Theo phong thủy hình thế, phía sau nhà nên cao và kín hơn phía trước, như người ngồi có ghế tựa lưng; ở nơi không có đồi núi hay nhà cao phía sau, một hàng cây cao thường được dùng làm "chỗ tựa" đó. Lý do thực tế đi kèm khá rõ: hàng cây phía sau chắn gió lạnh, chắn bụi, che tầm nhìn từ phía sau vào nhà và tạo bóng mát cho sân sau.
Nhưng cây sau nhà cũng là chỗ dễ trồng sai nhất, vì ít ai nhìn thấy hằng ngày: trồng sát tường hậu, để tán đè lên mái, rễ đi vào bể nước ngầm. Bài này nói về quan niệm thế tựa, cách chọn cây chắn gió theo vùng khí hậu, và cách tính khoảng cách để hàng cây che chở chứ không gây hại. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Quan niệm "có chỗ tựa" phía sau nhà
Phong thủy hình thế mô tả thế đất lý tưởng bằng bốn phương: trước có minh đường thoáng đãng, sau có Huyền vũ cao làm chỗ tựa, hai bên có Thanh long, Bạch hổ ôm lấy. Ở các khu đồi núi, Huyền vũ là quả đồi phía sau. Ở đồng bằng và nông thôn Việt Nam, đất phẳng, người ta dùng chính cây cối để tạo cái thế ấy: bụi tre, hàng mít, hàng cau, vườn cây ăn quả dày phía sau nhà.
Nhìn từ đời sống, quan niệm này trùng với nhu cầu rất thực. Nhà ở Bắc Bộ hay quay về hướng Nam để đón gió mát mùa hè, nên phía sau là phía Bắc, đúng chiều gió mùa Đông Bắc lạnh và khô. Một hàng cây phía sau nhà làm chậm gió, giữ cho sân và nhà ấm hơn trong những đợt rét. Hàng cây cũng làm tấm màn che, vì phía sau thường là chỗ bếp, chỗ tắm, chỗ phơi, cần kín đáo.
Phần quan niệm thêm vào là ý "có chỗ tựa thì vững, không có thì chông chênh". Với người tin, đó là một cảm giác yên tâm. Với người không tin, hàng cây vẫn có giá trị khí hậu và riêng tư. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng phần chắn gió thì đo được bằng cảm giác của chính bạn trong một ngày rét.
Chọn cây chắn gió phía sau theo vùng
Cây phía sau nhà nên chọn theo khí hậu nơi ở hơn là theo một danh sách chung. Bảng sau là gợi ý khởi đầu; trước khi trồng, hỏi người làm vườn địa phương về loài sống khoẻ ở đất nhà mình.
| Vùng | Gió và thời tiết cần chắn | Cây hay được dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng, trung du Bắc Bộ | Gió mùa Đông Bắc lạnh, khô | Tre, mít, nhãn, vải, cau | Tre lan rễ mạnh, cần khoảng cách hoặc rãnh chắn |
| Duyên hải miền Trung | Gió Lào khô nóng mùa hè, bão mùa thu | Phi lao, dừa, keo ở đất cát; mít, xoài ở đất thịt | Ưu tiên cây rễ sâu, tỉa thưa tán trước bão |
| Tây Nguyên | Gió mạnh mùa khô, nắng gắt | Muồng, bơ, mít, cây che bóng của vườn cà phê | Đất dốc thì kết hợp cây giữ đất |
| Nam Bộ | Nắng gắt, mưa giông, ít gió lạnh | Dừa, xoài, mãng cầu, chuối ở góc xa | Chú ý thoát nước, tránh cây ưa úng sát nhà |
Điểm chung: cây chắn gió nên là hàng cây có độ thoáng vừa phải chứ không phải một bức tường kín. Hàng cây thưa một chút làm gió chậm lại và dịu đi; bức chắn quá kín lại tạo xoáy gió ở phía sau nó.
Tính khoảng cách từ hàng cây đến tường hậu
Lỗi phổ biến nhất của cây sau nhà là trồng sát tường cho tiện. Có thể tự tính theo các bước sau; các con số trong ví dụ là ví dụ giả định.
- Xác định loài và chiều cao trưởng thành. Mít có thể cao trên chục mét khi để tự nhiên, cau mảnh nhưng cao, tre mọc bụi rộng ra theo năm.
- Lấy mốc tối thiểu là nửa độ rộng tán trưởng thành cộng thêm một khoảng hở để gió lùa qua giữa tán và tường. Ví dụ giả định: tán rộng 6 m thì gốc cách tường ít nhất 3 m, cộng thêm 1 m cho thoáng.
