêu trung cung | Gần như toàn bộ | Một phần, thường dọc một bên tường |
| Ảnh hưởng mặt bằng | Chia nhà thành vòng hành lang quanh thang | Chia nhà thành phòng trước và phòng sau |
| Lợi ích ánh sáng, gió | Ít, trừ khi có giếng trời trên đỉnh | Lớn nếu ghép giếng trời |
| Quan niệm phong thủy | Kiêng rõ | Nhiều người chấp nhận, nhất là khi có giếng trời |
| Hướng xử lý | Dời thang về cạnh hoặc góc | Giữ, làm thoáng, cân hai phía |
Nếu nhà của bạn là nhà ống, phần lớn lo ngại về cầu thang giữa nhà không áp dụng nguyên văn. Nếu là nhà vuông, nên tính lại vị trí thang từ lúc làm bản vẽ.
Nhà ống: vì sao cầu thang ở giữa lại phổ biến
Nhà ống phố cổ Hà Nội, Hội An và nhà phố mới ở các đô thị Việt Nam có chung bài toán: mặt tiền hẹp, chiều sâu lớn, hai bên là tường chung với hàng xóm. Ánh sáng và gió chỉ vào từ hai đầu. Nếu cầu thang dồn về cuối nhà, các phòng giữa tối và bí. Kiến trúc sư vì thế hay đặt cầu thang ở khoảng giữa, ghép với một giếng trời phía trên, biến lõi thang thành ống sáng và ống thông gió cho cả nhà.
Với cách bố trí này, mỗi tầng có một phòng ở phía trước và một phòng ở phía sau, phòng nào cũng có một mặt nhìn ra giếng trời. Lồng thang trở thành khoảng đệm giữa hai phòng, giảm tiếng ồn và tăng riêng tư. Không khí nóng trong nhà bốc lên theo lồng thang và thoát ra ở đỉnh giếng, kéo gió mát từ cửa vào, hiện tượng mà kỹ thuật gọi là hiệu ứng ống khói.
Nhiều người theo phong thủy chấp nhận giải pháp này với lập luận nhà ống có trục dọc rất dài, tâm hình học rơi vào giữa nhưng khoảng sinh hoạt chính vẫn là phòng khách phía trước và bếp phía sau. Cầu thang giữa, nếu sáng và thoáng, được coi là chỗ khí lưu thông chứ không phải chỗ khí bị cắt.
Giảm bất lợi khi cầu thang buộc phải ở giữa
Đặt thang lệch về một bên tường. Thay vì đặt khối thang chính giữa bề ngang, dồn sát một tường bên để phần còn lại thành lối đi rộng nối trước và sau. Tâm nhà khi đó vẫn còn một phần trống.
Làm thang hở và sáng. Bậc có khe, lan can thoáng, giếng trời phía trên giúp lõi thang nhẹ đi, ánh sáng xuống tới tầng trệt. Một khối thang đặc, tối giữa nhà mới là thứ gây cảm giác nặng nề.
Giữ hai phía thang cân nhau. Tránh để một phía thang chất đầy đồ còn phía kia trống trơn. Hai khoảng phòng trước – sau có công năng và độ sáng gần nhau tạo cảm giác ngôi nhà cân.
Đưa cây và ánh sáng vào chân thang. Một tiểu cảnh khô, vài chậu cây chịu bóng ở chân thang hay chiếu nghỉ làm lõi thang thành điểm nhìn dễ chịu.
Không đặt thêm vật nặng ở tâm nhà. Đã có cầu thang ở giữa thì tránh dồn thêm bể nước lớn, tủ cao, nhà vệ sinh vào cùng khu, cả theo quan niệm lẫn để lối đi thông thoáng.
Kiểm chiếu nghỉ và lối thoát. Thang giữa nhà là lối thoát duy nhất của các tầng trên ở nhiều nhà ống; chiếu nghỉ, tay vịn và đèn sự cố cần được làm cẩn thận.
Nhà vuông: dời cầu thang về đâu
Với nhà vuông như nhà vườn, biệt thự hay nhà phố mặt tiền rộng, lời khuyên của cả phong thủy lẫn kiến trúc là đẩy cầu thang về một cạnh hoặc một góc. Khi đó tâm nhà có thể là phòng khách, phòng sinh hoạt chung hoặc một khoảng thông tầng có giếng trời, đúng với hình ảnh trung cung sạch và thoáng.
Chọn cạnh nào phụ thuộc hướng nắng và cửa chính. Cạnh phía Tây chịu nắng chiều thường được dùng cho cầu thang, kho, nhà vệ sinh, vì đó là những chỗ người ở ít, có thể làm khối đệm chống nóng cho các phòng chính. Cạnh có tầm nhìn đẹp nên dành cho phòng khách, phòng ngủ. Người theo bát trạch có thể lồng thêm lớp cung tốt xấu ở bước cuối, như đã nói ở bài vị trí cầu thang.
Nếu nhà vuông đã xây với thang giữa nhà, cách xử lý tương tự nhà ống: làm thang thoáng, mở giếng trời phía trên nếu kết cấu cho phép, và tổ chức đồ đạc sao cho vòng quanh thang thành các góc sinh hoạt nhỏ có chủ đích, thay vì chỉ là hành lang.
