Lối vào đình, đền, chùa Việt hiếm khi dẫn thẳng một mạch từ đường vào gian thờ. Người đến thường đi qua nghi môn, có khi vòng qua một bức bình phong, rồi mới bước lên sân và thềm; lối giữa của trục chính, gọi là thần đạo, thường được để trống cho nghi lễ. Phong thủy giải thích rằng khí cần được dẫn vào có nhịp, không để xông thẳng, và vật chắn giúp giữ khí trong khuôn viên.
Bên dưới lời giải thích đó là những lý do rất cụ thể: che tầm nhìn từ đường vào nơi thờ, chắn gió bụi, tạo các lớp không gian để người đến lễ chậm lại, và phân lối cho nghi lễ với lối cho sinh hoạt. Bài này đi qua từng thành phần của lối vào, cách phong thủy đọc chúng, và những sai lầm hay gặp khi làm lại cổng, bình phong cho đình chùa làng.
Kiến trúc chi tiết của cổng tam quan chùa đã có ở các trang chuyên về chùa cổ; ở đây tập trung vào vai trò của lối vào trong tổng thể cảnh quan.
Vì sao lối vào nơi thờ không đi thẳng một mạch
Trong nhà ở dân gian, người Việt đã quen với ý "cửa không nhìn thẳng vào trong". Nhà ba gian có hiên, có bình phong, có cây trước sân; khách đứng ngoài ngõ không nhìn thấu tới bàn thờ. Với nơi thờ tự của cả cộng đồng, ý ấy được làm rõ hơn, trang trọng hơn.
Phong thủy diễn đạt điều này bằng hình ảnh khí và dòng chảy. Khí đi thẳng, nhanh, mạnh bị coi là "xung", dễ tán; khí đi uốn, chậm thì tụ lại. Vì vậy lối vào được chia thành nhiều chặng: qua nghi môn, qua sân, lên thềm, qua tiền tế. Đây là quan niệm, mức tin tùy mỗi người.
Nếu bỏ ngôn ngữ khí sang một bên, bạn vẫn thấy lợi ích rõ ràng. Mỗi chặng là một lần chuyển cảnh: từ đường ồn sang sân rộng, từ sân sáng sang hiên mát, từ hiên sang gian thờ tối. Người đến lễ tự nhiên chậm bước, hạ giọng, sửa lại áo quần. Kiến trúc tạo ra hành vi, không cần biển nhắc nhở.
Lối vào nhiều lớp còn giúp quản lý đám đông vào ngày hội: sân là chỗ tụ, thềm là chỗ chờ, gian thờ chỉ nhận một lượng người vừa phải mỗi lúc.
Nghi môn: cửa đánh dấu ranh giới nơi thờ
Nghi môn là gì. Nghi môn là cổng nghi lễ đứng trước khuôn viên đình, đền, có khi cả nhà thờ họ. Dạng phổ biến ở Bắc Bộ là hàng trụ biểu xây gạch, đắp vữa, đầu trụ đắp hình phượng, nghê hay lồng đèn; giữa các trụ có thể có mái nhỏ hoặc để trống. Nghi môn bốn trụ tạo ba lối, trụ giữa cao hơn trụ bên.
Không phải cổng để đóng mở. Nhiều nghi môn kiểu trụ biểu không có cánh cửa. Chúng đánh dấu ranh giới bằng biểu tượng, không bằng tường rào. Khi bước qua hàng trụ, người đến biết mình đã vào khu thờ.
Phong thủy đọc nghi môn. Nghi môn được coi là khí khẩu của khuôn viên, nơi khí từ đường làng đi vào. Vì vậy nghi môn thường đặt trên trục chính, cân đối, không lệch về một bên trừ khi đất buộc phải thế.
Lý do thực tế. Hàng trụ cao dễ thấy từ xa, giúp người lạ nhận ra đình, đền giữa làng. Khoảng trống giữa nghi môn và tòa chính tạo ra sân, nơi tụ họp và đặt kiệu.
Tam quan ở chùa. Chùa thường dùng cổng tam quan có gác và mái, nhiều khi có cánh cửa. Về vai trò trong cảnh quan, tam quan tương tự nghi môn: đánh dấu ranh giới và mở ra trục chính.
Bình phong: bức tường chắn đứng giữa lối
Bình phong là bức tường đứng độc lập, đặt chắn trước lối vào, buộc người đi phải rẽ sang hai bên. Ở Huế và miền Trung, bình phong có mặt ở nhà vườn, nhà rường, đình, chùa, lăng, nhiều bức đắp vữa vôi, khảm mảnh sành sứ thành hình rồng, long mã, hổ, cây cỏ. Ở Bắc Bộ, bình phong ít hơn, thay vào đó hay dùng cuốn thư đắp nổi hoặc chỉ dùng cây và hồ làm vật chắn.