- Nếu cây cao hơn mái nhà, cân nhắc khoảng cách lớn hơn để cành gãy khi bão rơi xuống đất chứ không xuống mái.
- Với tre, trúc và cây rễ lan mạnh, đào rãnh hoặc chôn tấm chắn rễ giữa hàng cây và nhà, hoặc trồng ở mép đất xa nhất.
- Đánh dấu bể nước ngầm, bể phốt, đường ống thoát nước phía sau nhà trên một sơ đồ đơn giản; không trồng cây lớn ngay trên hoặc sát những chỗ này.
- Chừa một lối đi ít nhất đủ cho một người cầm thang giữa hàng cây và tường hậu, để sau này còn sửa tường, thông máng nước.
Nếu đất hẹp không đủ khoảng cách, chọn cây nhỏ hơn hoặc dùng giàn leo thấp thay cho cây cao. Một hàng cây nhỏ đứng đúng chỗ tốt hơn một cây lớn đứng sai chỗ.
Cây sau nhà và chuyện ẩm, tối, côn trùng
Phía sau nhà vốn là chỗ ít nắng nhất, nhất là với nhà ống, nhà phố có tường hậu sát lô bên cạnh. Thêm một tán cây dày che nốt phần trời còn lại thì tường hậu gần như không bao giờ khô, rêu mọc, vữa bong, nấm mốc lan vào phòng. Người theo phong thủy gọi đó là "âm khí nặng"; người làm xây dựng gọi đó là tường không được thông gió và chiếu nắng.
Lá rụng là chuyện thứ hai. Cây sau nhà lá rụng xuống mái, xuống máng nước, xuống rãnh thoát nước, cả năm không ai để ý cho tới khi mưa lớn nước tràn vào nhà. Nếu trồng cây rụng lá nhiều phía sau, nên lắp lưới chắn lá ở máng và đặt lịch dọn trước mùa mưa.
Chuyện thứ ba là côn trùng và rắn. Vườn sau rậm rạp, đọng nước ở bẹ chuối, gốc tre là chỗ muỗi sinh sản, rắn trú ẩn. Giữ một dải đất trống, lát gạch hoặc rải sỏi sát tường nhà, rộng chừng một sải tay, là cách đơn giản để tách vườn và nhà. Dải này cũng giúp nhận ra mối đang leo lên tường.
Nếu nhà đã có sẵn cây lớn sát tường hậu, chưa cần vội hạ. Trước hết tỉa thưa tán để nắng và gió lọt xuống tường, gỡ cành chạm mái, khơi rãnh thoát nước dưới gốc. Theo dõi một mùa mưa xem tường còn thấm, còn mốc không. Nhiều trường hợp chỉ cần tỉa và thoát nước tốt là tường khô lại, cây vẫn giữ được vai trò che chắn.
Nhà phố, nhà ống: thế tựa khi không có đất phía sau
Nhà phố thường không có vườn sau. Tường hậu sát tường nhà bên kia, hoặc chỉ có một khoảng lùi hẹp để thông gió. Trồng cây lớn ở đó gần như không thể. Thế tựa của nhà phố thường đến từ toà nhà, khối nhà phía sau, nên phần cây cối ở đây chỉ là bổ trợ.
Khoảng lùi phía sau là chỗ thông gió, không phải chỗ trồng rừng. Nếu có khoảng lùi hai ba mét, có thể trồng vài cây thân mảnh như cau, trúc cảnh trong bồn có đáy chống rễ, hoặc giàn leo nhẹ trên tường rào. Mục tiêu là che chắn tầm nhìn từ nhà sau và làm dịu nắng, không phải làm tối khoảng thông gió.
Sân thượng có thể làm chỗ tựa. Một số nhà phố đặt bồn cây phía sau sân thượng để tạo cảm giác có chỗ tựa nhìn từ phía trước. Cách này cần tính tải trọng và chống thấm; danh mục ban công, sân thượng của trang có bài riêng về chuyện làm vườn trên mái.
Đừng thay thế bằng vật phẩm. Có lời khuyên treo tranh núi, đặt đá phía sau để "tạo chỗ tựa". Đó là lựa chọn trang trí, không làm thay đổi gió, nắng hay sự riêng tư. Nếu thích thì bày, nhưng không nên coi là lời giải.
Cây ăn quả ở vườn sau: lợi và điều cần tính
Ở nông thôn, vườn sau nhà thường là vườn cây ăn quả: mít, nhãn, vải, bưởi, ổi, khế. Người xưa coi vườn sau sai quả là hình ảnh của một gia đình sung túc, nên có quan niệm "sau nhà nên có cây ăn quả". Quan niệm này dễ hiểu: vườn cây ăn quả vừa làm chỗ tựa, vừa cho bóng mát, vừa là nguồn thức ăn, nguồn thu của nhà nông.