Đầu thang ở các tầng trên: phần hay bị quên của cầu thang giữa nhà
Khi cầu thang nằm giữa nhà, đầu thang ở mỗi tầng trên cũng rơi vào giữa mặt bằng tầng đó. Ở nhà ống, đây là khoảng sảnh nhỏ nối phòng trước và phòng sau, thường chỉ vừa một lối đi. Phong thủy khuyên khoảng sảnh này sáng và trống, không đặt tủ lớn chắn lối, không để cửa hai phòng ngủ mở đối diện nhau ngay đầu thang. Về thực tế, đây cũng là chỗ tiếng bước chân và ánh đèn của người đi đêm lan vào phòng ngủ dễ nhất.
Tầng thượng của nhiều nhà phố có phòng thờ ở phía trước và sân phơi ở phía sau, cầu thang lên giữa hai khu. Nhiều gia đình muốn người lên sân phơi không phải đi ngang qua gian thờ. Với thang giữa nhà, điều này dễ làm: đặt cửa phòng thờ quay về phía trước, lối từ đầu thang rẽ thẳng ra sân sau. Nếu thang dồn về cuối nhà thì gần như buộc phải đi qua phòng thờ hoặc chia tầng thượng rất khó.
Như vậy, cầu thang giữa nhà có một lợi thế ít được nhắc: nó cho phép chia mỗi tầng thành hai vùng độc lập, mỗi vùng có lối riêng. Điều này hợp với các gia đình nhiều thế hệ, khi mỗi tầng có thể có nhịp sinh hoạt khác nhau.
Ví dụ giả định: nhà ống năm tầng có lõi thang giếng trời
Ví dụ giả định: nhà ống rộng 4,5 mét, sâu 20 mét, năm tầng. Cầu thang chữ U đặt ở khoảng mét thứ chín đến mét thứ mười hai tính từ mặt tiền, sát tường trái. Phía trên lõi thang là giếng trời rộng khoảng hai mét nhân hai mét, có mái kính và lam che nắng. Tầng một: phòng khách phía trước, bếp và bàn ăn phía sau. Các tầng trên: phòng ngủ trước và sau.
Nếu áp cửu cung lên mặt bằng tầng một, cầu thang chiếm một phần trung cung. Người theo phong thủy khắt khe sẽ nói nhà phạm xuyên tâm. Người chấp nhận giải pháp nhà ống sẽ chỉ ra rằng trung cung vẫn còn nửa phải để làm lối đi thoáng, có ánh sáng giếng trời rọi xuống, tầng một có hai khoảng sinh hoạt đều sáng. Gia đình trong ví dụ đặt một tiểu cảnh khô dưới chân thang, giữ nửa phải hoàn toàn trống để đi lại.
Điểm mấu chốt của ví dụ là thay vì hỏi cầu thang có phạm trung cung không, hãy hỏi cầu thang có làm tâm nhà tối, chật, ồn không. Nếu câu trả lời là không, phần còn lại là chuyện quan niệm của từng gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết cầu thang nhà mình có nằm ở trung cung không?
Tìm tâm hình học của mặt bằng tầng một, thường bằng cách kẻ hai đường chéo với nhà chữ nhật, rồi chia chín ô đều nhau. Nếu khối thang chồng lên ô giữa thì gọi là ở trung cung. Danh mục Bát quái và cửu cung trên site có bài hướng dẫn chia từng bước.
Cầu thang giữa nhà có ảnh hưởng gì đến sức khoẻ không?
Không có nghiên cứu nào cho thấy vị trí cầu thang ảnh hưởng sức khoẻ. Điều có thật là lõi thang tối, bí giữa nhà làm tầng dưới thiếu sáng, thiếu gió. Lõi thang có giếng trời thì ngược lại, giúp cả nhà sáng và thoáng hơn.
Có nên đặt giếng trời đúng tâm nhà thay cho cầu thang?
Nhiều thiết kế nhà ống tách giếng trời và cầu thang thành hai khối cạnh nhau ở khoảng giữa, như vậy tâm nhà là khoảng trống có ánh sáng. Về quan niệm, giếng trời ở trung cung được nhiều người ưa vì giữ tâm nhà sáng và trống.
Cầu thang giữa nhà đối thẳng cửa chính thì có nặng hơn không?
Khi đó nhà gặp cùng lúc hai điều kiêng: đối cửa và xuyên tâm. Xử lý thường bắt đầu từ việc tạo chỗ dừng chân ở lối vào, như đã nói ở bài cầu thang đối diện cửa chính, rồi làm thang thoáng sáng.
Nhà cấp bốn có gác lửng, cầu thang lên gác đặt giữa nhà có sao không?
Thang lên gác lửng ở nhà cấp bốn thường nhỏ, ít người đi. Đặt sát một bên tường là đủ để giữ phần giữa nhà trống. Điều cần chú ý hơn là thang gác lửng hay dốc và thiếu tay vịn.