Những cây dân gian hay kiêng trồng sát nhà, nhất là phía trước, thường rơi vào bốn nhóm: cây cổ thụ rễ lan mạnh (đa, si, đề), cây gắn với đình chùa và nghĩa trang, cây có tên đồng âm với điều buồn, và cây có gai hoặc có độc. Phần lớn những lời kiêng này có một lý do thực tế đứng sau: rễ phá móng, cành giòn dễ gãy, nhựa độc với trẻ nhỏ, hoặc cây quá lớn so với khoảng sân của một ngôi nhà ở.
Bài này tách từng loại ra hai lớp: quan niệm truyền miệng và lý do có thể kiểm chứng. Bài chỉ bàn cây ngoài trời, quanh nhà và trong vườn; cây trong nhà có danh mục riêng. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người. Mục đích là giúp bạn quyết định trồng hay không trồng dựa trên hiểu biết, chứ không phải nỗi sợ.
Vì sao người xưa kiêng một số cây quanh nhà
Nhà Việt xưa phần lớn là nhà đất thấp, móng nông, tường gạch hoặc vách đất, mái ngói hoặc mái lá. Một cây cổ thụ đứng sát nhà như thế là mối lo có thật: rễ chui vào móng, cành gãy đè mái, lá rụng bít máng nước, bóng rợp quanh năm làm tường ẩm mốc. Người ta không có từ "kết cấu" hay "độ ẩm" để giải thích, nên gói lại thành lời kiêng: cây ấy có thần trú, cây ấy hút khí nhà, cây ấy là cây của chùa.
Lớp thứ hai là liên tưởng văn hoá. Cây gắn với không gian thờ tự hay nghĩa trang được coi là thuộc về nơi ấy, không hợp với nhà ở. Cây có tên đồng âm với điều buồn trong chữ Hán bị tránh vì tâm lý. Lớp này không có cơ chế vật lý nào, nhưng là một phần của văn hoá, hiểu để tôn trọng người lớn trong nhà hơn là để sợ.
Lớp thứ ba là kinh nghiệm an toàn: cây có gai trồng ở lối đi trẻ con chạy, cây có nhựa độc ở chỗ gia súc gặm. Lớp này đáng giữ nhất, vì nó đúng với cả nhà hiện đại. Khi đọc bảng ở mục dưới, bạn sẽ thấy nhiều lời kiêng chỉ cần đổi vị trí là hết lý do, còn một số thì nên tránh hẳn nếu nhà có trẻ nhỏ.
Bảng tra các cây hay bị kiêng quanh nhà
Bảng gom các cây được nhắc nhiều nhất. Cột "quan niệm" là điều hay nghe; cột "lý do thực tế" là điều kiểm được; cột cuối là gợi ý nếu bạn vẫn muốn trồng.
| Cây | Quan niệm hay nghe | Lý do thực tế | Nếu vẫn muốn trồng |
|---|---|---|---|
| Đa, si, đề, sanh | Cây có thần trú, hợp đình chùa hơn nhà ở | Rễ khí sinh và rễ ngầm rất khoẻ, bám tường, nứt móng, tán cực lớn | Trồng xa nhà trong vườn rộng, hoặc làm bonsai trong chậu |
| Gạo | Cây đầu đồng, gắn chuyện ma của làng | Thân cao, gỗ mềm, cành giòn dễ gãy khi bão; bông bay nhiều mùa hoa | Chỉ hợp đất rộng, xa nhà và xa lối đi |
| Chuối trước nhà | Lá rách tơi tả trông buồn, che cửa | Bụi chuối giữ ẩm, đọng nước, muỗi và rắn trú; lá to che sáng | Trồng phía sau hoặc góc vườn, thoát nước tốt |
| Dâu tằm | Chữ Hán "tang" của cây dâu đồng âm với tang tóc | Không có lý do vật lý đáng kể; quả rụng làm bẩn sân | Trồng góc vườn, nhặt quả rụng thường xuyên |
| Trúc đào | Ít lời kiêng riêng, nhưng người làm vườn dặn tránh | Toàn cây có độc tính với người và vật nuôi | Tránh ở nhà có trẻ nhỏ, chó mèo, gia súc |
| Xương rồng, cây gai lớn trước cửa | Gai "đâm" người ra vào, sinh xích mích | Gai làm xước tay chân, nguy hiểm cho trẻ nhỏ | Đặt ngoài tầm với, cách xa lối đi |
| Thông, tùng bách cao | Hay trồng ở nghĩa trang nên ngại | Cây lớn, rễ rộng; một số loài lá kim rụng làm đất chua | Chọn giống lùn, tùng tạo dáng, trồng đủ xa |
Nhìn bảng sẽ thấy: phần lớn lời kiêng sẽ hết lý do khi cây được trồng đúng chỗ và đúng cỡ. Riêng nhóm cây có độc và cây có gai lớn, lời khuyên thực tế mạnh hơn lời kiêng: nhà có trẻ nhỏ thì nên tránh hẳn ở khu sinh hoạt.
