Kim la kinh và la bàn chỉ về bắc từ, tức hướng của từ trường Trái Đất tại chỗ bạn đứng; bản đồ, ảnh vệ tinh và mũi tên trên bản vẽ thường dùng bắc thật (bắc địa lý) hoặc bắc lưới của hệ toạ độ. Khoảng chênh giữa bắc từ và bắc thật gọi là độ lệch từ. Ở Việt Nam những năm gần đây con số này nhỏ, cỡ một hai độ trở xuống, nhưng nó thay đổi theo nơi và theo năm.
Với đa số phép đo nhà ở, độ lệch nhỏ như vậy không đổi được kết quả. Nó chỉ thành vấn đề khi số đo nằm sát ranh giới giữa hai sơn, hoặc khi bạn so số đo la kinh với bản vẽ và ứng dụng bản đồ rồi thấy lệch nhau mà không hiểu vì sao. Bài này giải thích ba loại bắc, nguồn gốc của độ lệch và cách xử lý.
Ba loại "bắc" mà người đo hướng sẽ gặp
Cùng một chữ "bắc" nhưng có ba định nghĩa khác nhau, mỗi nguồn dữ liệu dùng một loại.
| Loại bắc | Định nghĩa | Ai dùng |
|---|---|---|
| Bắc từ | Hướng kim nam châm chỉ, theo từ trường tại chỗ | La kinh, la bàn, điện thoại để chế độ hướng từ |
| Bắc thật (bắc địa lý) | Hướng về cực bắc của trục quay Trái Đất, dọc theo kinh tuyến | Ứng dụng bản đồ, ảnh vệ tinh, điện thoại để chế độ hướng thực, thiên văn |
| Bắc lưới | Hướng các đường dọc của lưới toạ độ phẳng trên bản đồ | Bản đồ địa chính, bản vẽ hiện trạng, hồ sơ đất theo hệ toạ độ quốc gia |
Bắc thật và bắc lưới chênh nhau một góc nhỏ gọi là độ hội tụ kinh tuyến, phụ thuộc vị trí của bạn trong múi chiếu. Bắc từ và bắc thật chênh nhau một góc gọi là độ lệch từ. Ba góc này đều nhỏ ở Việt Nam, nhưng cộng dồn hoặc cùng chiều thì có thể vượt một độ, đủ để làm khác kết quả khi số đo sát mép sơn.
Độ lệch từ đến từ đâu và thay đổi thế nào
Trái Đất có từ trường giống một thanh nam châm lớn nằm nghiêng so với trục quay, và còn chịu ảnh hưởng của các khối đá nhiễm từ trong vỏ Trái Đất. Vì vậy cực từ không trùng cực địa lý, và đường sức từ ở từng nơi không chạy đúng theo kinh tuyến. Góc giữa hướng kim chỉ và kinh tuyến tại một nơi chính là độ lệch từ của nơi đó. Người ta quy ước lệch về phía đông là dương, về phía tây là âm.
Độ lệch từ không đứng yên. Từ trường Trái Đất biến đổi chậm qua từng năm, nên một con số đúng cho thập niên trước có thể đã khác. Các cơ quan khoa học quốc tế công bố mô hình từ trường toàn cầu cập nhật định kỳ, kèm công cụ tính độ lệch từ theo toạ độ và ngày. Khi cần con số chính xác cho một địa điểm, nên tra theo mô hình hiện hành thay vì dùng một con số chép từ sách cũ.
Người xưa đã biết hiện tượng này. Thẩm Quát, nhà bác học đời Tống, ghi trong Mộng khê bút đàm (cuối thế kỷ 11) rằng kim từ thường hơi lệch về phía đông chứ không chỉ đúng chính nam. Đây là một trong những ghi chép sớm nhất về độ lệch từ. Một số nhà nghiên cứu cho rằng các vòng 24 sơn lệch nhau nửa sơn trên la kinh Tam hợp có liên quan tới việc ghi nhận độ lệch ở các thời kỳ khác nhau; đây là giả thuyết, chưa có kết luận thống nhất.
La kinh truyền thống đo theo bắc từ: có nên chỉnh?
Các trường phái phong thuỷ dùng la kinh kim từ, nên mọi quy tắc, mọi bảng tra của họ được xây dựng trên số đo bắc từ. Phần đông người làm nghề hiện nay vẫn đọc trực tiếp trên la kinh, không chỉnh. Lý lẽ của họ: quy tắc đã được kiểm nghiệm theo cách đo đó, đổi cách đo là đổi luôn hệ quy chiếu.
