Dân gian kiêng trồng một cây lớn ngay giữa sân vì lối chiết tự: sân bốn bề có tường bao như chữ "khẩu", đặt chữ "mộc" là cây vào giữa thành chữ "khốn", nghĩa là khốn khó, bị vây hãm. Đây là lối chơi chữ không có cơ chế giải thích. Nhưng phía sau có những lý do thực tế của nếp sống nông thôn: sân là chỗ phơi thóc, làm cỗ, dựng rạp, cần trống và nắng; cây lớn giữa sân che nắng, rễ phá gạch, chiếm chỗ sinh hoạt.
Bài này giải thích quan niệm chữ Khốn, các lý do thực tế, khi nào một cây ở giữa sân vẫn hợp lý, và cách đặt cây lệch, cây góc, bồn cây cho sân vừa xanh vừa thoáng. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Lối chiết tự chữ Khốn và các quan niệm đi kèm
Chữ Hán "khốn" được viết bằng bộ "vi" là một khung vuông bao quanh, bên trong là chữ "mộc" là cây. Người theo lối chiết tự đọc hình chữ như một hình ảnh: cây bị nhốt trong khung bốn bề, không vươn ra được. Áp vào nhà ở, một cái sân có tường hay dãy nhà bao bốn phía, giữa sân trồng một cây, thì hình thế giống chữ "khốn". Từ đó có lời kiêng: giữa sân không trồng cây.
Cũng theo lối này còn có lời kiêng cây đứng giữa cửa thành chữ "nhàn", hay chữ "khốn" khi cây ở giữa khoảng sân bao kín. Các lời kiêng chiết tự này được truyền miệng trong dân gian và trong một số sách phong thủy phổ thông; mỗi nơi nói hơi khác nhau. Chúng dễ nhớ, nên lan rộng, nhưng không có cách nào kiểm chứng một chữ viết ảnh hưởng tới đời sống của người ở trong nhà.
Với lối chiết tự, cách đọc tỉnh táo là xem nó như một câu nhắc nhớ đã được mã hoá. Câu "giữa sân không trồng cây" giúp người ta nhớ một kinh nghiệm thật về cách dùng sân, dù lý do được gán cho chữ viết. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Lý do thực tế của việc để sân trống
Sân trong nếp nhà Việt truyền thống là một không gian làm việc và sinh hoạt, không phải chỗ trang trí. Bảng sau ghi các công năng của sân và vì sao cây lớn giữa sân làm vướng.
| Công năng của sân | Cần gì | Cây lớn giữa sân gây vướng thế nào |
|---|---|---|
| Phơi thóc, phơi nông sản | Nắng cả ngày, mặt sân rộng phẳng | Bóng cây che một phần sân, lá rơi vào thóc |
| Làm cỗ, dựng rạp đám cưới, đám giỗ | Khoảng trống lớn, liền mạch | Gốc cây chia đôi sân, khó dựng rạp, kê bàn |
| Hong khô nhà, thông gió | Sân trống, nắng chiếu, gió lùa qua | Tán dày che nắng, sân và chân tường ẩm |
| Thoát nước mưa | Sân dốc đều ra rãnh | Bồn cây, rễ trồi làm sân gồ ghề, nước đọng |
| Trẻ con chơi, người già đi lại | Mặt sân phẳng, không vật cản | Rễ trồi, gạch vỡ làm vấp ngã |
| Ánh sáng cho các phòng quanh sân | Sân trống làm giếng sáng | Tán cây che, các phòng quanh sân tối hơn |
Đọc bảng sẽ thấy lời kiêng chữ Khốn gắn rất chặt với một nếp sống. Ngày nay nhiều nhà không còn phơi thóc trên sân, nhưng chuyện làm cỗ, đi lại, thoát nước và ánh sáng thì vẫn còn nguyên.
Khi nào cây giữa sân vẫn hợp lý
Sân rất rộng, không bị bao kín. Với khuôn viên biệt thự, nhà vườn có khoảng sân lớn, mở ra vườn ở một hai phía, một cây đặt ở trung tâm có thể là điểm nhấn của bố cục, như cây giữa vòng xoay xe. Lúc này hình ảnh "cây bị nhốt trong khung" không còn, quan niệm chữ Khốn ít người áp dụng.
Cây nhỏ, tán gọn, rễ hiền. Một cây bụi thấp, một khóm trúc trong bồn, một chậu cây cảnh lớn đặt giữa sân không gây vướng như một cây cổ thụ. Nhiều người theo quan niệm vẫn tránh, nhưng về thực tế những cây này ít ảnh hưởng tới công năng sân.
