Bát trạch xếp hướng tốt xấu theo quan hệ quẻ, không tính đến nắng và gió. Ở Việt Nam, điều này tạo ra vênh rõ nhất với người Tây tứ mệnh: bốn hướng tốt của họ là Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc và Tây, trong đó Tây và Tây Nam là hướng nắng chiều gắt, còn Đông Bắc ở miền Bắc đón gió lạnh mùa đông. Người Đông tứ mệnh có bốn hướng tốt là Bắc, Nam, Đông, Đông Nam, nhìn chung dễ chịu hơn với khí hậu nước ta.
Bài này đặt bốn hướng tốt của từng nhóm cạnh điều kiện nắng, gió của ba miền, rồi gợi ý cách chọn khi bát trạch và khí hậu đi ngược nhau, cùng các giải pháp kiến trúc khi buộc phải dùng hướng nắng. Các đánh giá tốt xấu theo bát trạch là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người; còn nắng và gió là điều đo được.
Vì sao bát trạch không biết đến nắng chiều
Bát trạch được hệ thống hoá trong sách vở Trung Hoa, ở vùng ôn đới phía bắc chí tuyến, nơi mặt trời quanh năm nằm ở phía nam bầu trời và mùa đông lạnh kéo dài. Ngay cả ở đó, phép du niên cũng không dựa vào khí hậu: nó dựa hoàn toàn vào cấu trúc quẻ. Phần khí hậu trong phong thủy nằm ở những lớp khác, như loan đầu, như kinh nghiệm "tựa núi phía bắc, nhìn ra phía nam".
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, phần lớn lãnh thổ ở phía nam chí tuyến Bắc. Ở vĩ độ này, mùa hè mặt trời lên rất cao, có những tuần còn đi qua phía bắc thiên đỉnh, nên cả mặt Bắc của nhà cũng nhận nắng sáng sớm và chiều muộn. Cái nóng gắt nhất của một ngày thường dồn vào buổi chiều, chiếu xiên vào mặt Tây và Tây Nam khi tường đã tích nhiệt từ trưa.
Người Việt từ lâu đã có kinh nghiệm riêng, gói trong câu "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng Nam". Danh mục Phong thủy trong văn hoá Việt có bài giải nghĩa câu này. Điều cần ghi nhận ở đây: kinh nghiệm khí hậu ấy và bảng du niên là hai hệ khác nhau, có lúc trùng, có lúc không.
Tám hướng ở Việt Nam: nắng, gió và nhóm bát trạch
Bảng dưới mô tả khái quát từng hướng mặt tiền về nắng và gió. Thực tế còn phụ thuộc nhà xung quanh, cây xanh, độ cao và địa hình từng nơi.
| Hướng mặt tiền | Nhóm (hướng thuộc) | Nắng | Gió (khái quát) |
|---|---|---|---|
| Nam | Đông tứ | Mùa đông nắng xiên vào sâu, mùa hè mặt trời cao nên mặt tiền ít nắng trực tiếp | Đón gió mát mùa hè ở nhiều nơi |
| Đông Nam | Đông tứ | Nắng sáng dịu | Đón gió mùa hè (gió nồm ở miền Bắc) |
| Đông | Đông tứ | Nắng sáng, tắt trước trưa | Tuỳ nơi; ven biển miền Trung đón gió biển |
| Bắc | Đông tứ | Ít nắng trực tiếp, mùa hè có nắng sớm và chiều muộn | Miền Bắc đón gió lạnh mùa đông |
| Tây Bắc | Tây tứ | Mùa hè nắng chiều xiên muộn | Miền Bắc đón gió lạnh mùa đông |
| Tây Nam | Tây tứ | Nắng chiều gắt | Bắc Trung Bộ có gió tây khô nóng đầu hè; Nam Bộ đón gió mùa mùa mưa |
| Tây | Tây tứ | Nắng chiều gắt nhất | Tuỳ nơi |
| Đông Bắc | Tây tứ | Nắng sáng sớm | Miền Bắc đón gió mùa đông bắc lạnh; ở phía Nam ít lạnh hơn nhiều |
Cột "nhóm" ở đây ghi nhóm của chính hướng đó, dùng khi so hướng mặt tiền với bốn hướng tốt của người theo lối phổ thông. Nếu theo quy ước toạ của sách, nhóm của nhà lấy theo hướng đối diện.
Nhìn bảng sẽ thấy bốn hướng của nhóm Đông nhìn chung được khí hậu ủng hộ; nhóm Tây có hai hướng nắng chiều và hai hướng đón gió lạnh ở miền Bắc.