Một số người khác cho rằng thứ phong thuỷ quan tâm là phương vị thật của mặt trời, gió mùa, địa hình, nên nên chỉnh về bắc thật; nhất là khi độ lệch từ ở một số vùng trên thế giới lên tới hàng chục độ, đo theo bắc từ sẽ ra kết quả vô lý. Ở Việt Nam độ lệch nhỏ nên tranh luận này ít ảnh hưởng thực tế.
Bài này không chọn phe. Lời khuyên thực dụng là ghi rõ mình đo theo bắc nào. Nếu số đo nằm giữa sơn, cách xa ranh giới từ ba độ trở lên, chỉnh hay không đều ra cùng sơn. Nếu số đo sát ranh giới, hãy ghi cả hai cách tính và nói rõ cho người đọc kết quả biết.
Đổi số đo bắc từ sang bắc thật
Khi cần so số đo la kinh với bản đồ hoặc ảnh vệ tinh, đổi theo các bước sau. Ví dụ giả định: độ lệch từ tại nơi đo là 1 độ về phía tây, tức −1 độ.
- Tra độ lệch từ hiện hành cho toạ độ nơi đo bằng công cụ tính từ trường của một cơ quan khoa học; ghi cả dấu (đông là dương, tây là âm).
- Lấy số đo la kinh cộng với độ lệch từ. Với ví dụ, la kinh đo 200 độ thì hướng theo bắc thật là 200 + (−1) = 199 độ.
- Nếu kết quả âm thì cộng 360; nếu từ 360 trở lên thì trừ 360.
- Đổi số độ mới sang sơn để so: 199 độ vẫn là sơn Đinh, giống số đo gốc 200 độ.
- Nếu so với bản đồ địa chính dùng bắc lưới, cần thêm bước trừ độ hội tụ kinh tuyến; với nhà ở, góc này nhỏ và thường có thể bỏ qua, trừ khi số đo sát ranh giới sơn.
Đổi ngược từ bắc thật về bắc từ thì làm phép trừ: lấy hướng theo bắc thật trừ đi độ lệch từ. Nhầm dấu là lỗi phổ biến nhất; kiểm tra lại bằng cách tự hỏi: lệch tây nghĩa là kim chỉ hơi về bên trái bắc thật, vậy số đo la kinh sẽ lớn hơn hay nhỏ hơn?
Điện thoại và bản vẽ đang dùng bắc nào
Ứng dụng la bàn trên điện thoại. Cảm biến bên trong đo từ trường, nhưng nhiều ứng dụng cho phép hiển thị theo hướng thực bằng cách tự cộng độ lệch từ theo vị trí GPS. Ví dụ ứng dụng La bàn trên iPhone có tuỳ chọn dùng hướng bắc thực trong phần cài đặt. Trước khi đo, kiểm tra ứng dụng đang để chế độ nào và ghi lại.
Ứng dụng bản đồ, ảnh vệ tinh. Thường hiển thị theo bắc thật. Khi đo góc của một con đường hay một bức tường trên ảnh vệ tinh, kết quả là theo bắc thật, không phải bắc từ.
Bản vẽ kiến trúc, bản đồ địa chính. Mũi tên bắc trên bản vẽ thường được lấy từ bản đồ hiện trạng hoặc địa chính, tức bắc lưới hoặc bắc thật, không phải bắc từ. Một số bản vẽ vẽ mũi tên ước lượng, lệch vài độ là bình thường. Không nên coi mũi tên trên bản vẽ là chuẩn tuyệt đối.
Hệ quả thực tế. Nếu bạn đo bằng la kinh ra 200 độ, ứng dụng điện thoại để hướng thực ra 199 độ, ảnh vệ tinh ra 198 độ, cả ba có thể đều đúng theo hệ của mình. Chênh vài độ giữa các nguồn chưa phải dấu hiệu đo sai; chênh mười độ trở lên mới là chuyện cần tìm nguyên nhân.
Ba lỗi hay gặp khi so số đo giữa các nguồn
Khi một nhà có số đo từ la kinh, từ điện thoại và từ bản vẽ, người ta thường thấy chúng không khớp và vội kết luận một nguồn sai. Trước khi kết luận, kiểm tra ba lỗi sau:
- So khác hệ mà không biết. La kinh theo bắc từ, điện thoại có thể đang để bắc thật, bản vẽ theo bắc lưới. Đổi về cùng một hệ rồi mới so; chênh còn lại sau khi đổi mới là sai số đo thật.