Sân trong chủ yếu để ngắm. Với sân trong nhà phố, sân giữa hai khối nhà dùng để lấy sáng, lấy gió, một bồn cây ở giữa có thể là lựa chọn kiến trúc. Khi đó cần cây ưa bóng bán phần, tán gọn, không che hết ánh sáng xuống các phòng. Danh mục cầu thang, giếng trời của trang có bài riêng về cây trong giếng trời.
Cây đã có sẵn từ trước. Nhiều sân có cây lâu năm do ông bà trồng. Không cần hạ chỉ vì lời kiêng; xem cây có gây vướng thật không, rồi điều chỉnh cách dùng sân quanh nó.
Đặt cây trong sân cho vừa xanh vừa thoáng
Các bước sau giúp bố trí cây cho một khoảng sân nhà ở thông thường. Con số là ví dụ giả định.
- Vẽ sơ đồ sân, đánh dấu các lối đi chính: từ cổng vào nhà, từ nhà ra bếp, ra chỗ để xe, ra vườn sau.
- Đánh dấu vùng cần giữ trống: khoảng trước cửa chính, khoảng dùng làm cỗ hay để xe, lối thoát nước.
- Đặt cây ở góc sân hoặc dọc mép sân, sát tường rào hơn là sát tường nhà, chừa khoảng cách để tán không đè lên mái.
- Nếu muốn bóng mát cho chỗ ngồi, đặt cây ở góc phía Tây hoặc Tây Nam của sân để che nắng chiều cho khoảng sân còn lại.
- Làm bồn cây đủ rộng, cao hơn mặt sân một chút có gờ chắn, để rễ có đất và nước mưa không cuốn đất ra sân. Ví dụ giả định: bồn cho cây tán vừa rộng chừng một mét rưỡi mỗi cạnh.
- Dùng chậu lớn có bánh xe cho những cây muốn đặt gần giữa sân, để dời đi khi cần làm cỗ, dựng rạp.
Cách đặt này giữ được tinh thần lời kiêng cũ là sân giữa trống thoáng, mà vẫn có cây xanh, bóng mát và chỗ ngồi.
Rễ cây và mặt sân gạch, sân bê tông
Một cây lớn trồng trong sân lát gạch hay đổ bê tông sẽ gặp hai vấn đề ngược chiều. Với cây, mặt sân kín làm đất dưới gốc thiếu nước, thiếu không khí, rễ phải bò nông dưới lớp lát để tìm chỗ ẩm; cây lớn chậm, dễ suy. Với sân, chính những rễ bò nông ấy đội gạch lên, làm nứt bê tông, tạo những gờ dễ vấp. Đây là chuyện có thể thấy ở rất nhiều sân đình, sân trường có cây lâu năm.
Cách giảm: chọn loài có rễ ăn sâu hơn là lan ngang; làm bồn đủ rộng; lát gạch có khe hoặc gạch thấm nước ở vùng quanh bồn thay vì đổ bê tông kín; tưới sâu và thưa để rễ đi xuống chứ không ở mặt. Với cây sẵn có mà rễ đã trồi, không nên chặt rễ lớn tuỳ tiện vì có thể làm cây chết hoặc mất chỗ bám, dễ đổ. Có thể nâng mặt sân quanh gốc bằng sàn gỗ nhựa hoặc lớp sỏi để che rễ.
Cũng nên tính chuyện nước mưa. Sân có bồn cây ở giữa cần độ dốc thoát nước quanh bồn, nếu không nước đọng sát gốc, gây úng cây và rêu trơn trên sân.
Nếu đang xây mới hoặc làm lại sân, đây là lúc tốt nhất để quyết định chỗ cây. Đặt bồn cây, rãnh thoát nước và vùng lát thấm nước ngay trong bản vẽ sân sẽ đỡ hơn nhiều so với việc trồng cây xong mới đục bê tông làm bồn. Một sơ đồ sân đơn giản, ghi rõ chỗ cây, chỗ để xe, chỗ làm cỗ và hướng nước chảy, giúp cả nhà thống nhất trước khi thợ bắt tay vào làm.