Nhóm cây cổ thụ: đa, si, đề, gạo
Đây là nhóm bị kiêng nhiều nhất và cũng có lý do thực tế rõ nhất. Các cây họ Sung như đa, si, đề có rễ cực khoẻ, hạt do chim mang tới có thể mọc ngay trên tường, mái nhà, kẽ cột cổng, rồi rễ len vào khe vữa và làm nứt kết cấu theo năm tháng. Một cây đa trưởng thành có tán phủ cả một khoảng sân đình; trồng nó trước một ngôi nhà ở là đặt nhà dưới bóng một khối cây khổng lồ.
Cây gạo khác ở chỗ thân thẳng, cao, gỗ nhẹ và cành giòn. Mùa hoa đẹp, nhưng mùa bông bay thì bông bám khắp sân, mái. Ở làng quê, cây gạo thường đứng ở đầu đồng, bến nước, giữ vai trò cây mốc chung của làng, nên người ta ít trồng trong vườn riêng.
Vì gắn với đình, chùa, miếu làng, nhóm cây này còn mang lớp quan niệm "cây thiêng không hợp nhà ở". Bạn không cần tin điều đó để thấy lời khuyên hợp lý: với một lô đất ở bình thường, cây có tán và rễ cỡ ấy quá lớn. Nếu thích dáng đa, si, cách hay dùng là trồng bonsai trong chậu, nơi rễ bị giới hạn và chiều cao do người chăm quyết định.
Trường hợp cây đa, si đã mọc sẵn trong khuôn viên trước khi bạn mua đất, đó là một câu chuyện khác, liên quan tới việc giữ hay hạ cây lớn; danh mục chọn đất của trang có bài riêng về lô đất có cây cổ thụ.
Nhóm cây có gai và cây có độc: nên nghe lời kiêng
Trúc đào là ví dụ rõ nhất. Cây hoa đẹp, chịu hạn tốt, hay được trồng dải phân cách, nhưng toàn bộ cây chứa các chất độc tác động lên tim. Nhà có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi hay gặm lá thì không nên trồng ở sân, cổng, hàng rào. Nếu đã có, đeo găng khi tỉa, không đốt cành lá trúc đào vì khói cũng gây hại.
Vạn tuế và một số cây cảnh quen. Vạn tuế được ưa ở cổng và sân vì dáng cổ, nhưng hạt và các bộ phận khác có độc tính, đặc biệt nguy hiểm với chó. Thanh anh, huỳnh anh hoa vàng leo giàn có nhựa gây kích ứng. Không cần bỏ hết, chỉ cần đặt ngoài tầm với và dặn trẻ không hái ăn.
Cây gai lớn ở lối đi. Xương rồng cao, hoa giấy gai dài, chanh, bưởi nhiều gai trồng sát lối đi thì người qua lại dễ bị cào xước, trẻ con chạy nhảy dễ ngã vào. Lời kiêng "gai đâm người ra vào" thực ra là lời nhắc vị trí: cây gai nên ở xa lối đi, sát tường rào phía ngoài, chứ không phải bỏ hẳn.
Khi nghi ngờ một loài lạ. Cây mua ở chợ hoa thường được gọi bằng tên thương mại, một loài có nhiều tên. Trước khi trồng ở khu sinh hoạt, tra tên khoa học và hỏi người làm vườn có nghề xem cây có nhựa độc hay không. Nếu trẻ nhỏ hoặc vật nuôi lỡ ăn phải lá, quả lạ, đưa đến cơ sở y tế hoặc bác sĩ thú y và mang theo mẫu cây.
Nhóm kiêng vì tên gọi và liên tưởng
Có những lời kiêng đến từ tiếng Hán. Trong chữ Hán, cây dâu là "tang", đồng âm với chữ "tang" trong tang tóc, nên một số nơi chịu ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa tránh trồng dâu trước nhà. Ở Việt Nam, cây dâu lại gắn với nghề tằm của nhiều làng ven sông, nhiều nhà vẫn trồng dâu trong vườn mà không ai thấy có gì lạ. Đây là ví dụ cho thấy cùng một cây, mỗi vùng mỗi khác.
Cây thông, tùng, bách được trồng nhiều ở nghĩa trang vì xanh quanh năm và tượng trưng cho sự bền lâu, nên có người ngại trồng ở nhà. Nhưng cũng chính tùng là cây được ưa ở sân nhà, cổng đình, chậu cảnh ngày Tết. Liên tưởng phụ thuộc vào cách trồng: một hàng thông cao vút quanh nhà dễ gợi cảm giác lạnh, một cây tùng la hán tạo dáng trước hiên thì gợi cảm giác trang nghiêm.
