Vùng đệm nhiệt là cách đặt những phòng ít người ở lâu (cầu thang, kho, nhà vệ sinh, chỗ giặt phơi, gara) về phía nhà bị nắng gắt nhất, để chúng hứng nhiệt thay cho phòng ngủ và phòng sinh hoạt. Ở Việt Nam, phía bị nắng gắt thường là hướng Tây, sau đó là Tây Nam; một bức tường hứng nắng chiều có thể nóng ran tới tối và tiếp tục toả nhiệt vào trong nhà.
Cách xếp này không tốn thêm vật liệu, chỉ cần quyết từ lúc vẽ mặt bằng. Nó cũng gặp một nguyên tắc quen thuộc của Bát trạch là "tọa hung hướng cát": đặt chỗ ô uế, chỗ chứa đồ ở phương xấu, để phương tốt cho phòng chính. Bài này chỉ cách làm, những chỗ hai cách nghĩ trùng nhau và những phòng không nên đẩy ra làm đệm.
Vì sao một dãy phòng phụ lại che nóng được cho cả nhà
Nhiệt từ nắng đi vào nhà chủ yếu qua tường, mái và cửa kính. Một bức tường gạch hứng nắng chiều tích nhiệt suốt mấy tiếng, rồi toả dần vào phòng phía trong cho đến khuya. Đó là lý do nhiều phòng ngủ phía Tây vẫn nóng lúc mười giờ đêm dù trời bên ngoài đã dịu.
Khi đặt một phòng phụ giữa bức tường nóng và phòng chính, nhiệt phải đi qua hai lớp tường và một khoảng không khí. Khoảng không khí đó, nhất là nếu được thông thoáng, mang đi một phần nhiệt trước khi nó tới phòng ngủ. Nói nôm na, phòng phụ đứng ra "chịu nắng" thay. Người ta ở trong cầu thang hay nhà kho rất ít thời gian, nên dù những phòng này nóng hơn một chút, sinh hoạt hằng ngày ít bị ảnh hưởng.
Nguyên lý này có trong nhiều tài liệu thiết kế nhà ở vùng nhiệt đới, và trong nhà truyền thống cũng thấy bóng dáng của nó: chái, hiên, kho thóc, bếp ngoài thường nằm ở rìa nhà, làm lớp bao cho gian chính. Kiến trúc hôm nay chỉ gọi tên rõ hơn và tính toán phía nào cần đệm dựa trên đường đi của mặt trời.
Phòng nào nên làm đệm, phòng nào không
Không phải phòng phụ nào cũng hợp đặt về phía nắng. Bảng dưới gợi ý theo công năng và những điều cần đi kèm:
| Không gian | Hợp làm vùng đệm? | Điều cần đi kèm | Ghi chú theo quan niệm |
|---|---|---|---|
| Cầu thang | Rất hợp | Cửa sổ hoặc ô thoáng trên cao để nhiệt thoát ra | Nhiều trường phái kiêng cầu thang giữa nhà, đưa ra rìa lại được chuộng |
| Nhà vệ sinh | Hợp | Ô thông gió, không để nắng làm bốc mùi đường ống | Bát trạch khuyên đặt ở phương hung, "lấy hung trấn hung" |
| Kho, phòng chứa đồ | Hợp | Không chứa đồ dễ cháy, sơn, gas; có thông gió | Kho ở phương xấu thường được coi là ổn |
| Giặt phơi | Rất hợp phía Tây | Nắng chiều giúp phơi khô nhanh | Một số người kiêng phơi đồ trước cửa chính, phía hông thì ít bàn |
| Gara, chỗ để xe | Hợp nếu ở tầng trệt | Thông gió khói xe, không đặt ngay dưới phòng ngủ trẻ nhỏ | Có người kiêng gara dưới phòng ngủ, lý do thực tế là khói và ồn |
| Bếp | Không nên | Bếp đã nóng sẵn, thêm nắng chiều thành lò | Bếp có nguyên tắc riêng về hướng, không nên dùng làm đệm |
| Phòng thờ | Không nên | Nắng làm nóng gian thờ, bàn thờ phai màu | Gian thờ cần yên tĩnh, trang nghiêm, đặt theo quan niệm của gia đình |
Bảng chỉ là gợi ý chung. Mỗi lô đất có điều kiện riêng: có khi phía Tây đã có nhà hàng xóm cao che sẵn, lúc đó phía cần đệm lại là mái hoặc mặt tiền phía Nam.
