Theo quan niệm phong thủy phổ biến, cây trước cổng nên đứng hai bên lối vào, không đứng chắn giữa lối; tán không trùm kín cổng; gốc cách trụ cổng đủ xa để rễ không đội nền. Lý do được nói theo hai lớp: lớp quan niệm coi cổng là "miệng" đón khí của ngôi nhà, cần thông thoáng; lớp thực tế là lối đi cần rộng, sáng, xe ra vào được và không có cành gãy rơi xuống đầu người.
Bài này đi qua ba kiểu đặt cây hay gặp ở cổng nhà Việt: một cây đứng giữa hoặc ngay trước lối, đôi cây hai bên trụ, và giàn hoa leo phủ lên cổng. Mỗi kiểu có phần quan niệm, phần lý do thực tế và cách làm cho gọn. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người; phần an toàn và kỹ thuật thì nên làm dù tin hay không.
Vì sao phong thủy để ý cây trước cổng
Trong cách đọc nhà của phong thủy hình thế, cổng ngõ là chỗ nhà tiếp xúc với đường đi, người xưa gọi là chỗ "nạp khí". Hiểu theo nghĩa đời thường, đây là nơi gió, ánh sáng, người và xe đi vào. Một thứ gì đứng chắn ở đó, dù là cây, cột điện hay đống vật liệu, đều làm lối vào bị nghẽn. Cây được nhắc nhiều nhất vì cây lớn dần theo năm: lúc trồng chỉ là một que nhỏ, mười năm sau đã thành một khối tán che kín cổng.
Có một cách nói chiết tự hay được truyền tai: chữ Hán "môn" là cửa, đặt chữ "mộc" là cây vào giữa thành chữ "nhàn", nghĩa là rảnh rỗi. Từ đó có người suy ra cây đứng giữa cửa thì việc làm ăn đình trệ. Đây là lối chơi chữ của dân gian, không có cơ chế nào giải thích được, nên chỉ nên xem như một câu nhắc nhớ cho dễ thuộc. Phần đáng giữ lại là ý thực tế bên dưới: cây chắn giữa lối thì người qua lại phải đi vòng, xe phải lách, tầm nhìn từ trong ra đường bị che.
Ngược lại, cây đứng hai bên cổng được nhiều nơi coi là đẹp, giống như hai người đứng đón khách. Cặp cau trước ngõ ở nhà quê Bắc Bộ, đôi cây tùng hay cây vạn tuế ở cổng nhà thờ họ là hình ảnh quen. Ở đây quan niệm và thực tế gặp nhau: cây đối xứng làm lối vào rõ ràng, có bóng mát mà không cản lối.
Ba kiểu đặt cây ở cổng: quan niệm và lý do thực tế
Bảng dưới gom ba kiểu hay gặp. Cột "quan niệm" ghi điều người theo phong thủy hay nói; cột "lý do thực tế" ghi điều đo đếm được; cột cuối là cách làm gọn.
| Kiểu đặt cây | Quan niệm hay nghe | Lý do thực tế | Cách làm gọn |
|---|---|---|---|
| Một cây đứng giữa hoặc ngay trước lối vào | Chắn khí vào nhà, chiết tự thành chữ "nhàn" | Cản người và xe, che tầm nhìn khi ra đường, rễ đội nền lối đi | Dời cây sang một bên, hoặc nắn lại lối đi vòng qua bồn cây có chủ đích |
| Đôi cây hai bên trụ cổng | Như hai người đón khách, cân đối hai bên trái phải | Lối giữa thoáng, bóng mát hai bên, dễ chăm | Chọn cây tán gọn, gốc cách trụ đủ xa, hai cây cùng loài cùng cỡ |
| Giàn hoa leo phủ lên cổng | Cổng có "mái hoa" thì mềm mại; phủ quá dày bị coi là che tối cửa ngõ | Giàn nặng khi ướt mưa, gió bão dễ giật đổ, lá rụng bít rãnh | Giàn tách khỏi cánh cổng, cắt tỉa trước mùa mưa bão, để chừa ánh sáng |
| Hàng cây chạy dọc tường rào hai phía cổng | Như cánh tay ôm lối vào, được nhiều người ưa | Chắn bụi, giảm nắng tường rào, che tầm nhìn nếu quá rậm | Giữ cây thấp hơn tầm mắt ở đoạn gần cổng để người lái xe nhìn ra đường |
Điểm chung của cả bốn dòng: lối vào cần mở, sáng và an toàn. Khi một cách bày cây vừa hợp quan niệm vừa giữ được ba điều đó thì gần như không có gì phải lo; khi hai bên vênh nhau, nên ưu tiên phần an toàn trước.
Cây đứng chắn giữa lối vào: xử lý thế nào
Xem cây lớn tới đâu trước khi quyết. Một cây cau thân mảnh đứng lệch mép lối đi khác hẳn một cây xoài tán rộng đứng chình ình giữa sân trước cổng. Đo chiều rộng lối còn lại sau khi trừ gốc và bồn cây; nếu lối còn hẹp hơn chiều ngang một chiếc xe máy dắt bộ cộng thêm một người đi bên cạnh thì đó là vướng thật, không chỉ là chuyện quan niệm.
