Bình phong ngoài sân là một bức tường đứng riêng, đặt giữa cổng và cửa chính, buộc người đi vào phải vòng qua một bên chứ không nhìn và đi thẳng một mạch vào nhà. Theo quan niệm phong thủy, bình phong chắn luồng khí xung thẳng vào cửa, giữ cho khí đi chậm và vòng lại trước khi vào nhà. Về thực tế, nó che tầm nhìn từ ngoài vào, chắn bớt gió, bụi và tạo một khoảng đệm riêng tư cho sân trước.
Bình phong xây gặp nhiều ở nhà vườn Huế, ở đình, chùa, miếu, lăng tẩm, và ở nhiều nhà cổ khắp ba miền. Bài này nói về bình phong xây ngoài sân của nhà vườn, biệt thự hôm nay; tấm bình phong gấp đặt trong phòng là đồ nội thất, thuộc mục khác. Mọi chỗ nói về "khí" là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Bình phong từ đâu ra và vì sao người xưa xây nó
Bức tường chắn trước cửa có mặt trong kiến trúc nhiều nước Á Đông. Ở Trung Hoa có tường chiếu bích trước cổng các dinh thự, cung điện; ở Việt Nam, bình phong xuất hiện trước đình làng, chùa, lăng mộ và nhà ở của những gia đình có điều kiện. Cố đô Huế là nơi bình phong gắn bó nhất với nhà ở: nhiều nhà vườn có trình tự cổng, lối đi, bình phong, rồi mới tới sân và nhà rường.
Người xưa giải thích bình phong bằng nhiều lớp nghĩa. Lớp phong thủy: chắn khí xung từ đường vào thẳng cửa, gió độc, điều không lành. Lớp lễ nghi: tạo khoảng dừng trước nơi thờ tự, khách vào phải đi chậm và vòng qua. Lớp đời sống: che mắt người ngoài nhìn vào gian giữa nơi đặt bàn thờ và nơi gia đình sinh hoạt.
Bình phong cổ thường xây gạch, trát vữa vôi, mặt trước đắp nổi hoặc khảm mảnh sành sứ thành các đề tài cát tường quen thuộc như rồng, long mã, hổ, cây mai, chim hạc hay chữ Hán mang nghĩa phúc thọ. Nhiều bình phong ở Huế đi cùng một bể cạn trồng non bộ, cây cảnh; bể nước vừa làm cảnh vừa được hiểu là chỗ tụ thuỷ trước nhà. Ý nghĩa cụ thể của từng hoạ tiết khác nhau theo nhà, theo thợ; không nên đọc một bức bình phong như một lá bùa.
Khi nào một ngôi nhà cần bình phong
Cổng thẳng cửa chính, khoảng cách ngắn. Đây là trường hợp bình phong phát huy rõ nhất. Phong thủy gọi là khí xung thẳng; thực tế là người đứng ở cổng nhìn thấy ngay gian giữa nhà.
Nhà đối diện đường đâm thẳng hoặc ngã ba. Đường xe đâm thẳng vào cổng tạo thế lộ xung. Bình phong cộng với cây đệm làm giảm cả tầm nhìn lẫn ánh đèn xe chiếu vào.
Sân trước rộng, trống trải. Một bức bình phong thấp chia sân thành lớp ngoài và lớp trong, cho sân có điểm nhìn và khoảng dừng.
Gió mạnh thổi thẳng vào cửa. Ở vùng ven biển hoặc đồng trống, bình phong che bớt gió và bụi cho cửa chính.
Nhà có bàn thờ ở gian giữa nhìn thẳng ra cổng. Nhiều gia đình muốn che gian thờ khỏi tầm nhìn từ đường. Bình phong giải quyết mà không phải đóng kín cửa chính.
Khi nào không nên làm. Sân trước quá nông, cổng và cửa đã lệch nhau, hoặc nhà cần đón trọn hướng gió mát phía trước: lúc đó bình phong chỉ làm sân chật và nhà bí. Một bồn cây thấp hoặc lối đi cong là đủ để tạo khoảng dừng.