Chỗ gặp nhau với nguyên tắc tọa hung hướng cát
Nguyên tắc của Bát trạch. Theo trường phái Bát trạch, mỗi ngôi nhà có bốn phương cát và bốn phương hung tính theo hướng nhà. Lời khuyên quen thuộc là đặt bếp, nhà vệ sinh, kho ở phương hung, còn phòng ngủ, phòng làm việc ở phương cát. Đây là quan niệm của một trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Khi phương hung trùng phía nắng. Nếu phía hứng nắng chiều tình cờ cũng là phương hung theo cách tính của nhà bạn, việc đặt kho, vệ sinh, cầu thang về đó vừa hợp quan niệm vừa hợp khí hậu. Đây là trường hợp dễ nhất, gia đình gần như không phải cân nhắc gì.
Khi phương hung không trùng phía nắng. Lúc này hai cách xếp kéo về hai phía. Thông thường, cách giải hợp lý là vẫn ưu tiên che nắng bằng phòng phụ, rồi xét phần bếp và giường theo quan niệm riêng, vì bếp và giường mới là hai thứ Bát trạch bàn kỹ nhất. Nhà vệ sinh có thể đặt ở phía nắng mà không phạm nguyên tắc nào quá nặng theo phần lớn sách phổ thông.
Đừng ép cả nhà theo lưới tám phương. Nhà ống ngang bốn, năm mét khó chia đủ tám phương rõ ràng. Áp lưới quá máy móc dễ dẫn tới mặt bằng rối, phòng ngủ thiếu cửa sổ. Một mặt bằng thoáng, dễ ở là nền để mọi lớp quan niệm khác đặt lên.
Cách xếp vùng đệm cho một nhà ống từng bước
Nhà ống là loại nhà phổ biến nhất ở đô thị Việt Nam và cũng hay bị nắng hai đầu. Các bước dưới đây áp dụng được khi làm việc với kiến trúc sư hoặc khi tự phác ý tưởng:
- Xác định phía nào bị nắng gắt: dùng la bàn điện thoại đo hướng mặt tiền, rồi đứng ở đó lúc hai đến bốn giờ chiều xem nắng rọi vào đâu. Nhà ống thường bị nắng ở mặt tiền hoặc mặt hậu, ít khi ở hai bên vì có nhà hàng xóm.
- Nếu mặt tiền bị nắng chiều: đặt cầu thang, nhà vệ sinh hoặc lô gia giặt phơi ở sát mặt tiền tầng trên, phòng ngủ lùi vào giữa.
- Nếu mặt hậu bị nắng chiều: đưa nhà vệ sinh, kho, giặt phơi về cuối nhà, giữ giếng trời giữa nhà để phòng ngủ vẫn có ánh sáng.
- Mở ô thoáng phía trên cùng của khối đệm (đỉnh cầu thang, trần nhà vệ sinh) để hơi nóng có lối thoát lên trên.
- Kiểm lại: mỗi phòng ngủ vẫn còn ít nhất một cửa sổ ra giếng trời hoặc khoảng thoáng, không bị vùng đệm bịt kín.
- Kiểm an toàn: cầu thang là lối thoát nạn, không chất đồ, không bịt khung sắt kín ở khu vực đó.
Bước cuối dễ bị quên nhất. Một khối cầu thang đặt ra mặt tiền để chống nóng rồi bị bịt lưới sắt kín cả mặt sẽ thành lối thoát duy nhất mà khó mở khi có cháy. Quy chuẩn phòng cháy luôn đứng trên mọi lời khuyên khác.
