Bát trạch là một phép xem nhà của phong thủy lý khí, chia tám quẻ (và tám hướng tương ứng) thành hai nhóm: Đông tứ gồm Khảm, Ly, Chấn, Tốn; Tây tứ gồm Càn, Khôn, Cấn, Đoài. Người được xếp vào một quẻ theo năm sinh và giới tính (gọi là cung phi), nhà được xếp vào một quẻ theo hướng toạ. Từ quẻ ấy, tám hướng được gán tám "du niên": bốn cát là Sinh khí, Thiên y, Diên niên, Phục vị; bốn hung là Tuyệt mệnh, Ngũ quỷ, Lục sát, Họa hại.
Đây là trường phái phổ biến nhất ở Việt Nam, vì nó gọn: biết năm sinh là tra ra bốn hướng tốt, bốn hướng xấu, rồi đem áp vào cửa, bếp, giường, bàn làm việc. Chính sự gọn ấy cũng là chỗ dễ hiểu sai. Bài này đi qua khung lý thuyết từ gốc, nói rõ phần nào là quy ước của trường phái, phần nào có lý do thực tế, và vì sao không nên coi bảng hướng như bản án cho ngôi nhà. Mọi đánh giá tốt xấu trong bài là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Bát trạch dựa trên ý tưởng gì
Chữ "bát trạch" nghĩa đen là tám kiểu nhà. Gốc của phép này là hậu thiên bát quái: tám quẻ đặt quanh một tâm, mỗi quẻ ứng một phương. Khảm ở Bắc, Ly ở Nam, Chấn ở Đông, Tốn ở Đông Nam, Càn ở Tây Bắc, Khôn ở Tây Nam, Cấn ở Đông Bắc, Đoài ở Tây. Bát trạch không thêm phương nào mới; nó chỉ hỏi một câu: giữa quẻ của người (hoặc của nhà) và quẻ của từng phương có quan hệ gì.
Quan hệ ấy được tính bằng cách so ba hào của hai quẻ. Hai quẻ khác nhau ở hào nào, khác mấy hào, sẽ cho ra một trong tám tên gọi. Tám tên gọi đó là du niên. Vì phép tính chỉ dựa vào cấu trúc quẻ nên kết quả có tính đối xứng rất cao: quẻ A nhìn quẻ B là Sinh khí thì quẻ B nhìn quẻ A cũng là Sinh khí. Cách tính chi tiết bằng biến hào được trình bày ở một bài riêng trong danh mục này.
Khung này được hệ thống hoá trong sách Bát trạch minh kính lưu hành đời Thanh, và được nhiều sách dương trạch sau đó dùng lại. Ở Việt Nam, phần lớn lời khuyên "hướng nhà hợp tuổi" mà bạn gặp trên mạng, trong lịch vạn sự hay từ người làm nghề, đều đi ra từ khung này, dù không phải ai cũng gọi tên nó.
Điều cần giữ ngay từ đầu: bát trạch là một hệ quy ước để gọi tên và xếp hạng các hướng. Nó không đo nắng, gió, độ ẩm hay tiếng ồn. Khi bát trạch nói một hướng "tốt", đó là tốt theo logic quẻ, không phải tốt theo khí hậu. Hai thứ có lúc trùng, có lúc vênh, và người dùng tỉnh táo cần biết khi nào chúng vênh.
Hai nhóm Đông tứ và Tây tứ gồm những gì
Tám quẻ chia đôi, mỗi nhóm bốn quẻ. Bảng dưới ghi quẻ, phương của quẻ theo hậu thiên bát quái và ngũ hành của quẻ. Nhớ bảng này là nhớ được nửa bát trạch.