Vị trí và kích thước: những điều nên cân nhắc
Không có kích thước chuẩn cho bình phong; mỗi nhà phải tính theo cổng, sân và cửa. Bảng dưới gom các điểm cần quyết định:
| Yếu tố | Quan niệm thường gặp | Cân nhắc thực tế |
|---|---|---|
| Vị trí | Trên trục cổng – cửa chính, gần cổng hơn gần nhà | Chừa đủ khoảng để người và xe vòng qua hai bên hoặc một bên |
| Chiều ngang | Rộng hơn khuôn cửa chính một chút để che trọn | Không rộng tới mức chặn tầm nhìn toàn bộ mặt nhà và lấy sáng của sân |
| Chiều cao | Cao hơn tầm mắt người đứng để che gian giữa | Không cao quá làm tối sân, không cao hơn mức quy chế khu cho phép |
| Khoảng cách tới cửa chính | Không sát cửa, phải có sân để khí "vòng" | Đủ để đi lại, phơi phóng, xe quay; sát quá thành bức tường chắn trước cửa |
| Hướng vòng qua | Có nơi chuộng vòng bên trái, có nơi tuỳ địa hình | Theo lối đi tự nhiên từ cổng và chỗ để xe |
Nhiều người hỏi số đo Lỗ Ban cho bình phong. Thước Lỗ Ban là quy ước dân gian, có nhà áp cho chiều rộng, chiều cao của bình phong như áp cho cửa; nếu muốn dùng, hãy coi nó là bước tinh chỉnh cuối, sau khi đã chọn kích thước hợp với không gian.
Bình phong theo lối hiện đại
Biệt thự và nhà vườn hôm nay không nhất thiết làm bình phong gạch trát vôi đắp nổi. Tinh thần của bình phong là một lớp chắn đứng riêng, làm người vào phải vòng qua, che tầm nhìn mà không bịt kín. Có nhiều cách đạt được điều đó: một bức tường bê tông trần hay đá ong thấp; một khung thép với lam gỗ đứng; một mảng tường gạch bông gió cho gió lọt qua; một tấm kính mờ trên khung; một hàng cây bụi cao xén gọn; hay một bức tường thấp phía sau là hồ nước nhỏ.
Vật liệu nên đồng bộ với nhà và tường rào. Bình phong bê tông xám hợp nhà tối giản; gạch đỏ, đá ong hợp nhà vườn mộc; gỗ và cây leo hợp sân nhiều cây. Mặt trước bình phong có thể để trơn, ốp vật liệu có vân, hoặc treo một vòi nước chảy xuống bể nhỏ — âm thanh nước ngay khi bước vào cổng là điểm nhấn được nhiều người thích.
Kết cấu cần tính cẩn thận vì bình phong đứng một mình, không có tường khác đỡ, chịu gió từ hai phía. Móng phải chắc, tường đủ dày hoặc có trụ gia cường; với bình phong cao hay ở vùng gió bão, nên để kỹ sư kết cấu kiểm tra. Bình phong đổ vào mùa bão là chuyện có thật và nguy hiểm.
Với biệt thự trong khu đô thị có quy chế kiến trúc, bình phong sát cổng có thể bị coi là thay đổi cảnh quan mặt tiền. Nên hỏi ban quản lý trước; nếu không được xây, một bồn cây cao hoặc giàn lam đặt lùi vào trong sân thường vẫn được chấp nhận và đạt cùng mục đích che chắn.
Bình phong, cây và nước: ba lớp đệm phối hợp
Ở nhiều nhà vườn Huế, bình phong không đứng một mình mà nằm trong một chuỗi: lối vào hai bên trồng chè tàu hoặc cây bụi xén thấp, rồi tới bình phong, rồi tới bể cạn hay chậu cảnh, rồi mới tới sân và hiên. Mỗi lớp làm người đi vào chậm lại một chút, nhìn thấy thêm một chút. Phong thủy gọi đó là khí đi quanh co, tụ dần trước khi vào nhà; người làm cảnh quan gọi đó là trình tự tiếp cận.
Có thể học cách phối hợp này cho nhà hôm nay mà không cần sao chép hình thức. Một bức tường thấp phía trước có dải cây bụi, phía sau là một mặt nước nhỏ phản chiếu bầu trời; một khung lam gỗ có cây leo phủ dần; một bức tường đá với vòi nước chảy xuống máng sỏi. Cây làm mềm khối tường cứng, nước thêm âm thanh và độ mát, bình phong làm điểm tựa cho cả hai.
Khi phối hợp, giữ đơn giản: một loại cây chủ đạo, một vật liệu tường, một điểm nước nếu có. Lớp đệm quá nhiều thứ dễ thành rối mắt và khó chăm. Và đừng quên đèn: một đèn hắt chân chiếu nhẹ lên mặt bình phong vào buổi tối vừa làm lối vào rõ ràng vừa giúp người về muộn không vấp.