Những phòng không nên đẩy ra làm đệm và vì sao
Bếp là phòng đầu tiên cần nói. Nhiều người thấy bếp là phòng phụ nên muốn đưa về phía nắng. Nhưng bếp vốn đã sinh nhiệt khi nấu, thêm nắng chiều đúng giờ nấu cơm tối thì người đứng bếp chịu nóng gấp đôi. Theo quan niệm, bếp có quy tắc riêng về hướng ngọn lửa và vị trí so với chậu rửa, nên tách khỏi bài toán vùng đệm là hợp lý.
Phòng của người già và trẻ nhỏ cũng không nên đặt ngay sau vùng đệm mà không có thông gió, vì hai nhóm này chịu nóng kém hơn người trưởng thành. Vùng đệm chỉ giảm bớt chứ không triệt tiêu nhiệt; phòng ngay sau nó vẫn ấm hơn phòng ở phía mát.
Phòng thờ là chuyện của niềm tin gia đình. Một số nhà đặt gian thờ trên tầng thượng, có khi đúng phía nắng Tây. Nắng làm nóng gian thờ, làm đồ thờ nhanh phai, hương khói khó chịu hơn khi phòng hầm. Nếu gian thờ buộc phải ở phía đó, nên có mái che, trần cách nhiệt và ô thoáng, còn vị trí đặt bàn thờ thì gia đình theo quan niệm của mình.
Sai lầm hay gặp khi làm vùng đệm
Ý tưởng đơn giản nhưng khi thi công vẫn có những chỗ làm hỏng hiệu quả. Một số lỗi thường thấy:
- Bịt kín khối đệm: cầu thang không có ô thoáng nào, nhiệt bị giữ lại và lan sang phòng bên cạnh.
- Dùng kính lớn cho khối đệm vì muốn mặt tiền đẹp, biến cầu thang thành nhà kính hứng nắng.
- Đặt máy nước nóng, dàn nóng điều hoà trong khối đệm kín, cộng thêm nguồn nhiệt.
- Không cách nhiệt tường giữa vùng đệm và phòng ngủ, khiến hai lớp tường dính nhau như một.
- Biến khối đệm thành kho chứa đồ dễ cháy dưới nắng chiều.
- Đặt nhà vệ sinh làm đệm nhưng không có ống thông hơi, nắng làm mùi bốc lên các tầng.
Phần lớn lỗi trên đều sửa được bằng một nguyên tắc: vùng đệm phải thở. Có lỗ gió vào ở dưới, lỗ thoát ở trên, nhiệt sẽ đi lên và ra ngoài thay vì đi ngang vào phòng ngủ.
Phía cần đệm khác nhau giữa ba miền
Ở đồng bằng Bắc Bộ, nắng chiều mùa hè gay gắt nhưng mùa đông lại có gió Đông Bắc lạnh và mưa phùn. Vì vậy nhà ở đây thường cần hai lớp đệm khác nhau: phía Tây để chịu nắng, phía Bắc và Đông Bắc để chắn gió lạnh. Một khối kho, cầu thang đặt về phía Bắc vừa giữ ấm mùa đông vừa không làm mất ánh sáng, vì ánh sáng phía Bắc vốn dịu và đều.
Ở dải ven biển miền Trung, ngoài nắng Tây còn có gió Tây khô nóng thổi qua dãy Trường Sơn vào đầu mùa hè, người dân quen gọi là gió Lào. Khối đệm phía Tây ở đây càng có lý, và các lỗ mở phía Tây nên nhỏ, có thể đóng kín vào những ngày gió nóng. Nhà truyền thống vùng này cũng hay có tường hồi dày, mái thấp phía hứng gió.
