Phong thủy gọi việc ngồi ngay dưới xà ngang, dầm bê tông hay một vật nặng trên trần là áp đỉnh, hay dân gian quen gọi là xà đè, và khuyên dịch chỗ ngồi ra khỏi phần trần đó. Ở văn phòng hiện đại, danh sách những thứ treo trên đầu dài hơn: ống gió, cửa gió điều hoà, đèn treo, quạt trần, kệ gắn tường. Mỗi thứ có một lý do quan niệm và một chuyện thực tế riêng.
Bài giải thích quan niệm áp đỉnh từ đâu ra, vì sao nhiều người ngồi dưới xà thấy nặng đầu dù biết xà không rơi, rồi lần lượt đi qua từng thứ trên trần: thứ nào nên tránh vì an toàn, thứ nào chỉ cần chỉnh lại, và cách làm việc với chủ nhà hoặc ban quản lý toà nhà khi muốn sửa.
Quan niệm áp đỉnh từ đâu ra
Trong nhà gỗ truyền thống, xà là cấu kiện chịu lực nằm ngang, đỡ mái và nối các hàng cột. Xà lộ ra dưới trần, người đứng dưới nhìn lên thấy rõ khối gỗ nặng. Quan niệm cho rằng thứ nặng đè ngay trên đầu người ngủ, người ngồi làm người đó luôn có cảm giác bị ép, lâu dần sinh mệt mỏi, căng thẳng. Các sách phong thủy dương trạch nhắc chuyện này nhiều nhất với giường ngủ, bàn thờ và bếp, sau mở rộng sang bàn làm việc.
Nhà bê tông ngày nay thay xà gỗ bằng dầm. Dầm thường nhô xuống dưới mặt sàn tầng trên, chia trần thành từng ô. Văn phòng không làm trần giả thì dầm lộ ra hết; văn phòng có trần giả thì dầm được giấu bên trong, nhưng ống gió, máng đèn lại nằm ngay dưới. Về mặt quan niệm, người theo phong thủy coi mọi khối nặng nhô xuống thấp ngay trên đầu đều thuộc loại cần tránh.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kết cấu, một cái dầm được thiết kế và thi công đúng không gây nguy hiểm cho người ngồi dưới. Điều phong thủy chạm tới là cảm giác chứ không phải chuyện kết cấu.
Vì sao ngồi dưới xà nhiều người thấy nặng đầu
Cảm giác về chiều cao trần là có thật và đã được giới tâm lý học môi trường quan tâm. Một nghiên cứu thường được nhắc là của Joan Meyers-Levy và Rui Zhu công bố năm 2007, cho thấy trần cao và trần thấp có thể ảnh hưởng tới kiểu suy nghĩ của người trong phòng. Kết quả loại này còn được bàn thêm và không nên suy rộng, nhưng nó cho thấy chuyện trần nhà tác động tới cảm nhận không phải là ý nghĩ thuần mê tín.
Với dầm, hiệu ứng rõ hơn ở chỗ trần không đều. Khi bạn ngồi đúng dưới mép dầm, khoảng không phía trên đầu bị cắt làm đôi: một bên cao, một bên thấp. Mắt liếc lên sẽ thấy một đường kẻ đậm ngay trên đầu. Ở phòng có trần vốn đã thấp, dầm lại làm khoảng trống phía trên còn thấp hơn, cảm giác bị ép càng rõ.
Ngoài cảm giác, còn có chuyện ánh sáng. Dầm thường đổ bóng lên mặt bàn khi đèn được bố trí giữa các ô trần, và chỗ ngồi dưới dầm có khi là chỗ tối nhất trong phòng. Một số người thấy khó chịu dưới dầm chỉ vì mặt bàn của họ thiếu sáng mà không nhận ra.
