Bạn có thể lập một bảng tính cho ra can chi, mệnh nạp âm, tên nạp âm và cung phi của bất kỳ năm sinh nào chỉ bằng hàm MOD, INT, CHOOSE, INDEX và IF, có sẵn trong các phần mềm bảng tính thông dụng. Mấu chốt là năm 4 sau Công nguyên được quy ước là năm Giáp Tý, nên mọi phép tính đều bắt đầu từ "năm âm lịch trừ 4".
Bảng tự lập có hai cái lợi: tính một lần cho cả gia đình, họ hàng, khách hàng mà không phải tra từng người; và minh bạch, vì bạn thấy được công thức, kiểm được từng bước. Bài cho công thức từng cột, giải thích vì sao đúng, đưa dòng mẫu để đối chiếu và chỉ ra những lỗi gõ hay gặp. Kết quả là thông tin văn hoá tham khảo; đánh giá tốt xấu theo mệnh và cung phi là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Khung bảng: các cột cần có
Mở một trang tính mới, đặt tiêu đề ở hàng 1 và nhập dữ liệu từ hàng 2. Bảng dưới liệt kê các cột, từ dữ liệu bạn nhập tay đến các cột tự tính.
| Cột | Tên cột | Nhập tay hay tính | Nội dung |
|---|---|---|---|
| A | Họ tên | Nhập tay | Tên người cần tính |
| B | Năm dương lịch | Nhập tay | Năm trên giấy khai sinh |
| C | Sinh trước Tết | Nhập tay | Gõ "Có" nếu ngày sinh trước Tết của năm đó |
| D | Giới tính | Nhập tay | Gõ "Nam" hoặc "Nữ" |
| E | Năm âm lịch | Tính | Năm dương lịch, trừ 1 nếu sinh trước Tết |
| F | Can chi | Tính | Ví dụ: Giáp Tý |
| G | Hành nạp âm | Tính | Kim, Thủy, Hỏa, Thổ hoặc Mộc |
| H | Tên nạp âm | Tính | Ví dụ: Hải Trung Kim |
| I | Số cung phi | Tính | Từ 1 đến 9 |
| J | Cung phi | Tính | Tên quẻ, đã xử lý số 5 |
| K | Nhóm | Tính | Đông tứ hoặc Tây tứ |
Cột C là chỗ duy nhất cần kiến thức lịch: bảng tính không biết ngày Tết của từng năm. Bạn tra ngày Tết rồi tự điền "Có" cho người sinh trước Tết. Nếu gia đình theo mốc Lập xuân thay vì Tết, đổi ý nghĩa cột C thành "sinh trước Lập xuân".
Các công thức dưới đây viết với dấu phẩy ngăn cách đối số. Nếu phần mềm của bạn cài đặt theo kiểu châu Âu hay tiếng Việt, dấu ngăn cách có thể là dấu chấm phẩy; hãy đổi cho khớp.
Cột E và F: năm âm lịch và can chi
Hai cột đầu tiên tạo nền cho mọi cột sau. Gõ công thức vào hàng 2 rồi kéo xuống cho các hàng dưới.
- Cột E (năm âm lịch): =B2-IF(C2="Có",1,0). Nếu cột C để trống hoặc ghi khác "Có", năm âm lịch bằng năm dương lịch.
- Tìm can: MOD(E2-4,10) cho số từ 0 đến 9, ứng với Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Dùng CHOOSE(MOD(E2-4,10)+1,"Giáp","Ất","Bính","Đinh","Mậu","Kỷ","Canh","Tân","Nhâm","Quý").
- Tìm chi: MOD(E2-4,12) cho số từ 0 đến 11, ứng với Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Dùng CHOOSE(MOD(E2-4,12)+1,"Tý","Sửu","Dần","Mão","Thìn","Tỵ","Ngọ","Mùi","Thân","Dậu","Tuất","Hợi").
- Cột F ghép hai phần bằng dấu & và một khoảng trắng ở giữa: =CHOOSE(…can…)&" "&CHOOSE(…chi…).
Vì sao trừ 4: năm 4 sau Công nguyên là năm Giáp Tý theo cách đếm liên tục của can chi, nên "năm trừ 4" chính là số năm đã trôi qua kể từ một năm Giáp Tý. Chia lấy dư cho 10 ra vị trí trong vòng can, chia lấy dư cho 12 ra vị trí trong vòng chi. Năm 1984: 1980 chia 10 dư 0 (Giáp), chia 12 dư 0 (Tý).
Cột G và H: hành nạp âm và tên nạp âm
Cột G dùng lại phép cộng nhẩm can chi quen thuộc, viết thành công thức. Số của can là INT(MOD(E2-4,10)/2)+1, cho 1 với Giáp Ất, 2 với Bính Đinh, cho tới 5 với Nhâm Quý. Số của chi là MOD(INT(MOD(E2-4,12)/2),3), cho 0 với Tý Sửu Ngọ Mùi, 1 với Dần Mão Thân Dậu, 2 với Thìn Tỵ Tuất Hợi. Cộng hai số rồi đưa về khoảng 1 đến 5 bằng MOD(tổng-1,5)+1, cuối cùng đổi ra chữ bằng CHOOSE(…,"Kim","Thủy","Hỏa","Thổ","Mộc").