Ba miền, ba bài toán khác nhau
Miền Bắc có mùa đông lạnh với gió mùa đông bắc, mùa hè nóng ẩm. Hướng mặt tiền lý tưởng theo kinh nghiệm là Nam và Đông Nam: tránh gió lạnh, đón gió mát. Với người Tây tứ mệnh, hướng Đông Bắc và Tây Bắc tuy tốt theo bát trạch nhưng đón gió lạnh; Tây và Tây Nam thì nóng chiều hè. Đây là vùng mà vênh giữa bát trạch và khí hậu rõ nhất với nhóm Tây.
Miền Trung trải dài, mỗi đoạn một khác. Bắc Trung Bộ có những đợt gió tây khô nóng đầu hè, khiến hướng Tây và Tây Nam càng khó chịu. Ven biển đón gió từ phía đông. Bão chủ yếu vào từ phía biển, nên mặt nhà quay ra biển cần chắc chắn, cửa kính chịu lực, mái neo tốt hơn là chỉ tính hướng.
Miền Nam nóng quanh năm, có mùa mưa và mùa khô, không có mùa đông lạnh. Vì vậy hướng Đông Bắc và Tây Bắc ít bất lợi hơn ở miền Bắc; nắng chiều phía Tây và Tây Nam vẫn là bài toán chính. Với người Tây tứ mệnh ở miền Nam, Đông Bắc thường là lựa chọn dễ chịu trong bốn hướng tốt.
Như vậy, cùng một cung phi, lời khuyên chọn hướng nên khác nhau theo nơi xây nhà. Một bảng hướng áp đều cho cả nước mà không nhắc khí hậu là thiếu một nửa thông tin.
Chọn hướng khi đang thiết kế: trình tự gợi ý
Với nhà còn chọn được hướng, như nhà vườn, nhà ở quê trên đất rộng, hoặc nhà có thể quay mặt ra hai phía, trình tự sau giúp kết hợp cả hai lớp:
- Liệt kê các hướng mặt tiền mà lô đất cho phép: hướng ra đường, ra lối đi, ra sân.
- Gạch bỏ các hướng gây bất lợi khí hậu nặng ở nơi bạn ở: ví dụ ở miền Bắc là hướng đón thẳng gió lạnh, ở mọi miền là hướng Tây trực diện nếu không có cách che.
- Trong các hướng còn lại, nếu gia đình theo bát trạch, ưu tiên hướng thuộc bốn hướng tốt của người làm chuẩn.
- Nếu không còn hướng nào vừa tốt theo bát trạch vừa dễ chịu về khí hậu, chọn hướng dễ chịu về khí hậu cho mặt tiền, rồi dùng bố cục bên trong để đặt giường, bàn, bếp theo hướng tốt.
- Nếu gia đình quyết chọn hướng tốt theo bát trạch dù là hướng nắng, đưa giải pháp che nắng vào thiết kế ngay từ đầu, đừng để hoàn thiện rồi mới vá.
Trình tự này đặt khí hậu lên trước ở bước loại trừ, vì nắng và gió tác động hằng ngày, đo được, còn du niên là lớp quan niệm. Đây là gợi ý, gia đình có thể cân lại theo mức tin của mình.
Khi buộc phải dùng hướng Tây hoặc Tây Nam
Nếu đất chỉ cho phép mặt tiền nhìn về Tây hoặc Tây Nam, hoặc gia đình chọn hướng này theo bát trạch, các giải pháp kiến trúc sau giúp giảm nóng đáng kể:
- Mái hiên, ô văng sâu: chắn phần lớn nắng chiều trước khi chạm cửa kính.
- Lam đứng hoặc lam xoay: với nắng chiều xiên thấp, lam đứng hiệu quả hơn lam ngang.
- Lớp đệm phía Tây: bố trí cầu thang, nhà vệ sinh, kho ở phía nắng để làm vùng đệm nhiệt cho phòng ngủ, phòng khách.
- Tường hai lớp hoặc vật liệu cách nhiệt: giảm nhiệt truyền vào trong buổi tối.
- Kính cách nhiệt, rèm chống nắng: hạn chế bức xạ qua cửa kính lớn.
- Cây xanh, giàn leo: cây tán rộng hoặc giàn dây leo phía Tây vừa che nắng vừa làm mát không khí quanh nhà.
- Thông gió xuyên phòng: mở cửa sổ phía đối diện để nhiệt tích trong ngày thoát ra buổi tối.
Với người theo bát trạch, những giải pháp này không làm thay đổi du niên của hướng, nên cả hai lớp được giữ nguyên: hướng tốt theo quan niệm, và ngôi nhà vẫn dễ sống.
Bên trong nhà: chỗ bát trạch dễ đi cùng khí hậu
Tin tốt là vênh giữa bát trạch và khí hậu chủ yếu nằm ở hướng mặt tiền. Khi vào bên trong, phần lớn các điều chỉnh theo bát trạch là xoay giường, xoay bàn, chọn phòng, và những việc này ít khi đụng tới nắng gió. Một chiếc giường kê đầu về hướng Tây trong một phòng ngủ có tường Tây được cách nhiệt tốt không làm ai nóng hơn; điều làm nóng là bức tường ấy, không phải hướng đầu giường.