| Nhóm | Quẻ | Phương | Ngũ hành |
|---|---|---|---|
| Đông tứ | Khảm | Bắc | Thủy |
| Đông tứ | Ly | Nam | Hỏa |
| Đông tứ | Chấn | Đông | Mộc |
| Đông tứ | Tốn | Đông Nam | Mộc |
| Tây tứ | Càn | Tây Bắc | Kim |
| Tây tứ | Khôn | Tây Nam | Thổ |
| Tây tứ | Cấn | Đông Bắc | Thổ |
| Tây tứ | Đoài | Tây | Kim |
Nhìn cột ngũ hành sẽ thấy lý do người ta hay giải thích việc chia nhóm bằng tương sinh: nhóm Đông có Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa; nhóm Tây có Thổ sinh Kim. Lời giải thích này tiện để nhớ, nhưng phép chia nhóm thật ra đi ra từ phép biến hào chứ không phải từ ngũ hành.
Một điểm hay gây nhầm: tên nhóm "Đông" và "Tây" không có nghĩa là mọi hướng của nhóm Đông đều nằm ở phía đông. Nhóm Đông tứ có cả Bắc và Nam; nhóm Tây tứ có cả Đông Bắc. Đây là tên quy ước, không phải mô tả địa lý.
Tám du niên: bốn hướng cát, bốn hướng hung
Sinh khí. Được xếp đầu bảng hướng cát, thường gắn với sự khởi sắc, công việc, tiền bạc. Trong bát trạch, đây là hướng được ưu tiên cho cửa chính hoặc hướng ngồi làm việc.
Thiên y. Gắn với sức khoẻ và sự che chở. Nhiều sách khuyên dùng cho phòng ngủ người lớn tuổi hoặc hướng đầu giường. Ý nghĩa ở đây là biểu tượng, không thay cho việc khám chữa bệnh.
Diên niên. Gắn với sự hoà thuận, bền lâu trong quan hệ gia đình, vợ chồng. Hay được nhắc khi bàn về phòng ngủ vợ chồng.
Phục vị. Chính là phương của quẻ mình, gắn với sự ổn định, yên tĩnh, học hành. Thường được coi là hướng cát nhẹ nhất trong bốn hướng cát.
Họa hại. Hướng hung nhẹ nhất theo cách xếp phổ biến, gắn với những trục trặc nhỏ, việc không trôi chảy.
Lục sát. Gắn với chuyện thị phi, quan hệ rối. Trong nhiều sách, đây là chỗ được khuyên đặt nhà vệ sinh, kho.
Ngũ quỷ. Gắn với sự lục đục, hao tổn, và trong quan niệm dân gian còn gắn với hoả hoạn. Lý giải thực tế nếu có: đây là cách nhắc người ta chú ý an toàn ở những chỗ có lửa, điện.
Tuyệt mệnh. Đứng cuối bảng, được coi là hướng nặng nhất. Tên gọi nghe dữ nhưng trong bát trạch nó chỉ là nhãn của một quan hệ quẻ; sách không nói ai ở nhà có cửa Tuyệt mệnh thì gặp chuyện cụ thể nào. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Cung phi của người và quẻ của nhà gặp nhau thế nào
Bát trạch có hai "đầu vào". Đầu vào thứ nhất là người: mỗi người được gán một quẻ gọi là cung phi hay mệnh quái, tính từ năm sinh âm lịch và giới tính. Cùng một năm sinh, nam và nữ thường có cung khác nhau. Cách tính cung phi được trình bày ở danh mục Mệnh nạp âm và cung phi; nếu chỉ cần kết quả, bạn có thể dùng công cụ tra cung phi trên trang.
Đầu vào thứ hai là nhà: ngôi nhà được gán một quẻ theo hướng toạ, tức phía lưng nhà. Nhà toạ Bắc hướng Nam là Khảm trạch, nhà toạ Tây Nam hướng Đông Bắc là Khôn trạch, và cứ thế đủ tám. Toạ thuộc nhóm Đông thì nhà là Đông tứ trạch, toạ thuộc nhóm Tây thì nhà là Tây tứ trạch.