- So khác mặt nhà. Một người đo cửa chính, người kia đo theo mặt tiền giáp đường, bản vẽ lại đánh dấu hướng ban công. Ba con số khác nhau vì ba mặt khác nhau, không phải vì dụng cụ.
- Tin bản vẽ hơn hiện trạng. Mũi tên bắc trên bản vẽ có khi được vẽ ước lượng, có khi chép từ bản vẽ cũ của lô đất bên cạnh. Bản vẽ là tài liệu tham chiếu tốt, nhưng khi lệch nhiều với cả la kinh lẫn ảnh vệ tinh thì nên nghi bản vẽ trước.
Ghi lại cả nguồn, hệ quy chiếu và mặt nhà cho mỗi số đo. Ba thông tin nhỏ này gỡ được phần lớn những cuộc tranh cãi "nhà mình hướng gì" trong gia đình.
Khi nào độ lệch từ thực sự đáng lo
Với nhà ở Việt Nam, độ lệch từ hiếm khi là nguồn sai số lớn nhất. Sắt thép trong công trình, xe đỗ gần, đặt la kinh không thăng bằng, cạnh đế không song song mặt tiền thường gây lệch nhiều hơn. Trước khi lo chuyện bắc từ hay bắc thật, hãy chắc rằng các lần đo của mình khớp nhau trong một hai độ.
Độ lệch từ đáng tính đến khi số đo nằm trong khoảng một hai độ quanh ranh giới sơn, khi bạn làm việc với bản đồ quy hoạch hoặc định vị công trình theo toạ độ, và khi đo ở những vùng có dị thường từ cục bộ do cấu tạo địa chất. Ở những trường hợp này, ghi rõ hệ quy chiếu và tra số liệu hiện hành là việc cần làm, không phải tuỳ chọn.
Một trường hợp nữa là khi bạn đi xa. Người quen đo nhà ở Việt Nam mang la kinh sang những nơi có độ lệch từ lớn, ví dụ các vùng vĩ độ cao, sẽ thấy số đo la kinh và bản đồ chênh nhau rất nhiều. Khi đó việc chọn đo theo bắc nào không còn là chi tiết nhỏ mà quyết định cả kết quả, và người đọc kết quả cần được biết rõ.
Câu hỏi thường gặp
La bàn chỉ bắc từ hay bắc thật?
La bàn và la kinh chỉ bắc từ, vì kim nam châm xoay theo từ trường tại chỗ. Một số ứng dụng la bàn trên điện thoại có thể hiển thị bắc thật bằng cách tự cộng độ lệch từ theo vị trí, nhưng cảm biến bên trong vẫn đo từ trường.
Độ lệch từ ở Việt Nam là bao nhiêu?
Những năm gần đây con số này nhỏ, cỡ một hai độ trở xuống, khác nhau giữa các vùng và thay đổi dần theo năm. Khi cần con số chính xác cho một địa điểm, hãy tra công cụ tính từ trường của một cơ quan khoa học theo toạ độ và ngày hiện tại.
Đo hướng nhà theo phong thuỷ có cần chỉnh độ lệch từ không?
Phần lớn người làm nghề đọc trực tiếp trên la kinh, tức theo bắc từ, vì quy tắc của các trường phái được xây trên cách đo đó. Ở Việt Nam độ lệch nhỏ nên thường không đổi kết quả. Chỉ khi số đo sát ranh giới sơn mới cần ghi cả hai cách và nói rõ.
Vì sao số đo la kinh khác mũi tên bắc trên bản vẽ?
Mũi tên trên bản vẽ thường theo bắc lưới hoặc bắc thật, có khi chỉ là ước lượng, còn la kinh theo bắc từ. Chênh vài độ là bình thường. Nếu chênh hơn mười độ, nên kiểm tra lại cả bản vẽ lẫn vị trí đo xem có nguồn nhiễu không.
Ai là người đầu tiên ghi nhận độ lệch từ?
Một trong những ghi chép sớm nhất được biết là của Thẩm Quát đời Tống trong Mộng khê bút đàm, cuối thế kỷ 11, mô tả kim từ hơi lệch về phía đông so với chính nam. Ở châu Âu, hiện tượng này được ghi nhận muộn hơn, trong thời kỳ hàng hải phát triển.