Phong thủy coi bình phong là cách "chắn sát" và "giữ khí": khí từ cổng vào gặp bình phong thì chậm lại, tỏa sang hai bên, không xông thẳng vào gian thờ. Các hình long mã, rồng, hổ trên bình phong được giải thích như hình tượng canh giữ. Những giải thích này là quan niệm, mức tin tùy mỗi người.
Về thực tế, bình phong làm ba việc. Thứ nhất, che tầm nhìn từ ngoài đường vào gian thờ, giữ sự kín đáo. Thứ hai, chắn gió, bụi và nắng xiên từ phía cổng, rất có ích ở miền Trung có gió Lào, gió mùa mạnh. Thứ ba, tạo một mặt phẳng trang trí ngay trước mắt người vào, như một lời chào của công trình.
Một bức bình phong đúng tỷ lệ thường không cao quá mái hiên tòa chính và đặt đủ xa để người đi vòng hai bên thoải mái. Bình phong quá to, quá gần sẽ biến lối vào thành ngõ hẹp, tối, mất cái thoáng của sân.
Khi không có bình phong: cây, hồ và cuốn thư làm vật chắn
Hàng cây trước sân. Ở nhiều đình chùa Bắc Bộ, vai trò chắn tầm nhìn do một hàng cây hay một cây lớn đứng lệch trước sân đảm nhận. Tán cây che bớt gian thờ khỏi ánh nhìn từ đường mà vẫn để gió lọt qua, hợp với khí hậu nóng ẩm.
Hồ nước giữa cổng và sân. Một hồ bán nguyệt hay ao sen đặt trước công trình buộc lối đi vòng qua hai bên, tạo khoảng cách tương tự bình phong. Phong thủy coi đó vừa là vật chắn vừa là chỗ tụ thủy.
Cuốn thư trên tường. Cuốn thư là mảng đắp nổi hình cuộn giấy mở, thường đặt trên tường hậu, trên nghi môn hoặc giữa bình phong, mang chữ đề hoặc hoa văn. Nó nhấn mạnh trục chính, làm điểm nhìn cho người đi vào.
Bậc thềm và hiên sâu. Một hàng bậc thềm cao và hiên sâu trước tiền tế cũng là một lớp chắn: ánh sáng đổi, cao độ đổi, người vào phải bước chậm. Đây là vật chắn bằng không gian thay vì bằng tường.
Chọn vật chắn hợp với công trình. Không phải đình chùa nào cũng cần bình phong. Với công trình đã có hồ, cây, hiên sâu, thêm một bức bình phong mới có khi lại làm sân chật và tối. Hãy nhìn cả tổng thể trước khi thêm.
Các thành phần lối vào: so nhanh
Bảng dưới đặt các thành phần của lối vào cạnh nhau để bạn phân biệt khi đi thăm di tích.
| Thành phần | Hình thức | Vị trí | Vai trò theo phong thủy | Vai trò thực tế |
|---|---|---|---|---|
| Nghi môn trụ biểu | Hàng trụ gạch, đầu trụ đắp linh vật | Ranh giới ngoài cùng của khuôn viên | Khí khẩu, cửa vào | Mốc nhận diện, đánh dấu ranh giới |
| Cổng tam quan | Cổng ba lối có mái, thường có gác | Ranh giới khuôn viên chùa, đôi khi đền | Khí khẩu, phân ba lối | Cổng đóng mở được, có khi treo chuông |
| Bình phong | Tường đứng độc lập, có trang trí | Sau cổng hoặc trước sân | Chắn khí xông thẳng, giữ khí | Che tầm nhìn, chắn gió bụi |
| Cuốn thư | Mảng đắp nổi hình cuộn sách | Trên tường, trên bình phong hoặc giữa nghi môn | Nhấn trục chính | Trang trí, đặt chữ đề |
| Thần đạo | Lối giữa lát gạch hoặc đá, có khi nhô cao | Trên trục từ cổng tới tòa chính | Đường khí chính | Lối cho kiệu rước, nghi lễ |
Không phải công trình nào cũng có đủ năm thành phần. Đình làng Bắc Bộ thường có nghi môn và sân; chùa có tam quan; đình, chùa, nhà vườn miền Trung hay có bình phong; lăng và đền lớn có thần đạo rõ nét.