Nguyên tắc ghép cơ bản của sách là người Đông tứ mệnh ở nhà Đông tứ trạch, người Tây tứ mệnh ở nhà Tây tứ trạch. Khi hai bên cùng nhóm, bốn hướng cát của người trùng với bốn cung cát của nhà, việc bố trí rất thuận. Khi lệch nhóm, sách không bảo bỏ nhà, mà bàn cách đặt cửa, bếp, giường để kéo các điểm quan trọng về hướng cát của người.
Trong đời thường ở Việt Nam, nhiều người dùng một lối giản tiện hơn: lấy hướng mặt tiền của nhà (hướng cửa chính nhìn ra) so với bốn hướng tốt của cung phi chủ nhà. Lối này không hoàn toàn trùng với cách sách xếp trạch theo toạ, và đó là một nguồn gây khác biệt giữa các tài liệu. Bạn sẽ thấy chuyện này được bàn kỹ ở bài về tám loại nhà theo toạ.
Bát trạch được dùng vào những việc gì trong nhà
Khi đã có bảng tám du niên cho người và cho nhà, người theo bát trạch thường áp vào các điểm sau, theo thứ tự quan trọng mà nhiều sách thống nhất:
- Cửa chính: nơi người và gió vào nhà; được ưu tiên đặt ở cung cát hoặc mở nhìn ra hướng cát của chủ nhà.
- Phòng ngủ chính và giường: chỗ người ta ở lâu nhất trong ngày; phòng đặt ở cung cát, đầu giường quay về hướng cát.
- Bếp: theo lối "toạ hung hướng cát", thân bếp đặt ở cung hung, miệng bếp hoặc lưng người nấu xoay về hướng cát, tuỳ sách.
- Bàn làm việc, bàn học: người ngồi nhìn về một trong bốn hướng cát.
- Nhà vệ sinh, kho: đặt ở cung hung, với lý do "dùng chỗ xấu cho việc ít quan trọng".
- Bàn thờ: nhiều gia đình đặt quay về hướng cát; nhưng chỗ này còn chịu nhiều tập quán khác, nên bát trạch chỉ là một trong những cân nhắc.
Có thể thấy logic chung: dồn những nơi quan trọng, người ở lâu vào các vị trí được gọi là cát; dồn những nơi phụ vào vị trí được gọi là hung. Logic này dễ làm theo, nhưng khi nó đánh nhau với ánh sáng, gió, kết cấu hay quy chuẩn an toàn, những thứ sau phải được ưu tiên.
Những điều bát trạch không bao quát
Không xét thời gian. Bát trạch coi một ngôi nhà tốt xấu cố định theo hướng. Phái Huyền không phê bình điểm này, cho rằng khí của nhà thay đổi theo vận. Hai phái nói khác nhau là chuyện bình thường; bạn chỉ cần biết mình đang nghe phái nào.
Không xét ngoại cảnh. Bát trạch thuần tuý dựa vào hướng, không nhìn đường sá, nhà cao tầng, sông nước quanh nhà. Những thứ đó thuộc phần loan đầu, hình thế. Một ngôi nhà đúng hướng cát nhưng nằm cuối con đường đâm thẳng vào vẫn có chuyện cần xử lý, ít nhất là về an toàn và tiếng ồn.
Không xét khí hậu. Hướng Tây có thể là Sinh khí của người cung Càn, nhưng ở Việt Nam đó là hướng nắng chiều gắt. Bát trạch không phân biệt điều này.
Một gia đình nhiều cung phi. Vợ chồng, cha mẹ, con cái có thể thuộc hai nhóm khác nhau. Bát trạch giải quyết bằng cách lấy cung của một người làm chuẩn cho cả nhà, rồi chia phòng riêng theo cung từng người; cách làm này mang tính quy ước.
Kết quả quá nhị phân. Hướng chỉ có cát hoặc hung, trong khi một ngôi nhà thật có hàng chục yếu tố tốt xấu đan nhau. Người đọc bảng hướng hay bị ám ảnh vào một chữ "Tuyệt mệnh" mà quên hết những thứ khác đang tốt.