Chọn cây cho góc sân và mép sân
Cây ở góc sân cần chịu được mặt sân nóng hắt nắng, rễ không phá lát nền, tán đủ che một chỗ ngồi. Bảng sau là gợi ý chung; chọn thêm theo vùng khí hậu và kích thước sân.
| Nhóm cây | Ví dụ | Hợp với | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Cây bóng mát tán vừa | Ngọc lan, hoàng lan, lộc vừng, bằng lăng | Góc sân rộng, cần chỗ ngồi râm | Chừa bồn rộng, tỉa tán khỏi đè mái |
| Cây ăn quả tán gọn | Ổi, khế, chanh, quất trồng đất | Sân nhà quê, sân vườn | Quả rụng làm bẩn sân, nhặt thường xuyên |
| Cây thân mảnh | Cau, cau vua, cọ | Mép sân hẹp, dọc tường rào | Tàu lá già rụng nặng, gỡ định kỳ |
| Cây bụi có hoa | Ngâu, nguyệt quế, mẫu đơn ta, dâm bụt | Viền sân, quanh bồn cây lớn | Giữ thấp để không che lối nhìn |
| Cây chậu di động | Tùng, sung cảnh, quất, mai chậu | Sân nhỏ, sân cần dọn trống theo dịp | Chậu có bánh xe, đế hứng nước |
Cây có hương mạnh như ngọc lan, hoàng lan nên đặt xa cửa sổ phòng ngủ nếu trong nhà có người nhạy cảm mùi. Cây có quả to, nặng không nên đặt ở góc sân dùng để đỗ xe hoặc chỗ trẻ con chơi.
Sân nhà hôm nay: giữ nếp cũ hay đổi cách dùng
Nhiều ngôi nhà ở nông thôn hôm nay không còn phơi thóc, sân gạch được thay bằng sân bê tông, một phần sân làm chỗ để ô tô. Nhà phố có sân trước nhỏ làm chỗ để xe máy. Khi công năng của sân thay đổi, cách trồng cây cũng có thể thay đổi theo: sân để xe cần bóng mát ở đúng chỗ đỗ, sân trẻ con chơi cần một cây che nắng ở góc và mặt sân phẳng.
Dù vậy, những dịp lớn của gia đình như cưới hỏi, giỗ chạp, Tết vẫn thường diễn ra trên sân. Giữ một khoảng giữa đủ trống là cách giữ cho ngôi nhà còn chỗ cho những dịp ấy. Lời kiêng chữ Khốn, hiểu theo nghĩa đó, là lời nhắc giữ cho gia đình một khoảng sân chung.
Nếu ông bà trong nhà vẫn kiêng cây giữa sân, đặt cây lệch về góc là cách vừa giữ ý người lớn, vừa có cây xanh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và một khoảng sân trống, sáng, sạch thì ai cũng thấy dễ chịu, từ người già ngồi hóng mát tới trẻ nhỏ chạy chơi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên trồng cây giữa sân?
Dân gian có lối chiết tự: sân bao bốn bề như khung, cây ở giữa thành chữ "khốn". Lý do thực tế là sân cần trống để phơi, làm cỗ, đi lại, thoát nước và lấy sáng; cây lớn giữa sân che nắng, rễ phá gạch. Đây là quan niệm kèm kinh nghiệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Đặt chậu cây giữa sân có bị coi là chữ Khốn không?
Một số người vẫn tránh, nhưng chậu cây nhỏ, di chuyển được ít ảnh hưởng tới công năng sân. Nếu dùng chậu có bánh xe, có thể dời đi khi cần làm cỗ, dựng rạp. Mức theo quan niệm tuỳ gia đình.
Sân nhà có cây lâu năm ở giữa thì có nên chặt không?
Không cần chặt chỉ vì lời kiêng. Xem cây có làm vướng thật không: rễ phá sân, che hết nắng, cản lối đi, cành khô nguy hiểm. Nếu ổn, giữ cây và điều chỉnh cách dùng sân quanh nó; nếu không, ưu tiên tỉa và xử lý rễ trước.
Nên trồng cây ở góc nào của sân?
Thường đặt ở góc hoặc dọc mép sân, sát tường rào hơn là sát nhà. Muốn che nắng chiều cho chỗ ngồi thì đặt ở góc phía Tây hoặc Tây Nam. Giữ khoảng giữa và trước cửa chính trống, thoáng.
Sân biệt thự rộng có trồng cây ở giữa được không?
Với sân rất rộng, mở ra vườn, một cây ở trung tâm có thể là điểm nhấn bố cục, như cây giữa vòng xoay xe, và ít người áp dụng quan niệm chữ Khốn. Cần chọn cây tán gọn, rễ hiền và chừa đường xe, lối đi quanh cây.
Sân lát bê tông trồng cây thế nào cho cây khỏi suy?
Chừa bồn đất đủ rộng quanh gốc, dùng gạch có khe hoặc gạch thấm nước ở vùng gần bồn, làm dốc thoát nước quanh bồn và tưới sâu, thưa để rễ đi xuống. Tránh đổ bê tông sát thân cây.