Từng thứ trên đầu: quan niệm, thực tế và cách xử lý
Bảng gom những thứ hay gặp phía trên bàn làm việc ở văn phòng và góc làm việc tại nhà:
| Thứ trên đầu | Quan niệm | Chuyện thực tế | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Dầm, xà bê tông | Áp đỉnh, gây cảm giác bị ép | Trần không đều, bóng đổ lên bàn | Dịch bàn ra khỏi phần dưới dầm, hoặc làm trần giả che dầm |
| Ống gió, máng cáp lộ thiên | Cũng tính là vật đè nếu thấp và to | Có tiếng gió, bụi bám, có khi nhỏ giọt nước ngưng | Kiểm tra cách nhiệt ống, không ngồi ngay dưới điểm nối |
| Cửa gió điều hoà | Gió thổi thẳng là khí xung | Lạnh gáy, khô mắt, khó làm việc lâu | Chỉnh cánh hướng gió, gắn tấm hướng gió, dịch bàn |
| Dàn lạnh treo tường | Khối nặng trên đầu | Gió thẳng, nước ngưng có thể nhỏ khi ống thoát tắc | Không kê bàn sát ngay dưới; kiểm tra ống thoát định kỳ |
| Đèn chùm, đèn treo thấp | Vật treo lơ lửng trên đầu | Chói nếu bóng lộ, va đầu khi đứng dậy | Treo đủ cao, dùng chao che bóng, đặt lệch khỏi đầu người ngồi |
| Quạt trần | Vật quay trên đầu | Bóng cánh quạt nhấp nháy dưới đèn, gió mạnh làm bay giấy | Để quạt lệch khỏi bàn, dùng tốc độ thấp |
| Kệ gắn tường phía trên bàn | Vật nặng đè trên đầu | Rủi ro rơi đồ nếu vít nở không đủ chịu tải | Gắn chắc vào tường đặc, chỉ để đồ nhẹ, không đặt vật cứng nặng |
Phần lớn cách xử lý trong bảng đồng thời giải quyết cả quan niệm và chuyện thực tế, nên dù bạn tin phong thủy đến đâu cũng không mất gì khi làm.
Riêng với điều hoà: chỉnh gió trước, dời bàn sau
Xác định luồng gió thật. Treo một dải giấy mỏng hoặc sợi chỉ trước cửa gió và quan sát nó bay về đâu. Nhiều khi luồng gió không rơi thẳng xuống mà đi chéo, và bàn ngay dưới cửa gió lại không bị thổi bằng bàn cách đó vài mét.
Chỉnh cánh hướng gió. Phần lớn dàn lạnh treo tường và cửa gió âm trần đều có cánh chỉnh được. Đề nghị bộ phận kỹ thuật chỉnh để gió đi ngang theo trần thay vì thổi xuống mặt người. Gió đi ngang trộn đều hơn, cả phòng mát đều hơn.
Dùng tấm hướng gió. Tấm chắn gió gắn vào dàn lạnh là phụ kiện phổ biến, đổi hướng luồng gió mà không làm giảm công suất đáng kể. Đây là cách văn phòng hay dùng khi không thể dời bàn.
Thoả thuận nhiệt độ chung. Văn phòng mở khó chiều mọi người. Thống nhất một mức nhiệt cho cả phòng và để người ngồi gần cửa gió được ưu tiên chỉnh hướng gió là cách giảm tranh cãi.
Dời bàn khi đã thử hết. Nếu sau các bước trên vẫn lạnh gáy, khô mắt, mới đề nghị dời bàn. Lý do sức khoẻ và sự thoải mái là lý do chính đáng để trình bày.
Làm trần giả, sửa trần: những gì cần hỏi trước
Làm trần giả để che dầm là cách triệt để nhất nhưng đụng tới công trình. Ở văn phòng thuê hoặc toà nhà có ban quản lý, nên hỏi rõ trước khi làm:
- Hợp đồng thuê có cho phép thi công trần không, khi trả mặt bằng có phải tháo ra không.
- Ban quản lý toà nhà có yêu cầu gì về vật liệu, giờ thi công và hồ sơ đăng ký không.
- Trần mới có che mất đầu phun chữa cháy, đầu báo khói hay không; nếu có thì phải dời hoặc lắp bổ sung theo quy định phòng cháy.
- Chiều cao còn lại sau khi làm trần có đủ cho người đứng dậy, cho đèn và cửa gió điều hoà không.
- Ống gió, đường điện phía trên có cần mở kiểm tra định kỳ không, để chừa nắp thăm trần.
- Ở nhà riêng, làm trần giả trong phạm vi nội thất thường đơn giản hơn, nhưng vẫn cần thợ có kinh nghiệm về khung treo và tải trọng.
Phong thủy không thay quy chuẩn xây dựng và phòng cháy. Một trần giả đẹp mà che mất đầu phun chữa cháy là đánh đổi không đáng.
Khi không dời được bàn và không làm được trần
Có những văn phòng mà mọi chỗ đều nằm dưới một cái dầm nào đó, hoặc bàn đã được kê cố định theo hệ thống điện mạng âm sàn. Lúc này mục tiêu là giảm cảm giác bị ép và cải thiện ánh sáng ngay tại bàn.