Đọc bát trạch cho tỉnh táo: năm bước gợi ý
Nếu gia đình bạn muốn tham khảo bát trạch khi mua, xây hay sửa nhà, trình tự dưới đây giúp dùng nó đúng chỗ, không để nó lấn các yếu tố quan trọng hơn:
- Đo hướng nhà cho chính xác trước đã: xác định mặt nào là toạ, mặt nào là hướng, đo ở chỗ không bị nhiễu từ. Sai hướng thì mọi bước sau đều sai.
- Tra cung phi của người sẽ đứng ra làm chủ nhà (người trụ cột, người quyết định chính), và ghi luôn cung của các thành viên khác để chia phòng.
- Đánh dấu tám du niên lên bản vẽ mặt bằng, xem cửa chính, phòng ngủ chính, bếp đang rơi vào đâu.
- Đối chiếu với nắng, gió, lối đi, kết cấu: chỗ nào bát trạch và điều kiện thực tế cùng ủng hộ thì làm theo; chỗ nào vênh thì ưu tiên điều kiện thực tế.
- Chỉ điều chỉnh những gì làm được mà không tốn kém vô lý và không vi phạm quy định xây dựng: xoay giường, đổi chỗ bàn, đổi phòng ngủ giữa các thành viên.
Trình tự này giúp bát trạch trở thành một lớp tham khảo bổ sung, không phải lý do để đập phá hay lo lắng. Nếu muốn tham khảo thêm vật phẩm trang trí, bạn có thể xem các món có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy; bát trạch không đòi hỏi phải mua thêm gì.
Câu hỏi thường gặp
Bát trạch và cung phi có phải là một không?
Không. Cung phi là quẻ gán cho một người theo năm sinh và giới tính. Bát trạch là cả phép xem nhà, dùng cung phi của người và quẻ của nhà để xếp tám hướng thành cát và hung. Cung phi chỉ là một đầu vào của bát trạch.
Vì sao vợ chồng cùng tuổi mà cung phi khác nhau?
Vì cách tính cung phi của nam và nữ đi theo hai chiều khác nhau trên vòng Lạc thư. Cùng một năm sinh, nam và nữ thường ra hai quẻ khác nhau, có khi khác cả nhóm Đông và Tây. Đây là quy ước của phép tính, không nói lên điều gì về hôn nhân.
Nhà Đông tứ trạch có tốt hơn nhà Tây tứ trạch không?
Không. Hai nhóm ngang nhau, không nhóm nào hơn. Bát trạch chỉ quan tâm nhà và người có cùng nhóm hay không, và các điểm quan trọng trong nhà rơi vào cung nào. Đây là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Trong bốn hướng tốt, hướng nào tốt nhất?
Cách xếp phổ biến là Sinh khí, rồi Thiên y, Diên niên, Phục vị, nhưng một số sách xếp Thiên y hoặc Diên niên lên trước tuỳ việc. Thực tế, chọn hướng nào trong bốn nên dựa vào nắng, gió, lối đi và bố cục nhà nhiều hơn là dựa vào thứ hạng.
Bát trạch có dùng được cho căn hộ chung cư không?
Dùng được theo cùng nguyên tắc, nhưng có tranh luận về việc lấy hướng cửa căn hộ hay hướng ban công, cửa sổ lớn làm hướng nhà. Các tài liệu chưa thống nhất. Bạn nên hỏi rõ người tư vấn đang lấy hướng theo cách nào để hiểu kết quả.
Có cần mua vật phẩm để hoá giải hướng xấu không?
Bát trạch không đòi hỏi vật phẩm. Cách điều chỉnh của trường phái này chủ yếu là sắp xếp lại cửa, giường, bàn, bếp. Nếu ai đó khẳng định phải mua món đắt tiền thì mới hết xấu, bạn nên cảnh giác vì đó không phải nội dung của bát trạch.