Với nhóm này, cách xử lý hợp lý là tôn trọng cảm xúc của người trong nhà. Nếu ông bà không thích, chọn cây khác cũng không mất gì. Nếu cả nhà không bận tâm, cây trồng đúng chỗ, đúng cỡ thì không có lý do vật lý nào để lo. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Khi người lớn trong nhà kiêng còn bạn thì không
Chuyện hay gặp ở các gia đình nhiều thế hệ: con cháu muốn trồng một cây bàng cho mát sân, ông bà bảo cây ấy không hợp trước nhà. Tranh luận đúng sai về quan niệm thường không đi tới đâu, vì hai bên đứng ở hai hệ quy chiếu khác nhau. Cách bàn dễ nghe hơn là đưa câu chuyện về những thứ cả nhà cùng thấy được: cây lớn tới đâu, rễ đi về phía nào, mùa bão có gãy không, lá rụng ai quét.
Nhiều khi lời kiêng của người lớn chứa một kinh nghiệm thật mà họ không diễn đạt bằng ngôn ngữ kỹ thuật. Ông bà từng thấy một cây bàng làm nứt sân, một bụi chuối làm góc nhà ẩm mốc, nên nhớ thành lời kiêng. Hỏi lại "ngày xưa có chuyện gì với cây ấy" thường giúp hiểu ra lý do và tìm được chỗ trồng khác hợp hơn.
Nếu cây chỉ bị kiêng vì tên gọi hay liên tưởng, chọn một cây khác có công dụng tương đương là cách giữ hoà khí mà không mất gì: muốn bóng mát thì có nhiều loài, muốn hoa thì có nhiều loài. Ngôi nhà là chỗ cả nhà cùng sống, sự thoải mái của người già cũng là một phần của nhà ở tốt.
Kiểm nhanh trước khi trồng một cây lớn quanh nhà
Thay vì nhớ danh sách kiêng dài, có thể dùng bảng hỏi ngắn sau cho bất kỳ cây nào định trồng gần nhà. Trả lời "có" ở câu nào thì cân nhắc vị trí hoặc đổi cây.
- Cây trưởng thành có cao hơn mái nhà và đứng trong khoảng cách nhỏ hơn chiều cao của nó tính tới tường nhà không?
- Rễ loài này có tiếng lan mạnh, làm nứt nền, chui vào ống nước không?
- Cành có giòn, dễ gãy khi gió lớn không? Có quả to, nặng rơi xuống lối đi không?
- Cây có gai, có nhựa trắng, có độc tính với người hoặc vật nuôi không?
- Bóng cây có che kín cửa sổ, cửa chính, làm phòng tối và tường ẩm quanh năm không?
- Lá, hoa, bông rụng có bít máng nước, rãnh thoát nước của nhà không?
- Cây có mọc dưới đường dây điện, trên đường ống ngầm không?
Một cây vượt qua được cả bảy câu thì hầu như không có lời kiêng dân gian nào còn đứng vững. Một cây vướng ba bốn câu thì dù không ai kiêng, bạn cũng nên dời nó ra xa nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng cây đa, cây si trong vườn nhà không?
Với lô đất ở thông thường thì không nên trồng xuống đất gần nhà, vì rễ và tán quá lớn, dễ làm nứt tường, móng. Nếu vườn rất rộng có thể trồng xa nhà. Thích dáng cây thì trồng bonsai trong chậu là cách gọn nhất.
Trồng chuối trước nhà có phải là xấu?
Dân gian ngại vì lá chuối rách trông buồn và che cửa. Lý do thực tế là bụi chuối giữ ẩm, đọng nước, làm chỗ trú cho muỗi, rắn. Vì vậy nhiều nơi trồng chuối phía sau hoặc góc vườn. Đây là quan niệm kèm kinh nghiệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Cây trúc đào có nên trồng ở hàng rào không?
Nếu nhà có trẻ nhỏ, chó mèo hoặc gia súc thì không nên, vì toàn cây có độc tính. Nếu đã có sẵn, đeo găng khi cắt tỉa, không đốt cành lá và dặn trẻ không bẻ hoa, lá. Có nhiều cây hàng rào khác đẹp mà an toàn hơn.
Cây dâu tằm trồng trước nhà có kiêng không?
Một số nơi kiêng vì chữ Hán "tang" của cây dâu đồng âm với tang tóc. Ở nhiều làng Việt, dâu là cây quen thuộc của nghề tằm và vẫn được trồng trong vườn. Không có lý do vật lý nào đáng lo ngoài chuyện quả rụng làm bẩn sân.
Cây đã trồng rồi mới biết thuộc loại kiêng thì có phải chặt không?
Không cần vội chặt. Xem cây có gây hại thật không: rễ đội nền, cành vươn qua mái, độc với trẻ nhỏ. Nếu không, có thể giữ và chăm cho gọn. Nếu có, ưu tiên tỉa, chắn rễ, rào lại, sau cùng mới tính chuyện dời hay hạ.
Danh sách cây kiêng mỗi nơi nói một khác, nên tin theo đâu?
Lời kiêng khác nhau theo vùng và theo người truyền lại. Cách chắc nhất là xét lý do thực tế: rễ, tán, cành, gai, độc tính và độ ẩm. Phần nào có lý do kiểm được thì nên theo; phần chỉ là liên tưởng tên gọi thì tuỳ cảm nhận của gia đình.