Cột H cần danh sách 30 tên. Cách gọn nhất là tạo một trang tính phụ, gõ 30 tên nạp âm vào cột A từ hàng 1 tới hàng 30 theo đúng thứ tự từ Hải Trung Kim đến Đại Hải Thủy, rồi ở cột H dùng INDEX trỏ tới vùng ấy với số thứ tự INT(MOD(E2-4,60)/2)+1. Công thức này lấy vị trí của năm trong vòng 60, chia đôi vì mỗi tên ứng với hai năm liền nhau, rồi cộng 1 vì danh sách bắt đầu ở hàng 1.
Hai cột này kiểm chéo được cho nhau: hành ở cột G phải trùng với chữ cuối của tên ở cột H. Nếu một dòng ra G là Thổ mà H là "… Kim", bạn đã gõ sai thứ tự trong danh sách 30 tên. Đây là lỗi hay gặp nhất khi tự gõ danh sách, nên sau khi gõ xong hãy so lại với bảng 30 nạp âm trong danh mục này.
Cột I, J, K: cung phi, quẻ và nhóm
Cung phi tính bằng phép chia lấy dư cho 9, dựa trên quy tắc nam lùi một bậc mỗi năm, nữ tiến một bậc mỗi năm. Hai công thức dưới cho đúng mọi năm, không cần phân biệt thế kỷ.
| Cột | Công thức (hàng 2) | Giải thích |
|---|---|---|
| I | =IF(D2="Nam",MOD(1-E2,9)+1,MOD(E2+3,9)+1) | Nam: số giảm dần theo năm; nữ: số tăng dần theo năm |
| J | =IF(I2=5,IF(D2="Nam","Khôn","Cấn"),CHOOSE(I2,"Khảm","Khôn","Chấn","Tốn","","Càn","Đoài","Cấn","Ly")) | Số 5: nam gửi Khôn, nữ gửi Cấn theo quy ước phổ biến |
| K | =IF(OR(J2="Khảm",J2="Ly",J2="Chấn",J2="Tốn"),"Đông tứ","Tây tứ") | Bốn quẻ Đông tứ, còn lại Tây tứ |
Công thức cột I tương đương với cách cộng chữ số "nam 11 trừ S, nữ S cộng 4" trình bày ở bài cách tính cung phi; cộng chữ số tới khi còn một chữ số chính là chia lấy dư cho 9. Trong các phần mềm bảng tính thông dụng, MOD của số âm cho kết quả dương (cùng dấu với số chia), nên MOD(1-E2,9) vẫn ra số từ 0 đến 8.
Nếu bạn viết lại công thức này trong một ngôn ngữ lập trình, hãy kiểm phép chia lấy dư với số âm: một số ngôn ngữ trả kết quả âm, khi đó cần cộng thêm 9 trước khi lấy dư lần nữa.
Dòng mẫu để kiểm bảng
Sau khi gõ xong công thức, nhập năm dòng mẫu dưới đây (cột C để trống, tức đã là năm âm lịch). Nếu bảng của bạn ra đúng như cột kết quả, công thức đã chạy chuẩn.
| Năm | Giới tính | Can chi | Nạp âm | Cung phi | Nhóm |
|---|---|---|---|---|---|
| 1984 | Nam | Giáp Tý | Hải Trung Kim | Đoài | Tây tứ |
| 1984 | Nữ | Giáp Tý | Hải Trung Kim | Cấn | Tây tứ |
| 1986 | Nam | Bính Dần | Lư Trung Hỏa | Khôn (số 5) | Tây tứ |
| 1990 | Nữ | Canh Ngọ | Lộ Bàng Thổ | Cấn (số 5) | Tây tứ |
| 2000 | Nam | Canh Thìn | Bạch Lạp Kim | Ly | Đông tứ |
| 2026 | Nam | Bính Ngọ | Thiên Hà Thủy | Khảm | Đông tứ |
Bộ dòng mẫu này cố ý gồm cả hai trường hợp số 5 (nam và nữ), một năm sau 2000 và một năm có can chi cùng hành Hỏa mà nạp âm là Thủy. Đó là những chỗ công thức hay sai nhất.
Nếu một dòng sai, đừng sửa kết quả bằng tay; hãy lần ngược từ cột E qua từng cột tính, xem cột nào bắt đầu lệch so với bảng mẫu, rồi sửa đúng công thức của cột đó và kéo lại cho cả cột.
Dùng bảng cho cả gia đình: lọc, đếm và in gọn
Khi đã có bảng cho mười, hai mươi người trong họ hàng, bạn có thể dùng thêm vài tính năng sẵn có của phần mềm bảng tính để trả lời nhanh các câu hỏi hay gặp. Bộ lọc ở hàng tiêu đề cho phép xem riêng những người Đông tứ hay Tây tứ, những người cùng hành nạp âm, hay những người sinh trước Tết cần kiểm lại.