Trục thần đạo và tục chừa lối giữa
Ở nhiều đình, đền, lối giữa từ cổng vào tòa chính được lát khác hai bên, có khi nhô cao hơn hoặc có hàng gạch viền. Đây là thần đạo, lối dành cho kiệu rước, cho nghi lễ, theo quan niệm là lối của thần. Người đến lễ thường đi hai lối bên. Ở các quần thể lăng tẩm cung đình, thần đạo được làm rất rõ, nhưng đó là một chủ đề riêng.
Tục chừa lối giữa không chỉ có ở nơi thờ. Cổng tam quan, cổng thành, cửa nhà ba gian đều có ý tương tự: cửa giữa mở vào dịp trọng, cửa bên dùng hằng ngày. Đó là cách kiến trúc phân biệt dịp thường với dịp lễ.
Phong thủy coi thần đạo là đường khí chính chạy theo trục, nên tránh đặt vật cản như cột điện, bồn hoa, bàn bán đồ lễ ngay trên trục. Về thực tế, trục thông suốt giúp tầm nhìn từ cổng vào tòa chính không bị che, và giữ lối cho đoàn rước vào ngày hội. Đây là một trong những điều nên giữ nhất khi sửa sang sân đình, sân đền.
Những sai lầm hay gặp khi làm lại cổng và bình phong
Khi các làng góp tiền làm cổng mới, bình phong mới, một số lỗi lặp đi lặp lại.
- Cổng mới quá lớn so với tòa chính cổ, khiến đình, chùa trông nhỏ đi và mất thế đứng.
- Đổ bê tông giả gỗ, giả đá với tỷ lệ không theo mẫu cũ, mất nét mộc của công trình gốc.
- Đặt bình phong quá sát cổng, lối đi hai bên chật, ngày hội dễ ùn tắc.
- Dời cổng ra mặt đường mới làm lệch trục so với tòa chính, mất thần đạo.
- Lấp mất sân giữa cổng và tòa chính bằng nhà phụ, quầy bán đồ lễ.
- Làm cổng mà không tính lối cho xe cứu hỏa, trong khi công trình gỗ rất cần lối tiếp cận khi có cháy.
Với công trình là di tích, cổng và bình phong cũng là một phần của di tích; việc làm mới phải theo quy định và hồ sơ gốc. Với công trình chưa xếp hạng, nên tham khảo ảnh cũ, hỏi người cao tuổi và nhờ người có chuyên môn kiến trúc truyền thống trước khi quyết.
Câu hỏi thường gặp
Bình phong trước đình chùa có tác dụng gì?
Theo phong thủy, bình phong chắn khí xông thẳng vào gian thờ và giữ khí trong khuôn viên. Về thực tế, nó che tầm nhìn từ đường vào nơi thờ, chắn gió, bụi, nắng xiên và là một mặt trang trí đón người vào.
Nghi môn và cổng tam quan khác nhau thế nào?
Nghi môn thường là hàng trụ biểu, có khi không có mái và cánh cửa, phổ biến ở đình, đền Bắc Bộ. Tam quan là cổng ba lối có mái, thường có gác và cánh cửa, phổ biến ở chùa. Cả hai đều đánh dấu ranh giới khu thờ.
Thần đạo là gì, có được đi lên không?
Thần đạo là lối giữa trên trục chính, dành cho kiệu rước và nghi lễ. Ở nhiều nơi, người đến lễ được nhắc đi hai lối bên. Nếu không rõ, bạn nên quan sát người địa phương hoặc hỏi người trông coi.
Vì sao bình phong ở Huế nhiều hơn ở Bắc Bộ?
Một phần do truyền thống kiến trúc nhà vườn, nhà rường Huế, một phần do khí hậu miền Trung gió mạnh, nắng gắt cần vật chắn. Ở Bắc Bộ, vai trò chắn thường do cây, hồ và cuốn thư đảm nhận.
Hình trên bình phong như long mã, hổ có ý nghĩa gì?
Chúng là các hình tượng canh giữ và cát tường trong văn hóa Á Đông, được đắp lên bình phong như lời chúc và biểu tượng bảo vệ. Ý nghĩa chính xác có thể khác giữa các công trình; nên đọc thêm hồ sơ di tích cụ thể.
Nhà ở có nên làm bình phong như đình chùa không?
Nhà có sân trước có thể dùng bình phong, hàng cây hay vách thoáng để tăng riêng tư và chắn gió bụi. Cần giữ lối đi đủ rộng, đủ sáng, và không biến sân thành chỗ chật tối chỉ vì muốn chắn khí.