Ưu tiên dời lối đi hơn là chặt cây. Với cây đã lâu năm, có giá trị bóng mát hoặc kỷ niệm gia đình, nhiều nhà chọn nắn lối đi vòng qua cây, xây bồn tròn quanh gốc và lát lối hơi cong. Cách này giữ được cây, lại làm lối vào có chủ đích, nhìn như một tiểu cảnh chứ không phải một vật cản.
Chỉ dời cây khi còn nhỏ hoặc đang gây hại. Cây non vài năm tuổi có thể bứng sang vị trí mới vào mùa mưa với bầu đất đủ lớn. Cây lớn đã đội nứt nền, nghiêng về phía đường hay có cành khô treo trên lối đi thì nên mời người có nghề đánh giá; việc hạ cây lớn cần dây kéo, hướng đổ và người canh, không làm một mình.
Đừng vá bằng vật phẩm. Có lời khuyên treo gương, đặt tượng để "hoá giải" cây chắn cổng. Những món đó không làm lối đi rộng thêm. Nếu muốn bày vật trang trí cho vui mắt thì cứ bày, nhưng việc chính vẫn là sửa lối đi cho thoáng.
Chọn cây cho hai bên cổng: tiêu chí và vài loại hay dùng
Cây hai bên cổng cần mấy tiêu chí: tán gọn hoặc tỉa được, rễ ăn sâu hơn là lan ngang, ít rụng lá lớn, không có nhựa độc hay gai ở tầm tay trẻ nhỏ. Bảng sau ghi vài loại quen ở Việt Nam, kèm điều cần biết.
| Cây | Ưu điểm ở cổng | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Cau ta, cau vua | Thân thẳng, tán ở trên cao, dưới gốc thoáng | Tàu lá già rụng nặng, cần gỡ định kỳ; cau vua lớn rất cao |
| Tùng (tùng la hán, tùng tháp) | Dáng gọn, xanh quanh năm, tỉa tạo hình được | Lớn chậm, cần nắng; tỉa đều để không vươn sang lối |
| Ngâu, nguyệt quế | Bụi thấp, có hương nhẹ, hợp cổng nhỏ | Tán thấp dễ che tầm nhìn nếu để rậm |
| Hoa giấy trồng trụ | Hoa nhiều màu, chịu nắng | Có gai, cần buộc gọn, không để vươn vào lối đi |
| Vạn tuế | Dáng cổ, gọn, ít phải chăm | Hạt và các bộ phận có độc tính, tránh nơi trẻ nhỏ chơi |
Không có cây nào "hợp cổng" cho mọi nhà. Cổng hướng Tây nắng gắt cần cây chịu nắng; cổng trong ngõ hẹp cần cây thân mảnh; nhà có trẻ nhỏ nên tránh cây gai, cây độc ở tầm với. Chọn cây theo chỗ trồng trước, theo quan niệm sau.
Khoảng cách gốc cây đến trụ cổng và lối đi
Không có con số chuẩn cho mọi loài, nhưng có thể tự tính theo các bước dưới. Con số trong ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ.
- Tra kích thước trưởng thành của loài định trồng: chiều cao, độ rộng tán. Hỏi người bán cây hoặc người làm vườn có nghề, đừng nhìn cây trong bầu mà đoán.
- Lấy nửa độ rộng tán trưởng thành làm khoảng tối thiểu từ gốc đến mép lối đi, để tán không trùm xuống đầu người. Ví dụ giả định: tán rộng 3 m thì gốc cách mép lối ít nhất 1,5 m.
- Với cây có rễ lan mạnh (si, đa, bàng, một số loại sung), cộng thêm khoảng cách đến móng trụ cổng và tường rào, hoặc làm tấm chắn rễ trong bồn khi trồng.
- Kiểm đường ống, đường cáp ngầm, hố ga trước cổng. Rễ cây tìm tới chỗ ẩm, đường ống nước thải là chỗ rễ hay chui vào.
- Đứng ở vị trí người lái xe khi lùi hoặc chạy ra khỏi cổng, nhìn sang hai bên đường. Đoạn tán cây trong tầm mắt đó phải giữ thoáng.
- Ghi lại lịch tỉa: cuối mùa khô tỉa cành vươn ra lối, trước mùa mưa bão tỉa cành khô và cành nặng một phía.
Làm đủ sáu bước này thì phần lớn những điều phong thủy dặn về cây ở cổng đã được đáp ứng một cách tự nhiên: cổng thoáng, có bóng mát hai bên, không cành chắn, không rễ đội nền.