Những chỗ cần để ý thêm: bàn làm việc nhìn về hướng có cửa sổ lớn phía Tây sẽ chói mắt buổi chiều, nên chọn hướng tốt khác hoặc dùng rèm. Phòng ngủ nằm ở cung tốt nhưng sát tường Tây không che nắng sẽ nóng về đêm, vì tường nhả nhiệt chậm. Bếp đặt ở phía Tây theo lối "toạ hung" lại hay hợp lý, vì bếp là chỗ đã nóng sẵn và chỉ dùng theo bữa, làm vùng đệm cho các phòng khác.
Nói cách khác, sau khi đã chọn hướng mặt tiền theo khí hậu, bạn vẫn còn rất nhiều chỗ để áp bát trạch vào bên trong mà không phải trả giá bằng cái nóng. Đó là cách nhiều gia đình giữ được cả hai.
Khi bát trạch và khí hậu đi ngược nhau, nên nghiêng bên nào
Không có quy tắc bắt buộc, nhưng có một lập luận đáng cân nhắc. Tác động của nắng, gió lên ngôi nhà là điều xảy ra mỗi ngày, ai cũng cảm nhận được, đo được bằng nhiệt kế và hoá đơn điện. Tác động của du niên là điều chưa được kiểm chứng, phụ thuộc vào niềm tin. Khi phải chọn một, nhiều gia đình nghiêng về khí hậu cho những thứ cố định như hướng mặt tiền, và giữ bát trạch cho những thứ xoay được như giường, bàn.
Cách làm này cũng khớp với tinh thần gốc của phong thủy: "tàng phong tụ thủy", chọn chỗ kín gió lạnh, có nước, có nắng ấm. Phong thủy ra đời từ quan sát khí hậu và địa hình; một lời khuyên đặt nhà vào chỗ nắng gắt, gió lạnh khó gọi là đúng với tinh thần ấy, dù nó đúng với bảng du niên.
Mọi đánh giá tốt xấu theo bát trạch trong bài là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu muốn tra nhanh cung phi và bốn hướng tốt trước khi bàn với kiến trúc sư, bạn có thể dùng công cụ tra cung phi trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Người Tây tứ mệnh có nên làm nhà hướng Tây không?
Theo bát trạch, Tây là một trong bốn hướng tốt của người Tây tứ mệnh. Về khí hậu, đây là hướng nắng chiều gắt nhất. Nếu chọn, cần che nắng ngay từ thiết kế; nếu còn lựa chọn khác trong bốn hướng tốt như Đông Bắc ở miền Nam, nhiều gia đình chọn hướng dễ chịu hơn.
Hướng Đông Bắc ở miền Bắc có tốt không?
Về khí hậu, mặt tiền Đông Bắc ở miền Bắc đón gió mùa đông bắc lạnh và nắng sáng sớm. Có thể khắc phục bằng sảnh, cửa kín gió, cây chắn. Theo bát trạch, đây là hướng tốt với người Tây tứ mệnh; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao người xưa chuộng làm nhà hướng Nam?
Vì ở miền Bắc nước ta, mặt tiền hướng Nam tránh được gió lạnh mùa đông, đón gió mát mùa hè và tránh nắng chiều trực diện. Đây là kinh nghiệm khí hậu, không xuất phát từ bát trạch, dù nhà hướng Nam theo sách là Khảm trạch thuộc Đông tứ.
Ở miền Nam có cần quan tâm gió mùa khi chọn hướng không?
Có, nhưng khác miền Bắc. Miền Nam không có gió lạnh, nên việc quan trọng là đón gió để làm mát và tránh nắng chiều. Hướng đón gió mùa mùa mưa thường cũng là hướng mưa tạt, nên cần mái hiên và chống thấm tốt.
Che nắng bằng lam có làm thay đổi hướng nhà theo bát trạch không?
Không. Hướng nhà trong bát trạch được xác định bằng toạ và mặt tiền, không bị thay đổi bởi lam, mái hiên hay rèm. Vì vậy giải pháp che nắng giữ nguyên đánh giá theo bát trạch mà vẫn cải thiện điều kiện sống.
Nhà chung cư có cần tính khí hậu khi xem bát trạch không?
Rất nên. Căn hộ có ban công hướng Tây thường nóng buổi chiều, ảnh hưởng đến cả phòng khách và tiền điện. Khi chọn căn, đặt hướng nắng và gió lên cùng bàn cân với bốn hướng tốt nếu gia đình theo bát trạch.