Phong thủy nhìn sân trong của biệt thự như một "minh đường nằm giữa nhà": khoảng trời mở để ánh sáng và khí đi vào lòng ngôi nhà, nơi nước mưa từ các mái đổ về tụ lại. Sân trong được khen khi đủ rộng so với chiều cao các khối nhà quanh nó, sáng, khô ráo, thoát nước tốt và được dùng hằng ngày. Sân trong bị chê khi hẹp sâu như đáy giếng, ẩm tối, đọng nước hay biến thành kho chứa đồ. Mỗi lời khen chê đều có lý do vật lý dễ kiểm.
Bài này bàn sân trong cỡ lớn của biệt thự và nhà vườn có mặt bằng chữ U, chữ L khép, chữ khẩu (bốn phía quây kín). Giếng trời nhỏ trong nhà ống và chuyện nhà khuyết góc theo bát quái đã có bài ở các mục khác. Những chỗ nói tốt – xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Sân trong trong kiến trúc Á Đông: một mô hình rất cũ
Nhà quây quanh một khoảng sân là mô hình xuất hiện ở nhiều nền văn hoá. Tứ hợp viện ở Bắc Kinh gồm bốn dãy nhà quay mặt vào một sân chung; nhà dân gian vùng Huy Châu (Trung Quốc) có khoảng trời hẹp giữa nhà gọi là thiên tỉnh, nước mưa từ bốn mái dốc vào trong, được giải thích bằng câu "tứ thủy quy đường" — nước bốn phía cùng về sân, gắn với ý giữ của cải trong nhà. Ở Việt Nam, nhà phố cổ Hội An có sân trong ngăn giữa nhà trước và nhà sau; nhà nông thôn Bắc Bộ có sân gạch được nhà chính và nhà ngang quây lại theo hình chữ L hoặc chữ U.
Điểm chung của các mô hình này là hướng ngôi nhà vào trong: các phòng nhìn ra sân thay vì nhìn ra đường. Ở đô thị đông đúc, đó là cách có ánh sáng, cây xanh và riêng tư cùng lúc. Ở vùng nóng, sân trong giúp thông gió nhờ hiệu ứng không khí nóng bốc lên kéo không khí mát từ các phòng thay vào.
Phong thủy giải thích sân trong bằng chữ "tụ": khí và nước đi vào nhà, dừng lại ở sân rồi mới toả vào các phòng. Câu "tứ thủy quy đường" là quan niệm biểu tượng; ý thực tế là mái dốc vào trong thì nước được thu tập trung, dễ trữ hoặc dễ dẫn đi, và mặt ngoài nhà không bị nước mái chảy tràn.
Tỉ lệ sân trong: khi nào là sân, khi nào thành giếng tối
Khí hậu và hướng nắng mỗi nơi khác nhau nên không có tỉ lệ chuẩn. Bảng dưới mô tả ba trạng thái hay gặp để chủ nhà tự nhận ra:
| Trạng thái | Đặc điểm | Quan niệm | Hệ quả thực tế |
|---|---|---|---|
| Sân rộng, khối quanh thấp | Bề ngang sân lớn hơn chiều cao các khối bao quanh | Minh đường trong nhà sáng, khí thông | Đủ nắng cho cây, phòng quanh sân sáng; cần che nắng trưa |
| Sân vừa | Bề ngang xấp xỉ chiều cao khối bao quanh | Khí tụ, hài hoà | Có nắng vài giờ, bóng mát phần còn lại; dễ chịu với khí hậu nóng |
| Sân hẹp, tường cao | Bề ngang nhỏ hơn nhiều so với chiều cao | Như đáy giếng, khí âm, tù | Đáy sân thiếu nắng, rêu, ẩm; tiếng vọng; phòng tầng dưới tối |
Khi sân buộc phải hẹp, có thể giảm chiều cao phía tường hướng nam (ở Việt Nam, phần lớn thời gian trong năm mặt trời đi lệch về phía nam), dùng màu sáng cho tường sân để phản xạ ánh sáng xuống đáy, và không trồng cây tán rộng che kín miệng sân. Một sân hẹp mà sáng vẫn tốt hơn một sân rộng bị che kín bằng mái cố định.
Nước trong sân trong: tụ được thì phải thoát được
Sân là điểm thấp nhất. Mưa lớn, nước từ mái các khối xung quanh đổ cả vào sân. Nếu ga thu nhỏ, ống thoát nhỏ hoặc tắc lá, sân ngập và nước tràn vào các phòng. Đây là sự cố hay gặp nhất của nhà có sân trong.