Những lỗi hay gặp khi làm bình phong
Bình phong là hạng mục nhỏ nhưng làm sai thì khó sửa. Các lỗi thường thấy:
- Đặt quá sát cửa chính, biến sân trước thành một hành lang hẹp tối.
- Làm quá cao và quá rộng, che mất toàn bộ mặt tiền và ánh sáng của nhà.
- Chắn ngay lối xe, khiến xe phải đánh lái nhiều lần mới vào được.
- Không chừa thoát nước dưới chân, nước mưa đọng một bên bình phong.
- Đắp hoạ tiết, chữ Hán mà không hiểu nghĩa, hoặc chép hoạ tiết vốn dành cho đình chùa, lăng mộ sang nhà ở.
- Đèn chiếu bình phong quá chói, rọi thẳng vào phòng ngủ nhà mình hoặc nhà hàng xóm.
- Bỏ mặc rêu mốc, nứt vỡ sau vài năm; bình phong xuống cấp làm cả lối vào trông tiêu điều.
Nếu muốn đắp chữ hay hoạ tiết truyền thống, nên nhờ người am hiểu Hán Nôm và mỹ thuật truyền thống xem trước. Một bức bình phong trơn, tỉ lệ đẹp, vật liệu tốt vẫn có giá trị hơn một bức nhiều hoạ tiết mà không ai đọc được.
Làm bình phong cho nhà vườn: trình tự gọn
Ví dụ giả định cho một nhà vườn có cổng nằm thẳng cửa chính, sân trước sâu khoảng mười mét:
- Đứng ở cổng, nhìn vào nhà, ghi lại những gì muốn che: gian thờ, phòng khách, cửa chính.
- Cắm cọc, căng bạt thử ở vài vị trí và chiều cao khác nhau; đi thử bằng chân và bằng xe.
- Chọn vị trí cho phép vòng qua thuận tay, không chắn lối xe, không làm tối hiên nhà.
- Chọn vật liệu đồng bộ với nhà, quyết định có kèm bể nước, cây hay đèn.
- Tính móng, độ dày tường, thoát nước chân; nhờ kỹ sư kiểm nếu bình phong cao.
- Thi công, trồng cây quanh chân để bình phong không đứng trơ trọi.
Bước căng bạt thử thường làm thay đổi quyết định ban đầu. Một bức bình phong trên bản vẽ có vẻ vừa, ngoài thực tế có thể cao quá hoặc gần quá; thử trước một ngày tiết kiệm được việc đập đi xây lại.
Câu hỏi thường gặp
Bình phong có bắt buộc với nhà cổng thẳng cửa không?
Không bắt buộc. Bình phong là một trong nhiều cách. Có thể dời cổng lệch, làm lối đi cong, trồng hàng cây hay đặt bồn cây lớn. Chọn cách nào tuỳ diện tích sân và thói quen đi lại của gia đình.
Bình phong nên đặt gần cổng hay gần nhà?
Quan niệm chung là gần cổng hơn, để giữa bình phong và cửa chính còn một khoảng sân cho khí vòng lại. Về thực tế, đặt sát nhà làm tối cửa và chật lối đi. Khoảng cách cụ thể nên thử bằng cách căng bạt trước khi xây.
Mặt bình phong nên đắp hình gì?
Bình phong truyền thống thường đắp rồng, long mã, hổ, mai, hạc hay chữ phúc thọ. Nhà ở hiện đại có thể để trơn hoặc dùng vật liệu có vân. Nếu đắp hoạ tiết hay chữ Hán, nên nhờ người am hiểu xem nghĩa và sự phù hợp với nhà ở.
Bình phong có cản gió làm sân nóng không?
Bình phong đặc và lớn có thể cản gió vào sân. Dùng gạch bông gió, lam gỗ hay hàng cây giúp gió vẫn lọt qua mà vẫn che tầm nhìn. Đặt bình phong lệch khỏi hướng gió mát chính cũng là một cách.
Bình phong cao bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung. Bình phong cần đủ cao để che tầm nhìn vào gian giữa từ cổng, nhưng không cao tới mức làm tối sân và mặt nhà. Một số nhà áp thêm thước Lỗ Ban như quy ước dân gian. Bình phong cao cần kỹ sư kiểm kết cấu.
Nhà phố không có sân có làm bình phong được không?
Không có sân thì không làm được bình phong đứng riêng. Có thể thay bằng vách ngăn, kệ thoáng hay tấm bình phong trong nhà ngay sau cửa chính để tạo khoảng đệm. Chi tiết cửa chính đã có bài riêng ở mục cửa chính – cổng ngõ.