Giàn hoa che cổng và cây leo trên trụ
Giàn hoa giấy, giàn tigon hay giàn sử quân tử vắt ngang cổng là hình ảnh đẹp của nhiều ngõ nhà Việt. Theo quan niệm, cổng có chút hoa lá thì mềm, nhưng nếu giàn phủ kín, tối om, lối vào như đường hầm thì bị coi là "che miệng" ngôi nhà. Lý do thực tế đứng sau rất rõ: giàn dày giữ ẩm, rêu mọc ở nền, côn trùng và rắn có chỗ trú, ban đêm khó nhìn người đứng ở cổng.
Giàn cần được tính như một kết cấu nhỏ. Dây leo ướt mưa nặng hơn nhiều lúc khô, gió bão giật mạnh ở chỗ thoáng như cổng. Khung giàn nên chôn chân riêng hoặc bắt vào trụ cổng chắc chắn, không bắt vào cánh cổng di động. Cành leo phải tách khỏi bản lề, ray trượt và hộp điều khiển của cổng tự động, nếu không vài mùa là kẹt cổng.
Cách giữ cân bằng hay được dùng: để hoa phủ phần trên giàn, chừa khoảng sáng ở tầm đầu người; tỉa mạnh một lần trước mùa mưa bão; lắp một bóng đèn nhỏ ở cổng để buổi tối nhìn rõ người ra vào. Như vậy cổng vẫn có hoa mà không bị tối.
Những điều không cần quá lo
Trên mạng có nhiều lời dặn chi li: cây bên trái cổng phải cao hơn cây bên phải, số cây phải lẻ hay chẵn, cây phải hợp tuổi chủ nhà mới được trồng ở cổng. Những lời này đến từ các cách diễn giải khác nhau, mỗi người nói một kiểu, và không có căn cứ đo đếm. Nếu gia đình thích theo thì không hại gì, miễn cây vẫn hợp chỗ trồng. Còn nếu không theo, cũng không có lý do gì để lo lắng.
Điều đáng lo hơn là những việc ít ai nói: cây trồng sát trụ cổng làm nứt chân trụ sau vài năm, cây cao dưới đường dây điện phải cắt ngọn liên tục, cây có quả to rơi trúng người hoặc xe đỗ dưới gốc, cành khô treo lơ lửng chờ cơn gió đầu mùa. Với một cây ở cổng, mỗi năm nhìn kỹ một lần những điều này đáng giá hơn mọi cách tính hướng.
Nếu muốn tham khảo thêm về cổng, tường rào, bậc tam cấp theo phong thủy, có thể đọc các bài trong danh mục cửa chính, cổng ngõ của trang. Phần cây ở đây chỉ bàn chuyện cây; mọi thay đổi về kết cấu cổng vẫn phải theo quy chuẩn xây dựng và giấy phép của địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Cây đứng chắn trước cổng nhà có phải chặt ngay không?
Không cần vội. Hãy xem cây có thật sự cản lối đi, che tầm nhìn ra đường hay đội nền không. Nếu cây lâu năm và có giá trị, nhiều nhà chọn nắn lối đi vòng qua cây. Chỉ khi cây gây nguy hiểm hoặc hư hại thật mới tính chuyện dời hay hạ.
Trồng một cây hay hai cây ở cổng thì đẹp hơn theo phong thủy?
Quan niệm phổ biến ưa hai cây đối xứng hai bên vì cân đối và để lối giữa thoáng. Một cây đặt lệch hẳn một bên vẫn ổn nếu không chắn lối. Đây là quan niệm thẩm mỹ, mức tin tuỳ mỗi người.
Cây cau trước cổng có tốt không?
Cau được ưa ở cổng nhà quê vì thân thẳng, tán ở trên cao, dưới gốc thoáng nên không cản lối. Điều cần để ý là tàu lá già và buồng quả rụng khá nặng, nên gỡ định kỳ và đừng đỗ xe hay ngồi lâu ngay dưới gốc.
Giàn hoa giấy trên cổng có bị coi là xấu không?
Một giàn hoa vừa phải thường được coi là làm cổng mềm mại. Điều người ta kiêng là giàn phủ kín làm lối vào tối và ẩm. Giữ khoảng sáng ở tầm đầu người, tỉa trước mùa bão và tách giàn khỏi cánh cổng là đủ.
Nhà phố sát vỉa hè có trồng được cây ở cổng không?
Thường chỉ đặt được chậu cây lớn hoặc bồn hẹp sát mặt tiền. Phần vỉa hè do địa phương quản lý, không tự ý đào trồng hay xây bồn. Chọn cây thân mảnh, chậu có bánh xe để dời khi cần, và đừng chiếm lối đi chung.
Có cần chọn cây ở cổng theo tuổi của chủ nhà không?
Một số người chọn cây theo mệnh để yên tâm, nhưng đó là lớp quan niệm thêm vào. Với cây ở cổng, điều quyết định cây có sống khoẻ và lối đi có an toàn là nắng, gió, đất và khoảng cách. Chọn theo chỗ trồng trước, nếu còn lựa được mới tính tới sở thích khác.