Ngưỡng cửa cao hơn mặt sân. Các cửa mở ra sân nên có ngưỡng hoặc cao độ sàn trong nhà cao hơn sân một bậc, kèm rãnh thu dọc mép sân.
Ga thu có lưới chắn lá và dễ vệ sinh. Đặt ở chỗ dễ mở, kiểm tra trước mùa mưa. Với sân trong có cây, lá rụng là nguyên nhân tắc số một.
Dẫn nước đi đâu. Ống thoát từ sân trong phải đi xuyên qua nhà ra hệ thống bên ngoài, nên cần độ dốc và có chỗ thông tắc. Một số nhà dẫn nước mưa vào bể trữ để tưới cây — một cách hiểu thực tế của "tứ thủy quy đường".
Mặt sân thấm được một phần. Gạch lát có khe cỏ, sỏi, bồn đất giúp giảm lượng nước dồn vào ga trong cơn mưa đầu, đồng thời mát hơn bê tông kín.
Cây, nước và đồ đặt trong sân trong
Phong thủy chuộng sân trong có sinh khí: một cây xanh, một chút nước, ánh sáng. Cây trong sân trong nên chọn loại tán không quá rộng, rễ không phá nền, chịu được ánh sáng không đầy đủ nếu sân hẹp. Cây trồng trong bồn xây có lớp chống thấm và thoát nước đáy, để rễ không xuyên xuống kết cấu hay lan vào móng. Đặt cây lệch khỏi tâm sân thường cho cảm giác thoáng hơn đặt chính giữa, và chừa lối đi xuyên sân.
Một bể nước nhỏ, một vòi nước chảy trên đá hay một chậu sen trong sân trong làm mát và tạo âm thanh dễ chịu. Với nhà có trẻ nhỏ, áp dụng đủ các biện pháp an toàn như với hồ ngoài sân; mặt nước trong sân trong càng gần các phòng, trẻ càng dễ tới một mình.
Điều nên tránh là biến sân trong thành nơi đặt cục nóng điều hoà, máy giặt, dây phơi đồ, kho chứa. Phong thủy gọi là làm ô uế minh đường; thực tế là cục nóng thổi hơi nóng vào giữa nhà, tiếng ồn vọng khắp các phòng, và khoảng sân đáng giá nhất của ngôi nhà mất đi công năng.
Nếu muốn đặt một vật trang trí như chum gốm, tượng đá nhỏ hay đèn đá, hãy coi nó là điểm nhìn chứ không phải vật trấn: đặt ở góc được nhìn thấy từ phòng sinh hoạt chung, không chắn lối, chắc chắn để không đổ khi trẻ bám vào. Một vài món chọn kỹ đủ làm sân có điểm nhấn; bày quá nhiều thì sân chật, khó quét dọn và mất đi chính khoảng trống mà phong thủy coi trọng.
Sân trong và đời sống gia đình: riêng tư, tiếng vọng, an toàn
Sân trong đưa mọi phòng nhìn về một điểm chung, nên cũng đưa mọi âm thanh về một điểm chung. Tiếng tivi phòng khách, tiếng nồi niêu trong bếp, tiếng trẻ con chơi trong sân vọng lên các phòng ngủ ở tầng trên. Phong thủy hay khen sân trong "tụ khí"; người ở thì cần thêm sự yên tĩnh. Có thể giảm tiếng vọng bằng cây xanh, mặt sân không quá cứng, tường sân có kết cấu nhám hoặc ốp gỗ, và bố trí phòng ngủ ở phía ít mở thẳng ra sân hơn.
Riêng tư giữa các khối quanh sân cũng cần tính. Nhà chữ U có phòng ngủ ở hai cánh đối diện nhau thì cửa sổ hai phòng nhìn thẳng vào nhau qua sân. Rèm, lam gỗ đứng, hoặc lệch vị trí cửa sổ hai bên là các cách hay dùng. Với gia đình nhiều thế hệ, sân trong là chỗ gặp gỡ tự nhiên, nhưng mỗi thế hệ vẫn cần một góc nhìn ra sân mà không bị nhìn vào.
Về an toàn, sân trong được các khối nhà vây nên trẻ nhỏ thường chơi ở đây mà người lớn yên tâm. Cần để ý lan can các tầng trên nhìn xuống sân có đủ cao và không có thanh ngang để trẻ trèo; các cửa kính lớn mở ra sân dùng kính an toàn và có dấu hiệu nhận biết để không ai đi đâm vào. Sân trong kín bốn phía cũng cần một lối thoát ra ngoài khuôn viên mà không phải đi xuyên qua phòng, vừa để khiêng đồ, vừa là lối thoát khi có sự cố.