Phần cần tính là cây ăn quả lớn có quả nặng. Quả mít chín rụng từ trên cao xuống đủ làm vỡ ngói, móp mái tôn, nguy hiểm cho người đi bên dưới. Cây xoài, cây nhãn già tán rất rộng, đến mùa quả thu hút dơi, chim, ong, kiến. Nếu trồng sát nhà, mùa quả cũng là mùa phiền toái: quả rụng thối ở rãnh nước, côn trùng bò vào nhà.
Cách dung hoà thường thấy là chia vườn sau thành hai lớp. Lớp sát nhà là cây thấp, tán nhỏ hoặc rau, cây gia vị; lớp xa hơn là cây ăn quả lớn và tre, cây chắn gió. Như vậy vẫn có thế tựa cao ở phía sau cùng, mà khoảng gần nhà thoáng, sáng, dễ đi lại. Mùa quả nhớ thu hoạch đúng lúc, nhặt quả rụng, không để quả thối quanh nhà.
Giữ vườn sau gọn qua năm tháng
Cây phía sau dễ bị bỏ quên vì không ai nhìn thấy từ cổng. Một lịch chăm đơn giản giúp hàng cây giữ được vai trò che chở: đầu mùa khô kiểm rễ có trồi lên sát tường không; trước mùa mưa bão tỉa cành vươn qua mái, cành khô và cành nặng lệch một phía; sau mỗi trận bão lớn đi một vòng nhìn thân, gốc có nứt, nghiêng không.
Nếu một cây phía sau đã quá lớn so với nhà, đừng tỉa trụi ngọn theo kiểu cắt đầu, vì cây sẽ mọc chồi yếu, dễ gãy hơn. Tỉa thưa tán, hạ dần độ cao trong vài mùa, hoặc mời người có nghề đánh giá trước khi quyết định hạ cây.
Một hàng cây sau nhà chăm đúng cách sẽ làm đúng điều người xưa mong: nhà có chỗ tựa, mùa đông bớt lạnh, phía sau kín đáo. Còn những lời dặn kiểu "cây sau nhà phải lẻ cây" hay "phải là cây ăn quả mới giữ được lộc" là quan niệm thêm vào, theo hay không tuỳ gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Sau nhà nên trồng cây gì theo phong thủy?
Quan niệm chung ưa cây cao, xanh quanh năm làm chỗ tựa. Thực tế nên chọn theo khí hậu: Bắc Bộ hay dùng tre, mít, nhãn để chắn gió mùa đông; miền Trung chọn cây rễ sâu chịu bão; Nam Bộ ưu tiên cây chịu nắng và thoát nước tốt.
Trồng cây cao sát tường sau nhà có sao không?
Có thể gây hại thật: tường ẩm mốc, rễ làm nứt nền, lá bít máng nước, cành gãy rơi xuống mái. Nên trồng cách tường ít nhất nửa độ rộng tán trưởng thành cộng thêm một khoảng hở, và chừa lối đi để sửa tường.
Câu "trước cau sau chuối" có đúng với cây sau nhà không?
Câu này phản ánh kinh nghiệm cũ: cau trước nhà thân cao không che cửa, chuối sau nhà che chắn và dễ trồng. Ý chung vẫn hợp: phía sau có thể rậm hơn phía trước. Nhưng chuối giữ ẩm, nên trồng cách tường và thoát nước tốt.
Nhà phố không có đất phía sau thì tạo thế tựa thế nào?
Thế tựa của nhà phố chủ yếu đến từ khối nhà phía sau. Nếu có khoảng lùi, có thể dùng bồn cây thân mảnh hoặc giàn leo nhẹ. Không nên trồng cây lớn làm tối khoảng thông gió duy nhất của nhà.
Hàng cây chắn gió nên trồng dày hay thưa?
Hơi thưa thường tốt hơn. Hàng cây có độ thoáng vừa phải làm gió chậm và dịu đi; bức chắn quá kín dễ tạo xoáy gió phía sau, lại làm vườn ẩm và tối. Trồng so le hai hàng là cách nhiều nhà nông thôn vẫn làm.
Cây sau nhà mọc quá lớn thì xử lý sao?
Không nên cắt trụi ngọn vì chồi mới mọc yếu và dễ gãy. Tỉa thưa tán, hạ dần độ cao trong vài mùa. Cây quá lớn, nghiêng về phía nhà hoặc có dấu hiệu mục thân thì nên mời người có nghề đánh giá trước khi hạ.