Cách thứ nhất là dịch ghế, không dịch bàn: nhiều khi chỉ cần ngồi lệch sang một đầu bàn là đầu đã ra khỏi phần dưới dầm. Cách thứ hai là thêm đèn bàn để bù phần bóng do dầm đổ xuống, giúp mặt bàn sáng đều, mắt bớt phải nhìn lên. Cách thứ ba là sơn hoặc dán phần dầm cùng màu sáng với trần để nó bớt nổi; nhiều người nói chỉ thay đổi nhỏ này đã khiến dầm "nhẹ" đi trong mắt.
Một số người dùng cách dân gian như treo một đôi sáo trúc hay một dải vải dưới dầm. Đây là thực hành theo quan niệm, không có tác dụng kỹ thuật; nếu làm thì treo nhẹ, chắc, không vướng đầu và không ảnh hưởng đầu báo khói. Bạn có thể xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy nếu muốn tìm hiểu, nhưng ánh sáng và độ thoáng phía trên đầu vẫn là điều đáng làm trước.
Bốn ngộ nhận hay gặp về xà đè
"Phải đục bỏ dầm mới hết." Dầm là cấu kiện chịu lực của công trình. Đục, cắt, khoan dầm để "giải xà đè" có thể làm yếu kết cấu và trái quy định xây dựng. Không trường phái phong thủy nghiêm túc nào khuyên làm vậy; cách xử lý luôn là dịch chỗ ngồi hoặc che dầm bằng trần giả.
"Chỉ xà gỗ mới tính, dầm bê tông thì không." Theo quan niệm, điều được bàn là khối nặng nhô thấp trên đầu, không phân biệt vật liệu. Ngược lại, có người cho rằng dầm đã được trần giả che kín thì không còn tính. Hai cách hiểu này đều có người theo; điều chắc là cảm giác bị ép mất đi khi trần phẳng.
"Treo vật phẩm dưới xà là giải được." Đây là thực hành theo quan niệm dân gian. Món treo không làm thay đổi ánh sáng, độ cao hay luồng gió dưới dầm. Nếu thấy khó chịu khi ngồi dưới dầm, dịch ghế và bổ sung ánh sáng vẫn là việc nên làm trước.
"Ngồi dưới xà là sẽ gặp chuyện." Không có cơ sở nào cho nhận định này. Phong thủy coi đây là chỗ ngồi kém thoải mái, nên tránh khi có lựa chọn; nói thành lời đe doạ chỉ làm người ngồi lo lắng thêm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi dưới xà ngang có thật sự gây đau đầu không?
Không có bằng chứng cho thấy xà gây đau đầu. Một số người thấy nặng nề vì trần không đều, bóng đổ và cảm giác bị ép phía trên. Nếu thường xuyên đau đầu khi làm việc, nên kiểm tra ánh sáng, tư thế, màn hình và hỏi ý kiến bác sĩ.
Dầm cao trên ba mét thì có tính là áp đỉnh không?
Nhiều người làm nghề cho rằng dầm càng cao càng ít ảnh hưởng, vì khoảng không phía trên đầu vẫn đủ rộng. Với trần cao, phần lớn người ngồi không còn cảm giác bị ép. Đây là quan niệm, mức độ tuỳ cảm nhận mỗi người.
Điều hoà thổi thẳng vào người có hại không?
Gió lạnh thổi thẳng lâu có thể làm khô mắt, khô họng và mỏi vai gáy ở nhiều người. Nên chỉnh hướng gió đi ngang theo trần, dùng tấm hướng gió và tránh ngồi trong luồng gió trực tiếp. Có triệu chứng kéo dài thì nên đi khám.
Có nên đặt kệ treo tường phía trên bàn làm việc không?
Được, nếu kệ gắn chắc vào tường đặc, chỉ để đồ nhẹ như sách mỏng, hộp giấy. Không nên đặt vật nặng, cứng, dễ vỡ trên kệ ngay trên đầu. Theo quan niệm, kệ càng nhẹ và gọn thì càng ít bị coi là đè.
Đèn chùm phía trên bàn làm việc có nên giữ không?
Đèn chùm thường không phải đèn làm việc tốt vì bóng lộ dễ gây chói. Nếu giữ để trang trí, nên treo đủ cao, lệch khỏi đầu người ngồi và bổ sung đèn bàn cho mặt làm việc.
Làm trần thạch cao để che dầm văn phòng thuê có được không?
Tuỳ hợp đồng thuê và quy định của toà nhà. Cần hỏi chủ nhà, ban quản lý trước, và đảm bảo trần mới không che đầu phun chữa cháy, đầu báo khói. Khi trả mặt bằng có thể phải tháo dỡ, nên tính trước chi phí này.