Mái che sân trong: che hay không che
Nhiều gia đình muốn che sân trong để tránh mưa hắt, rồi dần dần lợp kín thành phòng. Một số lưu ý trước khi quyết định:
- Che kín cố định thì mất thông gió đối lưu, sân thành phòng kính nóng như nhà kính vào mùa hè; đó cũng là lúc phong thủy nói khí bị "bít".
- Mái mở được (trượt hoặc lật) cho phép đóng khi mưa bão, mở khi trời đẹp; cần bảo trì ray, động cơ và gioăng kín nước.
- Mái lam, mái lưới hay giàn leo che nắng một phần mà vẫn để mưa nhỏ và gió đi qua, hợp với sân trồng cây.
- Mái kính cần kính an toàn, độ dốc thoát nước, và lối tiếp cận để vệ sinh mặt kính.
- Bất kỳ mái nào cũng làm thay đổi diện tích xây dựng; kiểm quy định trước khi làm, nhất là ở biệt thự dự án.
Nếu lý do muốn che chỉ là mưa hắt vào hành lang quanh sân, giải pháp nhẹ hơn là kéo dài mái hiên các khối quanh sân, thêm rèm tre hay cửa kính trượt ở hành lang, giữ miệng sân thông lên trời.
Kiểm tra sân trong trên bản vẽ trước khi chốt
Khi kiến trúc sư đưa phương án có sân trong, chủ nhà có thể tự kiểm theo thứ tự:
- Sân nằm ở đâu so với tâm nhà: lệch hay chính giữa, có làm đứt các lối đi chính không.
- Tỉ lệ bề ngang sân so với chiều cao các khối bao quanh; phía nào cao nhất, có chắn nắng hướng nam không.
- Những phòng nào mở ra sân: phòng sinh hoạt chung nên mở ra sân, phòng ngủ có thể nhìn ra sân nhưng cần rèm riêng tư.
- Hướng gió chính vào sân từ đâu, có lối gió đi xuyên qua nhà không.
- Ga thu, ống thoát, ngưỡng cửa, cao độ sân so với sàn.
- Lối mang cây, vật liệu vào sân khi cần thay, sửa — sân kín bốn phía mà không có lối khiêng đồ là chuyện hay gặp.
Một sân trong được thiết kế kỹ sẽ là nơi cả nhà đi qua nhiều lần mỗi ngày. Đó mới là thước đo thật của "khí tụ": khoảng sân có người, có ánh sáng, có cây sống khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Sân trong có làm nhà bị ẩm không?
Sân thiếu nắng, thoát nước kém thì gây ẩm cho các phòng quanh nó. Sân đủ rộng, có nắng vài giờ, ga thu lớn, ngưỡng cửa cao hơn sân thì không. Tường sân nên chống thấm kỹ vì chịu mưa trực tiếp.
Có nên đặt cây to ở chính giữa sân trong không?
Cây to ở chính giữa che miệng sân, giảm ánh sáng và có thể cản lối đi. Nhiều người chọn cây vừa phải đặt lệch một bên. Với sân hẹp, nên chọn cây tán gọn hoặc trồng trong bồn để kiểm soát kích thước.
"Tứ thủy quy đường" có nghĩa là gì?
Đây là câu gắn với kiến trúc dân gian vùng Huy Châu, chỉ mái nhà dốc vào trong để nước mưa bốn phía cùng chảy về sân giữa. Ý biểu tượng là giữ của cải trong nhà; ý thực tế là thu nước tập trung. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Sân trong nên lát gì?
Vật liệu chống trơn khi ướt, chịu nắng mưa, có độ dốc về ga thu. Có thể kết hợp gạch, đá với khe cỏ hoặc sỏi để nước thấm bớt và mát hơn. Tránh mặt đá bóng vì rất trơn khi mưa.
Che kín sân trong bằng mái kính có ảnh hưởng gì?
Mất thông gió đối lưu, sân nóng như nhà kính, cây khó sống. Nếu cần che, nên chọn mái mở được hoặc mái lam để vẫn có gió. Diện tích xây dựng có thể thay đổi nên cần kiểm quy định.
Nhà nhỏ có làm sân trong được không?
Được, nhưng khi đó nó gần với giếng trời hơn là sân. Ưu tiên lấy sáng và thông gió, giữ miệng thoáng, tường màu sáng. Chi tiết giếng trời cho nhà nhỏ có bài riêng trong mục cầu thang và giếng trời.