Hàm đếm có điều kiện giúp tóm tắt cả nhà trong một ô: đếm số người thuộc nhóm Đông tứ bằng COUNTIF trên cột K, đếm số người mệnh Kim bằng COUNTIF trên cột G. Định dạng có điều kiện có thể tô màu cả dòng theo nhóm, để khi in ra một trang giấy, ai cũng nhìn thấy ngay mình thuộc nhóm nào mà không cần đọc công thức.
Nếu bảng dùng cho việc sửa nhà, nên thêm một cột "Phòng đang ở" và một cột "Ghi chú" để ghi các ưu tiên thực tế như cần phòng tầng trệt cho người lớn tuổi, cần góc yên tĩnh cho người học bài. Khi bàn với kiến trúc sư, bạn đưa bảng này kèm mặt bằng: phần thông tin văn hoá nằm cạnh phần nhu cầu thật, và hai bên tự thấy cái nào cần ưu tiên. Mọi cột cung phi, mệnh trong bảng chỉ là quan niệm tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Lỗi hay gặp khi làm bảng và cách sửa
Phần lớn lỗi không nằm ở logic mà ở thao tác gõ và định dạng ô. Dưới đây là những lỗi đã gặp nhiều khi người dùng tự lập bảng:
- Ô năm bị định dạng là văn bản. Khi dán dữ liệu từ nơi khác, năm có thể thành chuỗi chữ, làm MOD báo lỗi. Đổi định dạng ô sang số rồi gõ lại.
- Gõ "nam" thường thay vì "Nam". Phép so sánh chuỗi trong nhiều phần mềm không phân biệt hoa thường, nhưng có phần mềm có; an toàn nhất là dùng danh sách thả xuống chỉ cho chọn "Nam" hoặc "Nữ".
- Dấu tiếng Việt khác bảng mã. Chữ "Có" hay "Nữ" gõ ở hai bộ gõ khác nhau có thể khác mã ký tự dù nhìn giống nhau, khiến IF so sánh sai. Nếu gặp, dùng chữ không dấu như "Co", "Nu" cho cột nhập tay.
- Quên điền cột "Sinh trước Tết". Bảng vẫn chạy nhưng cho kết quả của năm sau với người sinh tháng một, tháng hai. Nên tô màu những dòng có ngày sinh trong hai tháng đầu năm để nhớ kiểm.
- Danh sách 30 tên gõ lệch một dòng. Kiểm bằng cột G và H như ở trên; chỉ cần một dòng mẫu sai là biết cả danh sách lệch.
Khi bảng đã chạy đúng với các dòng mẫu, bạn có thể khoá các cột công thức để tránh xoá nhầm, và chia sẻ cho người trong nhà chỉ với quyền nhập ở cột A đến D. Nếu không muốn tự lập, công cụ tra mệnh và cung phi trên trang cho cùng kết quả cho từng người.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm 4 sau Công nguyên là năm Giáp Tý?
Can chi được đếm liên tục qua các thế kỷ, và khi đếm ngược từ những năm Giáp Tý đã biết như 1984, cứ lùi 60 năm một, ta tới năm 4. Năm này chỉ là mốc toán học thuận tiện để viết công thức, không mang ý nghĩa lịch sử gì đặc biệt.
Bảng tính có tự biết ngày Tết từng năm không?
Không có hàm sẵn nào cho ngày Tết, vì âm lịch phải tính theo chu kỳ Mặt Trăng và múi giờ. Cách đơn giản là tự điền cột "Sinh trước Tết", hoặc tạo một trang phụ ghi ngày Tết của các năm cần dùng rồi so ngày sinh với ngày đó.
Có thể dùng bảng này cho khách hàng của cửa hàng không?
Về kỹ thuật thì được. Nên lưu ý thông tin ngày sinh là dữ liệu cá nhân, cần có sự đồng ý của khách và giữ cẩn thận. Kết quả chỉ là thông tin văn hoá tham khảo, không nên dùng để hứa hẹn công dụng hay vận may khi tư vấn bán hàng.
Muốn thêm cột bốn hướng tốt thì làm thế nào?
Tạo một trang phụ gồm tám hàng cho tám quẻ, mỗi hàng ghi bốn hướng tốt theo bát trạch, rồi dùng hàm tra cứu theo tên quẻ ở cột J. Bảng bốn hướng tốt của từng cung phi có trong danh mục Bát trạch.
Công thức cung phi có đúng cho người sinh trước năm 1900 không?
Có. Công thức dựa trên phép chia lấy dư cho 9 nên đúng cho mọi năm, không phụ thuộc thế kỷ. Đây là ưu điểm so với các công thức chỉ dùng hai chữ số cuối, vốn phải đổi hằng số khi sang thế kỷ khác.