Ở Nam Bộ, nắng gần như quanh năm, mặt trời đi cao trên đỉnh đầu nhiều tháng, nên mái là bề mặt hứng nhiệt lớn nhất, sau đó mới tới tường Tây. Vùng đệm lúc này không chỉ là phòng bên cạnh mà còn là tầng trên cùng: một tầng áp mái để kho hoặc sân phơi có mái che sẽ đỡ nhiệt cho các tầng dưới.
Ví dụ giả định: nhà phố mặt hậu hướng Tây ở Đồng Nai
Ví dụ giả định: một căn nhà phố ở Đồng Nai, mặt tiền hướng Đông, mặt hậu hướng Tây giáp một khoảng đất trống nên nắng chiều chiếu thẳng vào tường hậu. Thiết kế ban đầu đặt phòng ngủ chính ở cuối tầng hai để "yên tĩnh, xa đường".
Sau khi xem lại, gia đình đổi: nhà vệ sinh chung và chỗ giặt phơi dời ra sát tường hậu, có ô thoáng trên cao; phòng ngủ chính lùi lên giữa nhà, cửa sổ mở ra giếng trời. Tường giữa khu giặt phơi và phòng ngủ được xây gạch rỗng. Theo cách tính Bát trạch mà gia đình tham khảo, phía Tây của nhà hướng Đông thuộc phương hung, nên việc đặt vệ sinh ở đó cũng hợp ý gia đình.
Kết quả là phòng ngủ chính dịu hơn hẳn vào buổi tối so với một căn cùng dãy làm theo thiết kế cũ. Không cần thêm thiết bị gì, chỉ là đổi chỗ phòng trên giấy trước khi đổ móng.
Câu hỏi thường gặp
Vùng đệm nhiệt có cần phòng riêng không, hay hành lang cũng được?
Hành lang, lô gia, hiên sâu đều làm vùng đệm được, miễn là chúng nằm giữa nguồn nắng và phòng chính và có thông gió. Một hành lang mở có lam che ở mặt Tây nhiều khi còn hiệu quả hơn một nhà kho kín.
Đặt nhà vệ sinh ra mặt tiền có kỵ không?
Một số người kiêng nhà vệ sinh nhìn ra mặt tiền hoặc gần cửa chính vì cho là uế khí đón ngay cửa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu đặt, nên có ô thoáng kín đáo, cửa sổ kính mờ và không để cửa nhà vệ sinh đối thẳng cửa chính.
Nhà đã xây xong, phòng ngủ ở phía Tây rồi thì sao?
Có thể thêm lớp che từ ngoài: lam, cây, mái hiên, rèm cản nhiệt, hoặc làm lớp tường thứ hai cách vài phân. Nếu nhà có nhiều phòng, đổi công năng, dùng phòng phía Tây làm phòng làm việc ban ngày hoặc kho, và chuyển chỗ ngủ sang phía mát hơn.
Vùng đệm có làm nhà tối hơn không?
Nếu khối đệm bịt kín cả mặt tiền thì có. Cách làm tốt là chừa ô cửa, khe sáng trên khối đệm, kết hợp giếng trời ở giữa nhà, để phòng ngủ lấy sáng từ phía khác thay vì từ phía nắng gắt.
Có cần làm vùng đệm ở miền Bắc không, khi mùa đông lạnh?
Vẫn có ích cho mùa hè nắng gắt. Ở miền Bắc, phía Đông Bắc cũng cần chắn gió lạnh mùa đông, nên khối phụ ở phía đó còn giúp giữ ấm. Cách xếp tuỳ hướng gió và nắng thật của từng lô đất.
Cầu thang đặt ở mặt tiền có bị coi là xấu không?
Nhiều sách phổ thông chỉ kiêng cầu thang đối thẳng cửa chính hoặc nằm giữa tâm nhà. Cầu thang nằm ở rìa nhà, không lao thẳng xuống cửa, ít bị bàn. Vẫn là quan niệm, gia đình có thể hỏi thêm người mình tin, phần an toàn thoát nạn thì phải giữ.